Ποιος Σκότωσε Τον Όμηρο
September 10, 2017 | Author: πΣπυρίδων Εὐαγγέλου Ἀθανασιάδης | Category: N/A
Short Description
Download Ποιος Σκότωσε Τον Όμηρο...
Description
Ο Θ Α Ν Α Τ Ο Σ ΤΗΣ ΚΛΑΣΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ Η Α Π Ο Κ Α Τ Α Σ Τ Α Σ Η ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΣΟΦΙΑΣ
Π Ο ΙΟ Σ
ΤΟ Ν
ΟΜΗΡΟ νΐσΤΟΚ ϋΑΥΙδ ΗΑΓίδΟΓί αΟΗΝ ΗΕΑΤΗ
ΚΑΚΤΟΣ
Ο νιοτοκ ϋΑνίδ ΗΑΝδοη είναι καθηγητής των Ελληνικών στο 03ΐϊΓοπιϊ3 δίβίβ υπΐν€Γ5ί(;γ (ΡΓβδηο). Έ χει συγγράψει τα έρ γα 77?β ΟΙϊιβΓ θΓββΚ5 και Γϊβΐάβ ΜίΜουί Ο Γ63Π Ί5.
0 ϋΟΗΠ ηεατη είναι επίκουρος καθηγη τής των Κλασικών Σπουδών και πρόε δρος του Τμήματος Κλασικών Σπουδών στο δ3πΐ3 013Γ3 υπΐν6Γ5ΪΙγ. Είναι συγ γραφέας του βιβλίου Αοίαβοη, ΤΙιε υηΠΊ3η1γ ΙηίΓυόβΓ.
νΚ Ί 'Ο Κ I )/\νΙΝ II \ \ \ < ) \ .!( )! ΙΝ 111-ΛΊ ί !
0 θάνατος της κλασικής παιδείας κα> η αποκατάσταση της ελληνικής σοφίας
ΚΑΚΤΟΣ
Οι καλύτεροι δεν έχουν καθόλου βεβαιότητες, ενώ οι χειρότεροι είναι γεμάτοι εμπαθή ένταση. λ ν ΐΙ Χ Ι Α Μ Β ΙΠ Χ Ε Κ Υ Ε Α Τ 8
Ο Υ ιοί ο γ 0&νΐ8 Ηαηδοη επιθυμεί να προσφέρει τη συμβολή του στο βιβλίο τούτο σ τη μνήμη των Ε ιι^ η ο Υ&ίκίείροοί και €ο1ίη Είΐιηοικίδοη και στις άλλες μεγάλες ψυχές μιας γενιάς κλασικιστώ ν που έχει σχεδόν χαθεί.. Ο Μ ιη Ηοϋίΐι αφιερώνει την εργασία του στην ΟηϊΙ Β 1ιΐΓηβ 0Γ£, η πρα κτική σοφία της οποί ας παρέχει καθημερινό αντίδοτο στις ανοησίες του ακαδημαϊσμού.
1Ί
Ε
Ρ
I
Ε
X
Ο
Μ
Ε
Ε Υ Χ Α Ρ ΙΣ Τ ΙΕ Σ Π ΡΟ Λ Ο ΓΟ Σ
Ν
Λ
13 15
ΓΙΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Ο Ο Μ Η ΡΟ Σ ΕΙΝ Α Ι Ν Ε Κ Ρ Ο Σ
29
ΛΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Σ Κ Ε Π Τ Ο Μ Ε Ν Ο Ι ΣΑΝ ΕΛ Λ Η Ν ΕΣ
55
ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΠΟΙΟΣ Σ Κ Ο Τ Ω Σ Ε ΙΌ Ν ΟΜΗΡΟ - Κ Α Ι ΓΙΑ ΤΙ;
129
ΤΕΤΑΡΤΟ Κ ΕΦΑΛΑΙΟ
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ Δ Ε Ν ΕΙΝ Α Ι Ε ΓΚ Ο Α ΙΙ ΥΠ Ο Θ ΕΣΗ
227
ΠΕΜ ΠΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΤΙ ΘΑ Μ ΠΟΡΟ ΥΣΑΜ Ε ΝΑ ΚΑΝΟΥΜ Ε
285
Ε Π ΙΜ Ε Τ Ρ Ο
337
11
ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Οι παρακάτω φίλοι και. συνάδελφοι διάβασαν τα χειρόγραφά μας σε διαφορετικά στάδια και πρόσφεραν τις συμβουλές τους, τη γραπτή κριτική τους και τις ανησυχίες τους: ΑάΗΓΠ Βείΐονν, Οίΐΐΐ Βΐιπη&εηϊ, Νοια ΟΗπρπι&η, Ι_γηη €1ιιι, .Ιοίιη ϋιιηίαρ, (ΤίΐΓίΐ Η^ηδοη, Οΐεη Η&π1ε>\ Ρεΐετ Ηιιηί, Οπη Κε&πΐδ, ΜίοΗεΠε ΜοΚεηηιι, Ηεΐεη ΜοπΙζ, ΒείΗ Νεννεΐΐ, ΒαΛαπί 8&γΙθΓ Κθ(.1§εΓ8, Κο6εΠ Κοά^εΓδ, Κόβει! 5ΐχ38δ1εΓ, Βηιεε ΊΊιοΓηΐοη και ΕΙίοΙ ΥνίηΛΒο. Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε ιδιαιτέρως τους Αάαιπ Βείΐονν, Ι^π (.Ίιικ Μ ΐΐεΐ'ΐ ΗοΓοννΐίζ και ΜΐοΙιεΙΙε ΜεΚεηηίΐ, για τις πολύτιμες υπο δείξεις τους σε σχέση με την οργάνωση και τον τόνο στο προτελευ ταίο στάδιο.
