Unit 4 Model Promosi Kesihatan Umum
January 18, 2017 | Author: Cik Gee | Category: N/A
Short Description
Download Unit 4 Model Promosi Kesihatan Umum...
Description
Model Promosi Kesihatan Umum
UNIT 4 MODEL PROMOSI KESIHATAN UMUM
HASIL PEMBELAJARAN Di akhir unit ini, anda diharap dapat: 1. Menerangkan keistimewaan model-model promosi kesihatan dalam perancangan program. 2. Menerangkan kelebihan menggunakan model promosi kesihatan di dalam merancang program. 3. Mengenal pasti dan menerangkan model yang biasa digunakan di dalam program promosi kesihatan. 4. Mengenal pasti komponen asas dalam perancangan model kesihatan.
PETA KONSEP TAJUK MODEL-MODEL PROMOSI KESIHATAN UMUM
Promosi Kesihatan
5 Teras Promosi Kesihatan
Merancang, Melaksanakan dan Menilai Program
PRECEDE-PROCEED
Model MATCH
Komunikasi Kesihatan
CDCynergy
A Systematic Approach to Health Promotion Assessment Protocol for Excellence in Public Health Analisis SWOT
53
Model Promosi Kesihatan Umum
PENGENALAN Menurut Percel et al. (1981) promosi kesihatan adalah sebagai satu usaha membina pengetahuan berkaitan dengan kesihatan, kemahiran dan sikap melalui penggunaan teori tingkah laku. Manakala Ajzen et al. (1980) menyatakan dalam teori penyebab tingkah laku bahawa manusia akan bertingkah laku berdasarkan kepada sikap dan kepercayaan tentang faedah ataupun kos hasil daripada tingkah laku yang diamalkan. Di samping itu, beliau juga membincangkan tentang persepsi individu berkaitan dengan tekanan sosial yang mempengaruhi individu untuk mengubah tingkah lakunya. Simonds (1976) pula menyatakan bahawa promosi kesihatan bertujuan untuk membawa perubahan tingkah laku kepada individu, kumpulan dan penduduk keseluruhannya daripada tingkah laku sekarang kepada tingkah laku yang baik untuk kesihatan, tingkah laku semasa yang bermasalah kepada tingkah laku kesihatan masa depan. Minkler (1989) menyatakan secara ringkas bahawa promosi kesihatan adalah kombinasi pendidikan kesihatan dengan sokongan kesihatan.
ISI KANDUNGAN Teras Promosi Kesihatan Dalam menetapkan hala tuju sesuatu program promosi kesihatan di kalangan badan-badan promosi kesihatan serta pihak berkuasa kesihatan awam seluruh dunia, satu strategi Promosi Kesihatan telah dibangunkan yang dinamakan sebagai Piagam Ottawa (Ottawa Charter For Health Promotion). Piagam ini telah diterima dan dipersetujui dalam Persidangan Promosi Kesihatan Antarabangsa Pertama (First International Conference on Health Promotion) yang berlangsung pada 21 November 1986 di Ottawa, Kanada. Ia merupakan satu pernyataan visi masyarakat antarabangsa ke arah mencapai hasrat ‘Kesihatan Untuk Semua’ (Health For All) bagi dekad tahun 2000 dan seterusnya. Antara lain piagam antarabangsa ini menggariskan 5 strategi utama seperti dalam Rajah 4.1.
54
Model Promosi Kesihatan Umum
Polisi awam sihat
Kemahiran individu di bangunkan
5 TERAS PROMOSI KESIHATAN
Tindakan komuniti
Persekitaran yang menyokong
Orientasi semula perkhidmatan kesihatan
Rajah 4.1 : 5 strategi utama Piagam Ottawa untuk Promosi Kesihatan
Membentuk polisi awam sihat Bidang promosi kesihatan melangkaui skop penjagaan kesihatan semata-mata. Kesihatan perlu menjadi agenda para pembuat dasar (policy makers) pada setiap sektor dan peringkat; dengan memastikan mereka menyedari implikasi dan bertanggungjawab ke atas kesan daripada keputusan atau dasar yang dirangka demi kesihatan. Di peringkat komuniti, pertubuhan boleh:
Membantu masyarakat membangunkan polisi setempat mengenai larangan penjualan produk tembakau kepada kanak-kanak dan remaja.
Menyokong pembentukan jawatankuasa bertindak setempat dalam menggalakkan polisi makan secara sihat.
55
Model Promosi Kesihatan Umum
Memantau pematuhan undang-undang berkaitan larangan penjualan hasil tembakau kepada pelajar-pelajar sekolah di kalangan peniaga dan melaporkannya kepada pihak berkuasa jika perlu.
Mewujudkan persekitaran yang menyokong Masyarakat adalah kompleks dan saling berkaitan antara satu sama lain. Kesihatan tidak dapat dipisahkan dari tujuan-tujuan lain dalam kehidupan. Prinsip yang menjadi panduan untuk seluruh masyarakat dunia merupakan nilai menggalakkan umat manusia agar saling mengambil berat antara satu sama lain, masyarakat dan alam sekitar kita. Di peringkat komuniti, pertubuhan boleh:
Menyokong aktiviti kemasyarakatan yang berkaitan kesihatan persekitaran seperti gotong-royong, rukun tetangga dan menghijaukan kawasan perumahan atau kampung.
Menganjurkan program promosi kesihatan yang menekankan keselamatan dan kesihatan di tempat kerja seperti di pejabat, ladang serta kilang atau kemudahan awam seperti sekolah, stesen bas serta taman rekreasi.
Menyokong projek yang menggalakkan masyarakat memperoleh pendapatan sampingan melalui berkebun sayur di kawasan rumah.
Memperkukuhkan tindakan komuniti Bidang Promosi Kesihatan dapat dilaksanakan melalui tindakan masyarakat yang berkesan dalam menetapkan keutamaan, membuat keputusan, merancang dan melaksanakan strategi untuk mencapai tahap kesihatan yang lebih baik. Kunci kepada proses ini merupakan pengupayaan komuniti; yang disertai dengan pemilikan dan kawalan mereka sendiri ke atas usaha dan hala tujunya. Pembangunan masyarakat bergantung kepada sumber-sumber manusia dan material di peringkat komuniti untuk meningkatkan bantuan diri dan sokongan sosial. Perkara tersebut penting dalam membangunkan sistem yang fleksibel untuk mengukuhkan penglibatan masyarakat dalam dan menentukan arah isu-isu kesihatan. Capaian penuh dan berterusan kepada maklumat, peluang pembelajaran untuk kesihatan serta sokongan dari segi kewangan menjadi prasyarat dalam konteks ini.
56
Model Promosi Kesihatan Umum
Di peringkat komuniti, pertubuhan boleh:
Menjalin kerjasama dengan pemimpin dan masyarakat tempatan dalam membuat pemantauan dan menyediakan statistik penglibatan remaja dalam aktiviti tidak sihat seperti merokok, buli, samseng jalanan atau ponteng sekolah di peringkat komuniti yang boleh disalurkan kepada pihak berkuasa agar tindakan sewajarnya boleh diambil.
Menjalin kerjasama dengan pertubuhan atau rumah kebajikan dalam merancang dan menjalankan aktiviti untuk kebaikan golongan kanak-kanak dan warga emas yang memerlukan.
Menyokong inisiatif di kalangan masyarakat setempat yang memberikan perhatian kepada isu-isu alam sekitar seperti pencemaran udara dari kilang, pengurusan sampah sarap serta kebersihan bekalan sumber air dan sungai.