ΠΡΟΛΟΓΟΣ Ξάνθε, γιατί προφητεύεις το θάνατό μου; Αλλά δεν είναι πρέπον κα θόλου εσύ να προφητεύεις. Όμηρος, Ιλιάς [Τ 420-421] (Ο Αχιλλέας στο άλογό του)
«Πόσο απέχει η Αθήνα από τη Σπάρτη;» {Σιω πή) «Γ ια τί κατέρρευσε ο μυκηναϊκός κόσμος;» (Σιω πή) «Για τί οι Αθηναίοι χρηματοδοτούσαν θεατρικές παραστάσεις;» (Σιωπή) «Ποιες είναι μερικές δυτικές αξίες που ξεκίνησαν από τους Έ λ λη νες;» (Σιο)πή) Δεν υποβάλλουμε πλέον τέτοιες ερωτήσεις στους καινούριους διδά κτορες των Κλασικών Σπουδών, όταν τους παίρνουμε συνέντευξη για θέσεις εργασίας, των οποίων η τέλεια γνώση των Ελληνικών, των Λατινικών και της λογοτεχνίας υποτίθεται ότι πρέπει να ερμηνεύει την προέλευση και την πολυπλοκότητα του δυτικού πολιτισμού σ’ εμάς τους υπόλοιπους. Αντίθετα, συνήθως δεχόμαστε τις ακόλουθες ερωτήσεις από νεαρούς ακαδημαϊκούς υποψηφίους που μελετούν τους Έ λληνες: «Είναι πολλά τα μαθήματα;» «Υπάρχουν δυνατότητες για χρηματοδότηση έρευνας για τους καινού ριους καθηγητές;» «Μήπως πρέπει να σας μιλήσω για τη διατριβή μου;» Γιατί συμβαίνει αυτό; Αυτοί οι νεόκοποι κλασικιστές είναι έξυπνοι, νέοι —μολονότι όχι 15
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
και τόσο, ολοένα περισσότερο— άντρες και γυναίκες. Διαβάζουν Λα τινικά και Ελληνικά, διαβάζουν ακόμη και σχετικά με τα Ελληνικά και τα Λατινικά στα Γαλλικά, στα Γερμανικά και στα Ιταλικά. Έχουν επισκεφτεί πολλές φορές την Ελλάδα και έχουν σεργιανίσει τους δρό μους της Ρώμης. Συνήθους μπορούν να απαγγείλουν εξάμετρους, γνωρίζουν κάποια πράγματα γύρω από τη ρητορική και την επιστήμη των ιδεών και είναι έτοιμοι να παραπέμψουν σε Γάλλους θεωρητικούς, όπως ο Μισέλ Φουκό. Οι περισσότεροι επίδοξοι καθηγητές Κλασικών Σπουδών είναι προϊ όντα των καλύτερων πανεπιστημίων που έχει να προσφέρει η Αμερι κή. Πολλοί από αυτούς είναι ευγενικοί και πολυμαθείς. Οι περισσό τεροι φοβούνται έντονα ότι, μετά από εννιά ή δεκαπέντε χρόνια πα νεπιστημιακής μελέτης των Κλασικών, δεν πρόκειται να βρουν κα νονική δουλειά —η πλειοψηφία δεν θα βρει πράγματι. Όσοι αποφοι τούν από το μεταπτυχιακό πρόγραμμα —κατά πολύ λιγότεροι από το μισό όσων μπήκαν— έκαναν ακριβώς ό,τι τους έλεγαν, μελέτη σαν επιμελώς ό,τι τους όρισαν να μελετήσουν, έκοψαν κι έραψαν τους εαυτούς τους στα μέτρα των συμβούλων καθηγητών τους. Ανυπομονούν ν’ αρχίσουν τη δημοσίευση εργασιών τους, πρόθυμοι να ανήκουν σε κάποια καινούρια σχολή κριτικής θεώρησης και πεισμένοι ότι τώ ρα μπορούν «να κάνουν θεωρία». Κάθε νέα φουρνιά εν δυνάμει καθη γητών Ελληνικών και Λατινικών έχει την εμφάνιση, την ομιλία, τη συμπεριφορά και το ντύσιμο εκείνων που τους δίδαξαν. Έ τσι, συχνά γνωρίζουν ελάχιστα για τους Έλληνες και σπάνια, ή και καθόλου, σκέφτονται και ενεργούν σαν Έλληνες. Μερικοί ολίγοι μπορεί να έχουν επιτυχημένη σταδιοδρομία ως κλασικιστές, αλλά οι περισσότεροι θα είναι αποτυχημένοι ως Έλληνες, ως ερμηνευτές και διαχειριστές της ελληνικής σοφίας. Εσείς, το κοινό, δεν θα μάθετε ποτέ ποιοι είναι, τι διαβάζουν, τι γράφουν, και δεν θα ακούσετε ποτέ τι έχουν να πουν. Όποιος παρακολουθεί τα πήγαιν’ έλα στο ετήσιο συνέδριο της Αμερικανικής Φιλολογικής Ένωσης, της επίσημης α δελφότητας των κλασικιστών, που γίνεται στο τέλος της χρονιάς, αντιλαμβάνεται το μεγάλο χάσμα ανάμεσα στους ίδιους τους αρχαί ους Έλληνες και στο επάγγελμα του κλασικιστή.
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Μέσα σε διάστημα τεσσάρων ημερών παρουσιάζονται πάνω από τριακόσ'.ες εργασίες και γίνονται ανοιχτές συζητήσεις πάνω σε κάθε είδους θέμα, από την αρχαία παρενδυσία μέχρι τα τρίμετρα. Ιίάνω από πέντε χιλιάδες πανεπιστημιακά βιβλία και μονογραφίες εκτίθενται σε ένα τεράστιο εκθεσιακό χώρο. Εκατοντάδες άνεργων καθηγητών με διδακτορικό στέκονται σαν υπνωτισμένοι μπροστά σ’ ένα πίνακα όπου αναγράφονται κάθε μισή περίπου ώρα θέσεις εργασίας για κα θηγητές Ελληνικών και Λατινικών. Συνωστίζονται εκεί σπρώχνοντας ο ένας τον άλλον, ελπίζοντας ότι θα δουν να εμφανίζεται το νούμερο που τους έχουν δώσει, πράγμα που σημαίνει ότι ένα από τα ελάχιστα πανεπιστήμια που προσλαμβάνουν προσωπικό της ειδικότητάς τους θα τους καλέσει σε συνέντευξη —τα περισσότερα από αυτά τα πα νεπιστήμια προσφέρουν δουλειά μόνο για ένα εξάμηνο ή για ένα χρόνο, στη θέση κάποιου καθηγητή που έχει πάρει άδεια, και με το χαμη λότερο πανεπιστημιακό μισθό. Ουδείς κλασικιστής, άνεργος ή εργα ζόμενος, φαίνεται να προσέχει τα εκατομμύρια των ανθρώπων έξω από την πόρτα του ξενοδοχείου όπου γίνεται το συνέδριο, που δεν Λ/ / ", (\ / / /ΤΊ*\ γνωριςουν τίποτε —και οεν ενοιαφερονται να μάθουν-- για τους Ε λ ληνες οι οποίοι ξεκίνησαν αυτόν ακριβώς τον πολιτισμ,ό που τους ε ξασφαλίζει ελευθερία, αφθονία και ασφάλεια που δεν συναντάται που θενά αλλού. Τόσοι πολλοί δόκτορες Κλασικών Σπουδών, τόσο λίγες θέσεις ερ γασίας. Τόσο λίγη διδασκαλία σχετικά με τους Έλληνες, τόσα πολλά γραπτά γύρω από αυτούς, για τόσο λίγους. Τόσες πολλές νέες προ σεγγίσεις, τόσες πολλές νέες θεωρίες, τόσες ομιλίες, βιβλία, άρθρα και δημόσιες συζητήσεις με έξυπνους τίτλους, κι όμως σχεδόν καμιά θέση εργασίας, επειδή δεν υπάρχει σχεδόν κανένας φοιτητ7]ς, επειδή στην πραγματικότητα δεν υπάρχει ενδιαφέρον για τους Έλληνες μέ σα ή έξω από τα πανεπιστήμια. Τόσο μεγάλη προσπάθεια για τόσους λίγους, τόσα λίγα για τόσους πολλούς. Μακάρι εμείς που διδάσκουμε τον κλασικό κόσμο να είχαμε τόσους προπτυχιακούς φοιτητές, ή έ στω και ενδιαφερόμενους Αμερικανούς, όσοι είναι οι καθηγητές ή οι μεταπτυχιακοί φοιτητές. Τότε όμως θα χρειαζόμαστε ανθρώπους που σκέφτονται και ενεργούν σαν Έλληνες, όχι σαν κλασικιστές, για να μας διδάξουν σχετικά με την Ελλάδα. 17