Membangunkan kemahiran individu Bidang Promosi Kesihatan menyokong pembangunan peribadi dan sosial melalui penyediaan maklumat, pendidikan kesihatan dan meningkatkan kemahiran hidup setiap individu. Ini dapat meningkatkan pilihan yang tersedia bagi individu untuk melakukan lebih kawalan ke atas kesihatan dan persekitaran mereka sendiri, di samping membuat pilihan yang sesuai kepada kesihatan. Mengupayakan individu untuk belajar sepanjang tempoh hayatnya untuk mempersiapkan mereka dengan perubahan di setiap peringkat usia serta untuk menangani penyakit kronik dan kecederaan adalah sangat penting. Ini perlu dilakukan sama ada di sekolah, rumah, tempat kerja dan dalam setting komuniti. Tindakan perlu dilakukan melalui pertubuhan pendidikan, profesional, komersial dan sukarela, serta di peringkat dalaman institusi itu sendiri. Di peringkat komuniti, pertubuhan boleh:
Menyokong ahli-ahli jawatankuasa kesihatan di peringkat penduduk untuk menghadiri aktiviti pembangunan kemahiran individu seperti program kesedaran kesihatan awam mengenai penyakit tidak berjangkit atau latihan kemahiran individu yang berkaitan.
Menggalakkan para ibu, nurseri dan taman asuhan kanak-kanak agar bertanggungjawab dalam menyediakan makanan yang sihat mengikut saranan
57
Model Promosi Kesihatan Umum
Panduan Diet Malaysia serta melatih mereka untuk memantau pengambilan makanan agar sesuai dengan proses tumbesaran kanak-kanak.
Menjalankan lawatan ke kedai runcit atau pasar raya bagi mendidik masyarakat untuk membeli-belah secara sihat demi kesihatan keluarga.
Menyusun semula perkhidmatan kesihatan Tanggung jawab dalam bidang Promosi Kesihatan dalam perkhidmatan kesihatan dikongsi secara bersama antara individu, kumpulan masyarakat, profesional kesihatan, institusi perkhidmatan kesihatan dan kerajaan. Mereka perlu bekerja bersama-sama ke arah sistem penjagaan kesihatan yang menyumbang ke arah peningkatan tahap kesihatan. Peranan sektor kesihatan perlu digerakkan semakin ke arah bidang Promosi Kesihatan, di luar lingkungan tanggung jawabnya yang menyediakan perkhidmatan klinikal dan rawatan. Perkhidmatan kesihatan meluaskan skopnya kepada menyokong keperluan individu dan masyarakat untuk hidup sihat, dan saluran terbuka antara sektor kesihatan dan komponen sosial, politik, ekonomi dan fizikal yang lebih luas. Ini menuntut perkhidmatan kesihatan agar lebih sensitif serta menghormati keperluan budaya. Penyusunan semula perkhidmatan kesihatan juga memerlukan perhatian yang lebih penyelidikan kesihatan serta perubahan dalam pendidikan profesional dan latihan. Perkara ini harus membawa kepada perubahan sikap dan organisasi perkhidmatan kesihatan yang kembali menumpukan kepada keperluan menyeluruh dari segi individu dan manusia seadanya. Di peringkat komuniti, pertubuhan boleh:
Melaksanakan program promosi kesihatan kepada masyarakat dengan mengadakan saringan kesihatan kepada peserta agar faktor risiko dapat di kesan dan bekerjasama dengan klinik kesihatan jika terdapat kes yang memerlukan intervensi secara rawatan.
Mewujudkan kesedaran di kalangan masyarakat melalui kempen agar masyarakat mengambil langkah proaktif dalam mengamalkan cara hidup yang sihat seperti menjauhi tabiat merokok, melakukan senaman, bersukan, makan secara sihat, menangani stres dan lain-lain.
58
Model Promosi Kesihatan Umum
Merancang, Melaksanakan dan Menilai Program Membangunkan kerjasama antara agensi Bidang promosi kesihatan menekankan aspek perkongsian (partnership) dengan pelbagai institusi atau organisasi sama ada dari sektor awam, swasta, pertubuhan bukan kerajaan, komuniti dan lain-lain, ke arah mencapai matlamat perubahan positif tingkah laku kesihatan menggunakan strategi 5 teras promosi kesihatan. Pertubuhan yang berhasrat melaksanakan program promosi kesihatan perlulah:
Mengenal pasti rakan kongsi untuk melaksanakan program.
Mewujudkan dan memperkukuhkan kerjasama dengan mana-mana agensi yang berkaitan.
Kemahiran komunikasi dan penulisan Pengetahuan asas berkaitan dengan komunikasi serta kemahiran dalam berkomunikasi adalah amat penting dalam menyampaikan mesej kesihatan dengan lebih berkesan. Interaksi secara dua hala dalam pelaksanaan program promosi kesihatan akan mewujudkan keadaan yang kondusif antara pengendali program dengan kumpulan sasaran untuk saling bertukartukar idea dan pandangan mereka. Pelbagai kaedah komunikasi boleh digunakan dalam penyampaian mesej promosi kesihatan. Kemahiran penulisan menjadi elemen penting dalam pelaksanaan dari merangka kertas cadangan hinggalah kepada penyediaan laporan sama ada dari segi melibatkan kemajuan projek ataupun mengemukakan pencapaian pada akhir program. Idea dan input yang dikongsi melalui penulisan menjadi wadah yang sangat berharga dalam proses membina keupayaan pertubuhan itu sendiri serta membantu pelbagai pihak yang menilai keberkesanan program tersebut. Secara ringkasnya dua elemen utama yang dapat membantu pertubuhan dalam pelaksanaan program promosi kesihatan merupakan:
Menulis kertas cadangan dan menyediakan laporan / pemantauan/ penilaian program.
Kemahiran perundingan.
59
Model Promosi Kesihatan Umum
Kemahiran teknologi Penguasaan dan kemahiran mengaplikasikan teknologi akan memberi kelebihan kepada mana-mana pihak dalam melaksanakan program. Kemahiran penggunaan teknologi juga akan membantu menyumbang ke arah peningkatan keberkesanan penyampaian perkhidmatan,
kecekapan
komunikasi,
menjimatkan
masa
dan
mengurangkan
kebergantungan kepada sumber-sumber fizikal. Sebagai contohnya kemajuan dalam bidang ICT dapat meningkatkan interaksi antara penganjur program dengan peserta melalui e-mail, di samping mengurangkan kos penyediaan bahan-bahan bercetak kepada peserta. Kewujudan media sosial seperti Facebook, Twitter dan Myspace adalah antara platform interaksi secara maya yang menjadi wadah komunikasi, penyampaian berita dan maklumat serta pertukaran pandangan di ruang maya. Penguasaan ruang maya melalui media baru membuka ruang untuk menyampaikan mesej kesihatan menerusi konsep pemasaran sosial. Maka, tidak dapat dinafikan kompetensi dan literasi dalam menguasai sesuatu teknologi khususnya ICT amat penting dalam melaksanakan program termasuklah program promosi kesihatan.
Kemahiran pengetahuan dan literasi kesihatan Penganjur program atau pertubuhan perlu arif dengan keperluan pelaksanaan program dan isu-isu yang berkaitan dengan program berkenaan. Kemampuan dan kemahiran mereka dalam menguasai kedua-dua perkara di atas akan diuji apabila program dilaksanakan kepada kumpulan sasar. Oleh yang demikian, tiada istilah program ‘tangkap muat’ atau ‘melepaskan batuk di tangga’ yang patut wujud dalam diari seorang aktivis masyarakat. Penganjur program perlu memahami isu-isu kesihatan yang berkaitan dengan masyarakat setempat atau yang menjadi fokus Kerajaan sebelum melaksanakan program kepada masyarakat. Program yang menepati keperluan, mencapai objektif dan dilaksanakan dengan teratur dapat membantu usaha Kerajaan ke arah mewujudkan masyarakat yang sihat dan sejahtera. Malah, lebih baik lagi jika program dapat diteruskan agar kesinambungan dari segi penglibatan kumpulan sasaran seterusnya menjadi amalan ke arah cara hidup secara berterusan.
60
Model Promosi Kesihatan Umum
Membina keupayaan komuniti Objektif utama LPKM merupakan untuk membina keupayaan pertubuhan dari segi pengetahuan dan kemahiran mereka mengenai bidang promosi kesihatan. Keupayaan yang dibangunkan ini akan menjadi bekalan kepada pertubuhan tersebut sebagai agen untuk mewujudkan perubahan tingkah laku dalam masyarakat melalui pelaksanaan program yang memberi faedah kepada kesejahteraan mereka. Pelbagai langkah boleh diambil sebagai inisiatif menjayakan perkara ini, termasuklah dengan mengadakan latihan kepada masyarakat terutamanya mendekati pemimpin komuniti seperti ketua kampung, ketua sesuatu jabatan, ibu bapa, guru dan pemimpin NGO yang menjadi opinion leader untuk kumpulan masing-masing. Usaha mendapatkan sumber bantuan kewangan dalam melaksanakan program juga dapat membantu dalam membina keupayaan dan keyakinan komuniti dalam menjayakan program demi faedah mereka. Ini juga akan meningkatkan rasa ‘pemilikan’ (belonging / ownership) komuniti berkenaan ke atas program yang dilaksanakan. Pertubuhan juga dapat meningkatkan keupayaan mereka dan komuniti dengan melibatkan rakan kongsi dalam pelaksanaan program. Penglibatan rakan kongsi yang mempunyai kemampuan dan sumber yang dapat membantu kejayaan akan memberi manfaat kepada masyarakat. Masyarakat akan mendapat faedah seperti peningkatan ilmu pengetahuan dan penggunaan sumber secara bersama yang dapat mengelakkan daripada berlakunya kerugian akibat pembaziran sumber. Peningkatan keupayaan diri juga perlu diberi perhatian agar pengetahuan dan kemahiran yang diperoleh dapat menjadi amalan dalam memastikan hidup yang sihat dan sejahtera.
Pada pendapat anda, selain elemen-elemen di dalam merancang, melaksana dan menilai program di atas, apakah elemen lain yang penting yang patut ada di dalam sesuatu program tersebut? Berikan pendapat anda.
61
Model Promosi Kesihatan Umum
Model PRECEDE-PROCEED Model PRECEDE-PROCEED dibangunkan berdasarkan logik dan memberikan perkhidmatan asas kepada individu, dalam satu-satu intervensi mahupun program pembangunan jangka panjang kepada komuniti. Walaupun ia di bentuk untuk program kesihatan, model ini juga boleh digunakan dalam menangani isu-isu komuniti setempat. Seperti model-model lain, model ini juga di wujudkan untuk memberi panduan yang berguna kepada masyarakat.
PRECEDE Fasa 5 Penilaian Polisi & Pentadbiran
Program Kesihatan Strategi Pendidikan
Polisi Peraturan Organisasi
Fasa 6 Perlaksanaan
Fasa 4 Penilaian Pendidikan & Organisasi
Fasa 3 Penilaian Tingkah Laku & Persekitaran
Faktor Kecenderungan
Genetik
Faktor Pengukuhan
Tingkah Laku
Faktor Pembolehan
Fasa 7 Proses Penilaian
Fasa 2 Penilaian Epidemiologi
Fasa 1 Penilaian Sosial
Kesihatan
Kualiti Kehidupan
Persekitaran
Fasa 8 Kesan Penilaian
Fasa 9 Hasil Penilaian
PROCEED
Rajah 4.2 : Model PRECEDE-PROCEDE untuk perancangan dan penilaian promosi kesihatan (Sumber: Green & Kreuter, 2005)
62
Model Promosi Kesihatan Umum
Model PRECEDE-PROCEED adalah berasaskan kepada komuniti dan penyertaan ahli masyarakat di mana ia diwujudkan untuk mengubah promosi kesihatan (selain isu-isu komuniti) yang sebahagian besarnya secara sukarela. Oleh itu perlu penyertaan daripada mereka yang memerlukan untuk berubah dengan tujuan mungkin mempengaruhi mereka atau dipengaruhi oleh mereka. Sebab utama menggunakan model PRECEDE-PROCEED adalah kerana ianya merupakan model yang logik. Ia menyediakan satu struktur di mana bermula dengan perancangan kerja dan menganjurkan pemikiran dan tindakan individu. Jadi setiap intervensi yang dilakukan adalah dengan terancang dan sangat jelas. Sebagai satu model yang logik, ia menyediakan panduan untuk menganalisis isu-isu yang terlibat dan memilih satu saluran untuk menangani isu-isu tersebut. Terdapat juga sebab khusus dalam menggunakan model PRECEDE-PROCEED ini. Pertama, ia merupakan satu model yang jitu. Dengan setiap penyertaan daripada masyarakat, ia akan membawa kepada idea-idea yang bernas untuk menyelesaikan isu-isu yang timbul. Ia juga boleh membina campur tangan masyarakat terhadap intervensi. Kedua, ia merupakan model yang termasuk dalam pelbagai peringkat (ekologi) perancangan dan penilaian, PRECEDE-PROCEED diwujudkan dalam pemantauan intervensi yang membolehkan pelarasan dan keberkesanan yang lebih tinggi. Dan yang terakhir, model ini memberi kebebasan dalam menyesuaikan struktur kandungan atau kaedah berasaskan keperluan komuniti.
Lapan Fasa PRECEDE-PROCEED Seperti dalam rajah 4.2 di atas, model PRECEDE-PROCEED mempunyai lapan fasa dan mempunyai langkah-langkah dalam setiap fasa. Walaupun sekali pandang, ia agak merumitkan tetapi setelah dikaji secara mendalam, setiap fasa mempunyai langkah yang terperinci mengenai perancangan program. Pendekatan asas berkaitan model ini adalah untuk memulakan dengan mengenal pasti hasil yang diingini, menentukan sebab dan akhirnya adalah untuk mereka bentuk intervensi yang bertujuan untuk mencapai hasil yang dikehendaki. Dalam erti kata lain, PRECEDE-PROCEED bermula dengan punca terakhir dan bekerja di belakang segala punca. Sekali penyebab itu dikenal pasti, langkah-langkah intervensi akan mula di wujudkan.
63
Model Promosi Kesihatan Umum
Fasa 1 dalam model ini di panggil penilaian sosial dan analisis situasi. Secara subjektif, ia merujuk kepada kualiti hidup (masalah dan kelebihan) kepada populasi yang utama. Pereka model ini mencadangkan bahawa ia merupakan pencapaian yang terbaik dengan melibatkan individu dalam populasi yang utama di dalam menilai keperluan dan inspirasi mereka. Antara indikator / petunjuk sosial berkaitan kualiti hidup termasuklah pencapaian, pemilikan, keselesaan, harga diri, diskriminasi, kebajikan dan pengangguran. Fasa 2, penilaian epidemiologi, adalah langkah di mana perancang menggunakan data untuk mengenal pasti dan mengelaskan matlamat atau masalah kesihatan di mana ia boleh menyumbang atau berhubungan dengan masalah yang telah dikenal pasti di dalam fasa 1. Data ini termasuk indikator tradisional yang penting (data kematian / kecacatan) serta genetik, tingkah laku dan faktor persekitaran. Faktor genetik merupakan tambahan baru kepada model ini dan ia mewakili hubungan yang berkembang antara gen dan pelbagai penyakit, faktor risiko dan keadaan biologi seseorang. Faktor tingkah laku merujuk kepada corak tingkah laku individu atau kumpulan yang melindungi atau meletakkan mereka dalam risiko kesihatan atau masalah sosial. Faktor persekitaran wujud di luar dari individu dan ia boleh berubah untuk menyokong tingkah laku, kesihatan dan kualiti hidup. Faktor-faktor di atas mungkin berkaitan dengan ekonomi atau keadaan sosial semasa ke atas populasi yang utama ini. Mereka juga terlibat dalam menyediakan perkhidmatan dan sumbersumber yang wujud di dalam persekitaran komuniti. Ini adalah penting bagi memastikan proses penentuan kelas dalam masalah kesihatan pada fasa ini sangat kritikal kerana ia jarang berlaku, melainkan ada sumber yang cukup bagi mengatasi masalah ini. Fasa dalam model ini juga digunakan untuk merancang program kesihatan. Walau bagaimanapun, perancang mungkin boleh mengambil pekerja oleh atau yang bersekutu dengan organisasi yang telah mengumpul data yang berkaitan dengan fasa 1-2 sebagai sebahagian daripada usaha perancangan jangka panjang. Dalam kes ini, ia mungkin perlu atau berfaedah untuk melangkau dua fasa pertama dan bergerak terus ke fasa 3. Perhatikan dalam rajah 4.2, anak panah saling berhubung dengan kotak genetik, tingkah laku dan persekitaran dalam fasa 2 dengan kotak kesihatan dalam fasa 2 dan fasa 1.