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Μ ε δυο λόγια, για να καταλάβει κανείς τι σκότωσε την επίσημη μελέτη της κλασικής αρχαιότητας, μπορεί να περάσει τέσσερις μέρες ανάμεσα στους κορυφαίους μελετητές των Ελληνικών που διαθέτει το έθνος, συνήθως σε μια πολύ ψυχρή πόλη της Ανατολικής Ακτής, αμέσως μετά τα Χριστούγεννα, και να ακούσει ελάχιστα πράγματα γύρω από το ποιοι ήταν οι Έλληνες, και πολύ λιγότερα γύρω από το γιατί πρέπει ο καθένας πάνω στον πλανήτη να φροντίσει να σκέφτε ται ή να ενεργεί σαν Έλληνας. Θα ήταν σκληρό αλλά όχι αναληθές να ομολογήσουμε ότι ουδείς από αυτούς του ηλικιωμένους καθηγη τές, τους αρχιτέκτονες των σημερινών Κλασικών Σπουδών, που σπεύ δουν σε παρουσιάσεις, δικτυώνονται και ανταλλάσσουν κουτσομπο λιά, μοιάζει έστω και στο παραμικρό με εκείνους που κράτησαν τα στενά των Θερμοπυλών. Δεν μιλούν σαν τον μελλοθάνατο Σωκράτη ούτε προσλαμβάνουν τον κόσμο σαν τον Σοφοκλή. Ανάμεσά τους δεν θα βρεις καταδικασμένο Αχιλλέα ούτε θλιμμένη Σαπφώ και σίγουρα κανέναν σκληροτράχηλο ερασιτέχνη πολεμιστή που να περιμένει τους Πέρσες στον Μαραθώνα. Οι Αμερικανοί επιμελητές τ(ον Ελλήνων δεν είναι καν επιπόλαιοι σαν τον Αρχίλοχο, δεν διαθέτουν ούτε κατά διάνοια το χιούμορ του Αριστοφάνη ή τη σοβαρότητα του Θουκυδίδη. ΙΙώς ξεμακρύναμε τόσο απελπιστικά από εκείνους στους οποίους α φιερώσαμε τη ζωή μας; Τούτο το βιβλίο ερευνά το γιατί οι Έλληνες είναι τόσο σπουδαίοι και το γιατί είναι τόσο λίγο γνωστοί. Γιατί τόσο λίγοι καθηγητές Ελληνικών και Λατινικών μας διδάσκουν ότι οι σύγχρονες δυτικές έννοιες της συντεταγμένης πολιτείας, του ελεύθερου λόγου, των ατο μικών δικαιωμάτων, του ελέγχου των στρατιωτικών από τους πολί τες, του διαχωρισμού θρησκευτικής και πολιτικής εξουσίας, της ισο τιμίας της μεσαίας τάξης, της ατομικής ιδιοκτησίας και της ελεύθερης επιστημονικής αναζήτησης, που είναι ζωτικής σημασίας για την ύ παρξή μας, προέρχονται από τους αρχαίους Έλληνες; Και στους δυο μας το ενοχλητικό αυτό παράδοξο —υπέροχος τομέας μελέτης, μη δαμινό ενδιαφέρον— προκαλεί την περιέργεια εδώ και είκοσι χρόνια. Τώρα πιστεύουμε ότι μπορούμε να δώσουμε κάποιες εξηγήσεις. 18