64
Model Promosi Kesihatan Umum
Fasa 3 merupakan penilaian pendidikan dan organisasi iaitu mengenal pasti dan mengelaskan faktor-faktor yang mempunyai potensi untuk mempengaruhi tingkah laku yang diberi kepada tiga kategori iaitu kecenderungan, pengukuhan dan pemboleh ubah. Faktor kecenderungan termasuk pengetahuan dan ciri-ciri efektif sebagai seperti sikap, nilai, kepercayaan dan persepsi. Faktor-faktor ini akan memudahkan atau menghalang perubahan motivasi seseorang dan boleh di ubah melalui komunikasi secara langsung. Halangan yang dicetuskan terutamanya oleh kuasa masyarakat atau sistem membentuk faktor pembolehan. Ia termasuk akses kepada kemudahan penjagaan kesihatan, kewujudan sumber, pembuat undang-undang dan pembangunan kemahiran. Faktor pengukuhan terdiri daripada jenis maklum balas yang berbeza dan ganjaran yang diterima oleh populasi yang utama selepas perubahan tingkah laku, sama ada yang boleh menggalakkan atau tidak menggalakkan kesinambungan tingkah laku tersebut. Pengukuhan tingkah laku boleh disampaikan oleh keluarga, rakan, pasangan, guru, diri sendiri dan orang yang mengawal ganjaran tersebut. Faedah sosial seperti pengiktirafan dan penghargaan. Faedah fizikal seperti kemudahan, keselesaan. Ganjaran nyata seperti faedah ekonomi dan pengelakan kos atau ganjaran lain-lain seperti penampilan baik, kehormatan diri, atau penyatuan dengan orang yang menunjukkan tingkah laku yang baik. Fasa 4 adalah terdiri daripada 2 bahagian iaitu pelarasan intervensi dan penilaian polisi dan pentadbiran. Tujuan pelarasan intervensi adalah untuk menyesuaikan strategi yang sesuai dan menjangkakan perubahan intervensi dan hasil yang dikenal pasti dalam fasa-fasa awal. Dalam penilaian polisi dan pentadbiran, perancang mengandaikan bahawa jika terdapat sumber dan keupayaan, maka ia boleh membangunkan dan melaksanakan program. Ia di antara fasa 4 dan fasa 5 di mana PRECEDE (bahagian penilaian model) tamat dan PROCEED (pelaksanaan dan penilaian) bermula. Walau bagaimanapun, ia bukanlah sesuatu yang berbeza antara kedua-dua fasa ini, ia berjalan secara seiring dan perancang boleh kembali ke fasa sebelumnya jika ada sebarang perubahan.
65
Model Promosi Kesihatan Umum
Empat fasa yang terakhir dalam model ini iaitu fasa 5, 6, 7 dan 8, permulaan bahagian PROCEED. Dalam Fasa 5 iaitu perlaksanaan, dengan sumber-sumber yang sesuai, perancang memilih kaedah dan strategi intervensi dan perlaksanaan bermula. Fasa 6, 7 dan 8 berfokus kepada proses, kesan dan penilaian hasil. Ia berdasarkan kepada fasa-fasa awal dalam model ini di mana objektif telah digariskan di dalam proses penilaian. Ketiga-tiga fasa terakhir yang digunakan bergantung kepada keperluan penilaian program. Biasanya, sumber diperlukan untuk menjalankan penilaian ke atas kesan (Fasa 7) dan hasil (Fasa 8) adalah lebih besar daripada keperluan untuk menjalankan proses penilaian (Fasa 6).
Seperti yang dinyatakan di atas, model PRECEDE-PROCEED ini juga boleh digunakan dalam menangani isu-isu komuniti setempat dan memberi panduan yang berguna kepada masyarakat. Jelaskan dengan ringkas bagaimana model ini boleh membantu komuniti menyelesaikan isu-isu setempat?
Model MATCH Multilevel Approach to Community Health (MATCH) Model MATCH adalah singkatan kepada Multilevel Approach to Community Health (Pelbagai Pendekatan Kepada Kesihatan Komuniti ). Perancangan model ini telah di bangunkan lewat 1980 an oleh Simons-Morton et al., (1988). MATCH dibahagikan kepada 5 fasa di mana setiap fasa mempunyai beberapa langkah. Fasa 1 iaitu pemilihan matlamat. Di dalam fasa MATCH ini, perancang memilih matlamat kesihatan berdasarkan kepada beberapa faktor yang berbeza termasuk masalah yang lazim tentang kesihatan, hubungan signifikan kepada masalah kesihatan, masalah kesihatan yang berubah-ubah dan sebagainya. Dalam fasa ini juga, perancang perlu untuk memilih keutamaan populasi, mengenal pasti kelakuan kesihatan yang berkaitan dengan matlamat kesihatan dan mengenal pasti faktor-faktor persekitaran seperti akses, sumber sedia ada, kesesuaian latihan dan halangan.
66
Model Promosi Kesihatan Umum
Fasa 1 : Penetapan Matlamat Langkah 1 : Memilih matlamat kesihatan Langkah 2 : Memilih populasi yang tinggi Langkah 3 : Mengenal pasti matlamat tingkah laku kesihatan Langkah 4 : Mengenal pasti matlamat faktor persekitaran
Fasa 2 : Perancangan Intervensi Langkah 1 : Mengenal pasti sasaran intervensi Langkah 2 : Memilih objektif intervensi Langkah 3 : Mengenal pasti pengantara di dalam objektif intervensi Langkah 4 : Memilih pendekatan intervensi
Fasa3 : Pembangunan Program Langkah 1 : Mewujudkan komponen atau unit program Langkah 2 : Memilih dan membangunkan kurikulum atau panduan intervensi Langkah 3 : Membangunkan sesi perancangan Langkah 4 : Mewujudkan atau memperoleh bahan instruksional, produk atau sumber
Fasa 4 : Persediaan Pelaksanaan Langkah 1 : Memudahkan penggunaan, pelaksanaan dan penyelenggaraan Langkah 2 : Memilih dan melatih pelaksana
Fasa 5 : Penilaian Langkah 1 : Mengawal proses penilaian Langkah 2 : Mengukur kesan Langkah 3 : Memantau hasil.
Rajah 4.3 : Fasa dan langkah-langkah model MATCH (Sumber: Simmons-Morton et al., 1988)
67
Model Promosi Kesihatan Umum
Dalam Fasa 2 MATCH, perancangan intervensi, perancang menggabungkan objektif intervensi dengan sasaran dan tindakan intervensi. Ia dimulakan dengan mengenal pasti sasaran kepada tindakan intervensi (TIAs). TIAs terdiri daripada individu yang menggunakan pengaruh atau mengawal keadaan seseorang atau persekitaran yang mana ia mempunyai hubungan kepada kesihatan seseorang dan matlamat tingkah laku. Selepas mengenal pasti TIAs, mereka akan memadankan dengan tingkah laku kesihatan dan faktor persekitaran yang telah dikenal pasti di dalam fasa 1. Apabila padanan telah dilakukan, perancang akan memilih tindakan intervensi yang mahu digunakan. Tindakan intervensi biasanya digunakan oleh pendidik kesihatan termasuk mengajar, melatih, memberi kaunseling, perundingan, organisasi masyarakat, pemasaran sosial dan tindakan sosial. Jika TIAs adalah seorang individu, perancang perlu mempertimbangkan faktor sebab dan akibat pengantara yang berkaitan dengan tingkah laku sasaran seperti pengetahuan, sikap, kemahiran, pengalaman dan kekuatan mereka. Di dalam Fasa 3 MATCH adalah pembangunan program. Ia di mulakan dengan mencipta komponen dan unit program. Komponen akan kerap di uruskan berdasarkan kepada kumpulan populasi yang utama (lelaki, wanita dan minoriti dalam kumpulan umur), objektif yang dicadangkan (merokok, diet, aktiviti fizikal), sasaran intervensi dan tahap, penetapan dan struktur unit (bilik darjah, perkhidmatan makanan, perkhidmatan kesihatan), atau saluran intervensi (interpersonal, media). Selepas mencipta komponen program, perancang boleh memilih sama ada mengambil kurikulum yang telah wujud atau membangunkan rancangan sendiri. Ia juga termasuk pembangunan ke atas individu atau rancangan pengajaran. Dalam Fasa 4, persediaan perlaksanaan, perancang melakukan persediaan untuk melaksanakan dan mengawal selia intervensi. Untuk mendapatkan perlaksanaan yang efektif, perancang hendaklah: 1. Melaksanakan cadangan tertentu untuk diterima pakai dalam sebarang perubahan 2. Membina keperluan, kesediaan dan sokongan persekitaran untuk sebarang perubahan 3. Menyediakan bukti di dalam perlaksanaan intervensi 4. Mengenal pasti dan memilih agen perubahan, pemimpin pendapat dan meyakinkan mereka dalam keperluan untuk melakukan perubahan. 5. Mewujudkan hubungan kerja yang baik dengan pembuat keputusan
68
Model Promosi Kesihatan Umum
Sebagai tambahan, bergantung kepada yang akan melaksanakan program ini, mungkin ada keperluan untuk memilih, menyokong dan memantau mereka yang menjalankan pelaksanaan ini. Fasa 5 merupakan fasa penilaian. Seperti model PRECEDE-PROCEED, penilaian MATCH terdiri daripada komponen proses, kesan dan hasil. Penilaian proses adalah berkenaan dengan utiliti pelan dan prosedur pelaksanaan, tahap dan kualiti pelaksanaan, dan kesan-kesan pelaksanaan kepada hasil pembelajaran serta-merta. Kesan penilaian adalah dengan mengukur pengantara yang disasarkan (seperti pengetahuan, sikap dan amalan), tingkah laku kesihatan dan faktorfaktor persekitaran. Hasil penilaian biasanya difokuskan kepada tingkah laku kesihatan tetapi mungkin juga dengan memantau perubahan jangka panjang dalam tingkah laku atau faktor persekitaran. Walau bagaimanapun, oleh kerana masa yang diambil dalam beberapa keputusan untuk membangunkannya, maka kerap berlaku dalam perancangan program di mana tidak ada masa atau sumber yang cukup untuk membuat penilaian hasil.
Komunikasi Kesihatan Komunikasi berfungsi untuk memberi, menerima dan bertukar-tukar maklumat. Melalui komunikasi pihak pertubuhan dapat menjalankan aktiviti-aktiviti yang boleh mempengaruhi cara pemikiran serta kepercayaan tentang promosi kesihatan dan tanggapan terhadapnya. Komunikasi juga diharapkan dapat merapatkan jaringan persahabatan antara peserta dan pihak pertubuhan dengan MySihat. Komunikasi yang berkesan di kalangan pertubuhan amat penting dalam promosi kesihatan dari segi:
Meningkatkan kemahiran berkomunikasi di kalangan pertubuhan dalam mempromosikan kesihatan.
Menyampaikan maklumat yang tepat dan betul supaya dapat mengelakkan percanggahan maklumat.
Membentuk jaringan komunikasi antara pertubuhan yang melaksanakan program promosi kesihatan dengan pelbagai pihak yang terlibat iaitu peserta, institusi, pihak swasta, pemimpin masyarakat.
69
Model Promosi Kesihatan Umum
Definisi komunikasi Komunikasi berasal daripada perkataan Inggeris ‘communication’ yang berakar daripada perkataan Latin ‘communis’ yang bererti sama. Terdapat pelbagai definisi yang dikaitkan dengan istilah komunikasi:
Proses di mana manusia menghantar dan menerima mesej.
Proses di mana manusia berkongsi atau bertukar-tukar idea, maklumat dan perasaan.
Proses interaksi antara manusia, iaitu orang ramai bertutur dan bertukar-tukar pendapat, gerak, isyarat atau simbol, dengan tujuan untuk memberi dan bertukar-tukar maklumat atau mengubah keadaan fizikal atau mental mereka.
Konsep komunikasi Mansor Ahmad Saman et al. (1984) menyatakan bahawa apabila berkomunikasi, kita ingin mewujudkan suatu keadaan iaitu kita cuba mencari atau membentuk satu kesamaan dengan orang lain. Kita cuba menimbulkan apa yang ada dalam diri kita dan mencari kesamaan dengan diri orang lain yang terlibat dalam proses komunikasi. Dalam komunikasi, pemikiran, kepercayaan, nilai sosial dan lain-lain lagi yang kita ucapkan kepada orang lain bertujuan untuk mencari persamaan. Dengan kata lain komunikasi adalah satu proses di mana sesuatu ideal, nilai, sikap dan sebagainya disalurkan dan dipindahkan serta dikongsi oleh seseorang individu dengan individu lain. Laurel dan Peter (1998) menjelaskan bahawa komunikasi sebagai idea yang melibatkan pengaliran maklumat di antara sumber dan penerima. Dalam keadaan tertentu komunikasi memerlukan perkongsian maklumat atau maksud di antara sumber dengan penerima berasaskan set peraturan yang biasa. McGruire (1984) pula menyatakan komunikasi kesihatan adalah untuk memberitahu kepada masyarakat umum tentang bahaya penyakit, memberi motivasi untuk mengelakkan daripada risiko penyakit, memberi latihan kepada mereka dari segi kemahiran gaya hidup yang sihat dan menanamkan rasa tanggungjawab untuk menjaga kesihatan diri sendiri.
70
Model Promosi Kesihatan Umum
Roger (1966) menerangkan bahawa komunikasi kesihatan merupakan sebahagian komunikasi manusia dengan tumpuan ditekankan kepada bagaimana individu berurusan dengan isu-isu berkaitan kesihatan. Ini merujuk kepada apa sahaja jenis komunikasi manusia yang berhubung kait dengan kesihatan.
Elemen-elemen penting dalam komunikasi a. Jenis komunikasi i.
Komunikasi lisan (verbal communication)
Bahasa merupakan unsur penting dalam komunikasi verbal. Pearson (2000) mengatakan bahawa bahasa merupakan kod simbol, huruf atau perkataan dengan pelbagai makna yang disusun mengikut peraturan susunan ayat yang digunakan untuk berkomunikasi.
Menurut Sulaiman (2002), komunikasi jenis ini boleh berlaku secara langsung apabila dua orang berbual secara bersemuka. Komunikasi lisan juga dilihat boleh mengeratkan silaturahim antara manusia dan boleh menjalinkan hubungan peribadi antara dua manusia. Komunikasi jenis ini boleh biasanya berlaku secara informal.
Komunikasi formal pula adalah seperti mengajar, mesyuarat, taklimat, temu duga dan pengucapan awam. Misalnya untuk mengajar, seseorang guru bukan sahaja perlu membuat persediaan dari segi rancangan pelajaran dan alat bantu mengajar, malah ia perlu melakukan dengan baik untuk menarik perhatian pelajar.
ii.
Komunikasi bukan lisan (non-verbal communication) Komunikasi bukan lisan merupakan pelengkap kepada jenis komunikasi antara individu yang menggunakan isyarat sebagai cara untuk berkomunikasi seperti nada suara, air muka, gerak badan, hubungan mata, gerak tangan yang kadang kala berlaku secara tidak disedari. Komunikasi dalam bentuk tanpa lisan dapat menggambarkan emosi dan perasaan sebenar penyampai. Komunikasi lisan lebih berkesan jika diiringi dengan komunikasi tanpa lisan.
Kajian oleh Birdwhistell (1955) menunjukkan bahawa lebih kurang 35% komunikasi lisan dan selebihnya adalah komunikasi tanpa lisan.
Sementara Harisson (1974) pula menghuraikan bahawa 93% daripada makna yang disampaikan melalui komunikasi adalah bersifat tanpa lisan.
71
Model Promosi Kesihatan Umum
Komunikasi bukan lisan boleh dibahagikan kepada beberapa jenis iaitu komunikasi isyarat dan komunikasi visual.
Komunikasi isyarat ialah makna yang dilahirkan oleh bunyi, gerakan anggota badan, memek muka, objek atau sebarang reka bentuk yang di luar daripada penggunaan biasa oleh sistem bahasa yang formal. Komunikasi isyarat berbeza-beza maknanya mengikut budaya bangsa. Sesuatu pergerakan yang biasa dilakukan oleh orang Melayu adalah berbeza maksudnya apabila dilihat dan ditafsirkan oleh bangsa lain.
Komunikasi visual pula membolehkan kita berkomunikasi menggunakan imej-imej visual seperti gambar, lukisan atau ilustrasi tertentu. Komunikasi visual boleh dibahagikan kepada tiga jenis iaitu komunikasi grafik, imej bergerak dan komunikasi bertulis. Komunikasi grafik biasanya disampaikan melalui media massa seperti akhbar, risalah majalah dan sebagainya. Komunikasi imej bergerak lazimnya digunakan oleh televisyen dan video. Media ini berfungsi untuk rancangan pendidikan dan demonstrasi. Kelebihan media ini menggunakan kombinasi imej visual, perkataan dan audio untuk menyampaikan mesej yang realistik.
b. Proses komunikasi Proses komunikasi dapat digambarkan sebagai satu aliran penyampaian
mesej atau
maklumat berpunca daripada sumber sehingga sampai kepada penerima melalui saluran yang digunakan. Saluran yang digunakan boleh jadi dalam bentuk komunikasi antara individu atau tanpa lisan menggunakan pelbagai media yang boleh mencapai khalayak penerima. Contohnya, komunikasi melalui media terhad seperti menggunakan poster, pamplet dan video atau media yang bersifat massa seperti akhbar, televisyen dan radio. Aliran maklumat akan lengkap apabila wujudnya maklum balas daripada penerima kembali kepada sumber yang mengeluarkan maklumat tersebut.
72
Model Promosi Kesihatan Umum
Rajah 4.4: Gambaran proses komunikasi
Dengan menggunakan ayat sendiri, terangkan secara ringkas bagaimana proses komunikasi di atas dilaksanakan bagi menyampaikan maklumat kepada komuniti di tempat anda dengan memberikan contoh program kesihatan yang mahu dilaksanakan di peringkat komuniti. ______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________
73
Model Promosi Kesihatan Umum
CDCynergy Antara model perancangan program kesihatan yang komprehensif dan teoretikal adalah model CDCynergy yang dibangunkan oleh bahagian komunikasi di Pusat Pencegahan dan Kawalan Penyakit (CDC) pada pertengahan tahun 1990an. Ia merupakan alat interaktif yang menggunakan CD-ROM yang mengandungi model perancangan dan komponen asas di dalam model perancangan. Ia juga mengandungi kedua-dua model yang telah dibincangkan sebelum ini iaitu model PRECEDE-PROCEED dan model MATCH. CDCynergy di bangunkan dengan tujuan utama untuk golongan professional kesihatan awam di CDC yang bertanggungjawab dalam komunikasi kesihatan. Walau bagaimanapun, oleh kerana minat yang meluas dalam model, CDC dibuat untuk profesional kesihatan yang lain yang mendapati model ini berguna untuk promosi kesihatan di dalam masyarakat, tempat kerja, sekolah dan persekitaran penjagaan kesihatan. Pada masa sekarang, CDCynergy dianggap domain awam iaitu sekatan tidak ditempatkan pada salinan atau penggunaan am. Salinan CDCynergy ini boleh didapati melalui latihan oleh Society for Public Health Education (SOPHE) atau boleh didapati terus dari Public Health Foundation. Edisi asas CDCynergy (3.0) mengandungi kaedah am untuk perancangan komunikasi kesihatan, panduan langkah-langkah, pusat rujukan dan pautan yang membolehkan rancangan khusus diwujudkan. Sebagai tambahan, CDC dan rakan-rakan lain telah menghasilkan edisi cynergy untuk memenuhi keperluan khusus perancang bagi menangani pelbagai masalah kesihatan. Edisi ini termasuklah penyakit kardiovaskular, imunisasi, mikronutrien, pencegahan
dan kawalan
tembakau dan pemasaran sosial. CDC turtu mengeluarkan edisi singkat yang dipanggil model CDCynergy Lite untuk membantu pelatih mempercepatkan perancangan komunikasi kesihatan.
Fasa-fasa CDCynergy Cynergy menggunakan enam fasa yang mengandungi pelbagai langkah untuk membantu perancang memperoleh kefahaman yang mendalam tentang masalah kesihatan, siapa yang terlibat, meneroka pelbagai strategi yang mungkin untuk mempengaruhi masalah, memilih strategi secara sistematik, memahami peranan komunikasi yang boleh dimainkan dalam sesuatu perancangan, perlaksanaan dan penilaian dan membangunkan pelan komunikasi yang komprehensif. Berikut penerangan tentang fasa berserta langkah-langkah di dalam setiap fasa.
74
Model Promosi Kesihatan Umum
Fasa 1
Menerangkan Masalah
Fasa 2
Kenal pasti Masalah
• Mengenal pasti dan menentukan masalah kesihatan yang boleh ditangani dengan intervensi program anda • Memeriksa dan menjalankan penyelidikan yang perlu untuk menerangkan masalahmasalah • Menilai faktor-faktor dan pemboleh ubah yang boleh menjejaskan hala tuju projek, termasuk kekuatan, kelemahan, peluang dan rawatan • Senaraikan penyebab-penyebab masalah yang mahu ditangani • Membangunkan matlamat bagi setiap masalah • Pertimbangkan kekuatan, kelemahan, peluang, rawatan dan etika dalam kesihatan: 1 – kejuruteraan 2- komunikasi / pendidikan 3- polisi / penguatkuasaan 4 – perkhidmatan komuniti
• Memilih jenis intervensi yang perlu di gunakan untuk tangani sesuatu masalah • Putuskan sama ada komunikasi yang di perlukan itu satu intervensi yang dominan atau sebagai sokongan kepada intervensi lain
Fasa 3
Merancang Intervensi
Fasa 4
Mengembangkan Intervensi
• Jika komunikasi digunakan sebagai intervensi yang dominan, senaraikan audiens • Jika komunikasi digunakan untuk menyokong perkhidmatan komuniti, kejuruteraan dan polisi/penguatkuasaan, senaraikan audiens yang boleh dicapai dalam menyokong setiap intervensi yang dipilih
• Jalankan penyelidikan yang perlu kepada audiens • Pilih segmen audiens dan tuliskan objektif komunikasi di dalam setiap segmen • Senaraikan penerangan yang kreatif untuk sediakan panduan di dalam memilih konsep yang sesuai, mesej, tetapan, aktiviti dan bahan-bahan. • Membangunkan dan menguji konsep, mesej, tetapan, aktiviti yang spesifik dan bahanbahan dengan audiens yang dimaksudkan • Menyelesaikan dan merumuskan secara ringkas pelan perlaksanaan komunikasi. Pelan tersebut hendaklah mengandungi : • Latar belakang dan justifikasi SWOT dan analisis etika, Audiens, Objektif komunikasi, Mesej,Tetapan dan saluran untuk menyampaikan mesej tersebut, Aktiviti termasuk taktik, bahan dan kaedah lain, Sumber dan rakan-rakan yang ada, Tugasan dan tempoh masa termasuk tanggung jawab individu untuk setiap tugasan, tarikh untuk menyiapkan tugasan, sumber yang diperoleh dan penanda kemajuan yang akan diperiksa, dan Pelan komunikasi dalaman dan luaran, Bajet
• Menghasilkan bahan-bahan untuk diedarkan
Fasa 5
Pelan Matlamat
• Menentukan keperluan maklumat pihak berkepentingan: • Menentukan apakah jenis penilaian (perlaksanaan, pencapaian dan kesan) yang diperlukan untuk memenuhi keperluan maklumat pihak berkepentingan • Mengenal pasti sumber maklumat dan memilih kaedah pengumpulan data • Merumuskan reka bentuk penilaian yang menggambarkan bagaimana kaedah yang akan digunakan untuk mengumpul maklumat yang boleh dipercayai • Membangunkan analisis data dan pelan laporan: • Menyelesaikan dan secara ringkas merumuskan pelan pelaksanaan penilaian. Pelan termasuk: • • •
Fasa 6
Pelan Perlaksanaan
Soalan dari pihak yang berkepentingan, Standard intervensi, Kaedah dan reka bentuk penilaian, Analisis dan laporan data Tugas dan tempoh masa termasuk tanggungjawab individu untuk setiap tugasan, tarikh untuk menyiapkan tugasan, sumber yang diperolehi dan penanda kemajuan yang akan diperiksa. Pelan komunikasi dalaman dan luaran, dan bajet
• Mengintegrasikan, melaksana dan menguruskan pelan komunikasi dan penilaian • Mengumpul maklum balas dan pengajaran • Mengubah komponen program berdasarkan maklum balas • Menyebarkan pengajaran dan dapatan penilaian
Rajah 4.5 : CDCynergy – Model Komunikasi Kesihatan (CDC,1999)
75
Model Promosi Kesihatan Umum
Model-Model Lain A Systematic Approach to Health Promotion (Healthy People 2010) A Systematic Approach to Health Promotion merupakan model perancangan di mana ia digunakan untuk membangunkan Healthy People 2010 dan mempunyai empat elemen iaitu matlamat, objektif, faktor penentu kesihatan dan status kesihatan. Sama ada ia digunakan dalam perancangan aktiviti di peringkat nasional, negeri atau komuniti, empat elemen ini merupakan teras yang utama. Model perancangan yang lain adalah menyediakan matlamat hala tuju bagi pendekatan dan berkhidmat untuk panduan pembangunan objektif yang menentukan hasil serta jangka masa. Dua matlamat asas yang berkaitan dengan Healthy People 2010 adalah peningkatan tahun dan kualiti hidup yang sihat, dan menghapuskan perbezaan kesihatan. Sejumlah 467 objektif yang melibatkan 28 hala tuju adalah termasuk dalam Healthy People 2010. Sebagai inisiatif perancangan, objektif perancangan akan menentukan siapa yang akan terjejas, apa yang akan berubah, di mana ia akan terjadi, bila perubahan itu berlaku dan berapa banyak perubahan akan berlaku. Model Healthy People 2010 secara jelas menunjukkan penentu utama kepada kesihatan. Penentu dalam model ini termasuklah tingkah laku (aktiviti fizikal, memakai tali pinggang keselamatan dan diet kesihatan), biologi (kecenderungan genetik terhadap penyakit atau kesihatan, sejarah keluarga), persekitaran sosial (hubungan dengan keluarga, rakan, pasangan dan lain-lain), persekitaran fizikal (apa yang di sentuh, lihat, dengar, bau dan rasa), polisi intervensi dan akses kepada kualiti penjagaan kesihatan. Secara kolektif, penentu ini mempunyai kesan yang sempurna terhadap kesihatan dan gaya hidup sihat kepada individu, komuniti dan negara. Lebih penting lagi, ia menunjukkan fokus kepada intervensi promosi kesihatan berdasarkan Healthy People 2010. Untuk mengubah status kesihatan komuniti, perancang hendaklah seterusnya menangani dan mengubah suai penentu utama. Akhir sekali, status kesihatan (nisbah kematian, jangka hayat, kualiti kehidupan dan morbiditi dari penyakit yang spesifik), standard utama kejayaan dengan promosi kesihatan yang boleh dinilai, ditentukan sebagai langkah asas dan kemudian sebagai ukuran sasaran.
76
Model Promosi Kesihatan Umum
Assessment Protocol for Excellence in Public Health (APEX-PH) Assessment Protocol for Excellence in Public Health (APEX-PH) adalah proses perancangan dan penilaian yang juga dibangunkan oleh National Association of County and City Health Officials (NACCHO) diperkenalkan pada 1991 selepas bekerjasama dan bergabung dengan rakan-rakan dari pusat kesihatan awam. APEX-PH dibangunkan untuk membantu negara / jabatan berkaitan laporan oleh Institute of Medicine’s (IOM) yang bertajuk ‘Masa Depan Kesihatan Awam’ yang mana ia menyatakan bahawa setiap agensi kesihatan awam hendaklah sentiasa mengumpul secara sistematik dan menganalisis maklumat keperluan kesihatan komuniti. Walaupun APEX-PH yang sebahagian besarnya telah diubah dalam model MAPP (Mobilizing for Action through Planning and Partnerships), terdapat beberapa jabatan kesihatan awam masih lagi menggunakan APEX-PH kerana pada fasa pertama, penilaian organisasi sangat terkenal dan fleksibel kepada sesiapa yang terlibat dalam usaha perancangan. APEX-PH dipromosikan oleh NACCHO sebagai model perancangan untuk kesihatan tempatan yang rasmi untuk menilai organisasi dan pengurusan jabatan kesihatan, di mana ia menyediakan rangka kerja untuk bekerja dengan rakan komuniti dan organisasi lain dalam menilai status kesihatan komuniti dan mengamalkan ciri-ciri kepimpinan untuk jabatan kesihatan dalam komuniti. Ia juga boleh dipanggil sebagai satu alat yang fleksibel yang boleh bekerjasama dengan model perancangan yang lain. Proses APEX-PH melibatkan tiga langkah. Langkah 1, penilaian kapasiti organisasi. Ia memerlukan jabatan kesihatan awam untuk meningkatkan penilaian dalaman di dalam kapasiti pentadbiran termasuk kekuatan, kelemahan, sumber dan kepakaran. Oleh kerana Langkah 2 di dalam proses APEX-PH melibatkan penilaian komuniti, pengarah kesihatan dan seluruh pasukannya juga perlu untuk menilai kapasiti dalaman untuk mengawal selia pengumpulan data yang komprehensif dalam proses analisis. Langkah kedua di dalam APEX-PH adalah proses komuniti. Dalam langkah ini, data kesihatan dikumpul dan di analisis sebagai tambahan kepada data yang dicadangkan oleh komuniti. Satu cabaran dalam pendekatan ini adalah mencari keseimbangan antara data di mana terdapat beberapa isu dan konflik. Sebagai contoh, data epidemiologi yang mengesan penyakit kronik seperti penyakit jantung, barah dan strok akan menjadi fokus dalam aktiviti program. Data cadangan pengguna kerap fokus kepada masalah sosial atau persekitaran seperti kekacauan,
77
Model Promosi Kesihatan Umum
penggunaan dadah, kehamilan remaja atau keselamatan jiran tetangga. Apabila kedua-dua data ini telah dikumpul, perancang hendaklah mengenal pasti keutamaan dengan menggunakan intervensi yang pelbagai. Dalam langkah ini, masalah dikenal pasti dan keutamaan di bangunkan. Langkah terakhir (Langkah 3) di dalam proses APEX-PH adalah melengkapkan kitaran. Ia mempunyai persamaan dengan langkah terakhir pada model-model perancangan lain. Langkah ini memberi panduan berkaitan pembangunan polisi, perkhidmatan dan intervensi lain, membina pelan perlaksanaan dan memastikan bahawa kesemua program yang telah dirancang di jalankan dan di nilai.
Analisis SWOT (Strengths, Weakness, Opportunities, Threats) Pada awalnya, analisis SWOT berkaitan dengan usaha perancangan yang strategik dalam sektor perniagaan dan pemasaran. Dengan kata mudah, SWOT merupakan analisis kepada organisasi dalaman yang mengkaji berkaitan kekuatan, kelemahan, peluang dan rawatan dalam persekitaran operasi. Secara teknikalnya, penggunaannya harus terhad kepada peringkat awal proses membuat keputusan dalam persiapan untuk perancangan strategik yang lebih menyeluruh. Dalam praktis promosi kesihatan, analisis SWOT adalah biasa dalam kalangan perancang yang mahu mengurangkan masa perancangan dan bertindak pantas untuk langkah-langkah tindakan. Umumnya fasilitator membantu kumpulan perancangan mengenal pasti isu atau masalah, menetapkan atau menjelaskan matlamat, dan mewujudkan pelan. Analisis SWOT biasanya menggunakan matriks 2 x 2 di mana menyenaraikan kekuatan dan kelemahan pada paksi mendatar dan peluang dan ancaman pada paksi menegak. Organisasi boleh membuat keputusan jika ia lebih suka untuk membina kekuatan atau memperbaiki kelemahan dalam konteks peluang dan ancaman persekitaran. Analisis SWOT memerlukan perancang untuk mengkaji kekuatan sesuatu organisasi. Ia juga termasuk penilaian kepada organisasi yang tidak baik atau apa yang berbeza atau lebih baik daripada organisasi yang sama, sumber-sumber yang sedia ada (wang, peralatan, bekalan, bahan-bahan), kepakaran kakitangan, kualiti kerjasama dalam masyarakat, atau rekod hubungan kerja yang berjaya. Sebaliknya, analisis SWOT juga mengkaji kelemahan-kelemahan yang mungkin berkaitan dengan faktor-faktor yang sama di bawah kekuatan. Di samping itu, kelemahan
78
Model Promosi Kesihatan Umum
79
yang mungkin melibatkan reputasi yang rendah dalam kalangan pihak-pihak berkepentingan, termasuk pelanggan. Ia mungkin melibatkan ketidakmampuan untuk menangani masalahmasalah kesihatan tertentu atau faktor penentu kerana kod, peraturan, dasar atau keputusan pengurusan yang memberi kuasa kepada entiti lain. Manakala kekuatan dan kelemahan dinilai dalam analisis SWOT berkaitan dengan persekitaran dalaman organisasi, peluang dan ancaman yang berkaitan dengan persekitaran luaran. Peluang mungkin melibatkan keperluan pengguna tercapai, melonggarkan atau menyingkirkan halangan pentadbiran atau perundangan yang akhirnya membolehkan pembangunan program baru, aliran pembiayaan baru yang disediakan oleh agensi kerajaan atau agensi lain, atau gabungan yang baru dibentuk untuk menangani masalah kesihatan. Analisis SWOT berbeza dengan ketara daripada model lain yang dibincangkan dalam bab ini. Ia merupakan imbasan dalaman dan luaran yang membolehkan perancang melaksanakan intervensi dalam jangka masa yang lebih singkat. Berasaskan kekuatan atau menangani kelemahan tertentu ketika mengambil kelebihan peluang-peluang dalam persekitaran adalah satu kelebihan analisis SWOT. Sudah tentu pendekatan ini boleh membawa kepada cabaran jika input pengguna tidak diterima, masalah tidak dianalisis dengan teliti, faktor penentu yang berkenaan tidak ditangani, atau intervensi dikenal pasti dan dilaksanakan tanpa cukup memahami teori asas atau rasional. Walau bagaimanapun, analisis SWOT mempunyai tempat dalam kaedah perancangan dan kesederhanaan yang menjadi tarikan kepada ramai perancang.
Pada pendapat anda, adakah model-model perancangan seperti di atas memberi kesan kepada program kesihatan yang mahu dijalankan di seluruh negara? ___________________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________
Model Promosi Kesihatan Umum
RUMUSAN Setiap model menyediakan rangka kerja untuk perancangan program promosi kesihatan. Terdapat beberapa perbezaan model perancangan yang telah di bangunkan dalam tempoh beberapa tahun. Model perancangan untuk promosi kesihatan yang telah diterangkan dalam unit ini adalah seperti berikut: 1. PRECEDE-PROCEED 2. MATCH (Multilevel Approach To Community Health) 3. CDCynergy 4. Komunikasi Kesihatan 5. Pendekatan Sistematik Untuk Promosi Kesihatan (Healthy People 2010) 6. APEX-PH (Assessment Protocol for Excellence in Public Health) 7. SWOT (Strength, Weakness, Opportunities, Threats) Pada masa ini, model yang sangat dikenali dan selalu digunakan di dalam promosi kesihatan adalah model PRECEDE-PROCEED. Model MATCH
juga merupakan model yang kerap
digunakan oleh perancang kesihatan. Model-model terbaru termasuk CDCynergy, APEX-PH dan SWOT telah mula digunakan sebagai pilihan tambahan dan telah berkembang dari semasa ke semasa. Secara keseluruhannya, model-model ini dibangunkan dan terus digunakan untuk menyumbang kepada promosi kesihatan di seluruh dunia.
80
Model Promosi Kesihatan Umum
81
PETA KONSEP
5 TERAS PROMOSI KESIHATAN
PROSES KOMUNIKASI
A
Model Promosi Kesihatan Umum
KATA KUNCI 1. Promosi Kesihatan 2. PRECEDE-PROCEED 3. MATCH 4. Komunikasi Kesihatan 5. CDynergy 6. SWOT
PENILAIAN KENDIRI
1. Apakah yang dimaksudkan dengan tujuan model perancangan program kesihatan? 2. Apakah kepentingan menggunakan model-model seperti di atas di dalam merancang sesuatu program kesihatan? 3. Di antara model-model di atas, model apakah yang biasa digunakan oleh perancang? Apakah perbezaan model tersebut dengan model-model lain? 4. Apakah komponen yang wajib yang terdapat di dalam setiap model di atas? Bagaimanakah komponen tersebut dapat membantu dalam perancangan program? 5. Terangkan maksud proses komunikasi seperti yang terdapat pada unit ini?
RUJUKAN Centers for Disease Control and Prevention. (1999) Framework for program evaluation in public health. MMWR 48 (No. RR-11) U.S. Department Of Health & Human Services. Atlanta, Georgia. Green L. W., Kreuter M. W. (2005). Health Program Planning: An Educational and Ecological Approach. 4th edition. New York: McGraw-Hill Healthy People 2010. (2007). A Systematic Approach to Health Improvement. Atas Talian. Healthy People 2010 Web site: http://www.healthypeople.gov/Document/html/uih/ uih_2.htm#goals. (akses 27 Mei 2012). James, F., McKenzie, L., Brad L. Neiger, M., & Rosemary, T. (2002). Planning, Implementing, and Evaluating Health Promotion Programs: A Primer. 5th Edition. New York: University Press
82
Model Promosi Kesihatan Umum
Kementerian Kesihatan Malaysia. (2011). Modul Asas Promosi Kesihatan. Putrajaya Simons-Morton, D. G., Parcel, G. S., & O’Hara, N. M. (1988). Implementing organizational changes to promote healthful diet and physical activity at school. Health Education Quarterly, 15, 115-130.
83
Model Promosi Kesihatan Umum
84
JAWAPAN SERTA MAKLUM BALAS
Polisi awam sihat
Kemahiran individu di bangunkan
Persekitaran yang menyokong
5 TERAS PROMOSI KESIHATAN
Orientasi semula perkhidmatan kesihatan
Tindakan komuniti
Sumber
Maklumbalas
Mesej
PROSES KOMUNIKASI
Penerima
Saluran
A
View more...
Comments