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Το Ποιος σκότωσε τον Όμηρο; λοιπόν είναι μ.ια ιστορία σχετικά με το γιατί πρέπει όλοι να ενδιαφερθούμε για το τεράστιο χάσμα ανάμεσα στη ζωτικότητα των Ελλήνων και στην ατολμία εκείνων που είναι υπεύθυνοι για τη διάσωση των Ελλήνων, ανάμεσα στη σα φήνεια και το σφρίγος των πρώτων και την ασάφεια και την ανιαρό τητα των δεύτερων. Ωστόσο, δεν πρόκειται για άλλη μια ανάλυση (ακαδημαϊκή ή λαϊκή) της παρακμής του θεσμού του Πανεπιστημίου. Ούτε πρόκειται να βρείτε εδώ μια άμεση εμπλοκή στους πολέμους περί πολιτισμού. Αυτά τα πολύ σοβαρά βιβλία —φιλοσοφικές πραγ ματείες και δημοσιογραφικές αποκαλύψεις — έχουν ήδη εκδοθεί. Ίσως υπερβολικά πολλές φορές. Μετά την έκδοση του βιβλίου του Άλαν Μπλουμ Το κλείσιμο του αμερικανικού νου (Τ1;·ε 01οδϊη§ ο ί 11ΐ6 Αιπειϊοίίπ Μίικί) το 1987, τόσο η δικαιολογημένη αγανάκτηση όσο και το ιδιοτελές «βιτριόλι», που συχνά συνοδεύονται από στατιστικές που θυμίζουν κάπως τις κοινωνικές επιστήμες, έχουν ως στόχο το μο ντερνισμό γενικώς και ιδιαιτέρως τη φιλελεύθερη ιδεολογία που έχει διαποτίσει την ανώτατη εκπαίδευση στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εδώ όμως ενδιαφερόμαστε για τη συμπεριφορά και την παιδεία μάλλον του κλασικιστή παρά για την πολιτική στάση του. Αν επικρίνουμε την τρέχουσα ιδεολογία και θεωρία, δεν είναι επειδή απλούς διαφω νούμε πολιτικά, αλλά περισσότερο εξαιτίας της προσποίησης και της υποκρισίας, του μεγάλου χάσματος μεταξύ όσων λένε τώρα οι κλα σικιστές και όσων κάνουν, επειδή τέτοιες μεθοδολογίες πολύ λίγο συμβάλλουν στο να κινήσουν το ενδιαφέρον των αναποφάσιστων φοι τητών ή του κοινού για τους αρχαίους Έλληνες και επειδή δεν έσω σαν αλλά βοήθησαν να καταστραφούν οι Κλασικές Σπουδές λίγο πριν τη δωδέκατη ώρα τους. Αντίθετα, το Ποιος σκότωσε τον Όμηρο; αφορά περισσότερο στο θάνατο ενός δύσκολου και ιδιαίτερου τρόπου θεώρησης του κόσμου, του τρόπου με τον οποίο οι αρχαίοι Έλληνες έβλεπαν το σύμπαν τους. Αυτό είναι το πρώτο και κύριο θέμα μας: το νόημα και η ση μασία αυτής της αρχαίας ελληνικής θεώρησης της ζωής —αυτό εννοούμε με το «Όμηρος» στον τίτλο — και οι συνέπειες της σχεδόν 19
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ:
ολοκληρωτικής εγκατάλειψής της από το σύγχρονο κόσμο. Ο Ό μη ρος είναι ο πρώτος δημιουργικός δικαιούχος του όρου πόλις και κατά συνέπεια αποτελεί το «αλφαβητάρι» για ολόκληρο τον κόσμο των Ελλήνων που ακολούθησε. Επειδή όμως η κλασική αρχαιότητα δεν ανθεί στην Αμερική, επειδή, δηλαδή, οι αρχαίοι Έλληνες και Ρω μαίοι βρίσκονται ως επί το 7ΐλείστον φυλακισμένοι μέσα σε κάτι που αποκαλείται «τμήμα Κλασικών Σπουδών» στο τοπικό πανεπιστή μιο, το Ποιος σκότωσε τον Όμηρο; πρέπει επίσης να αφορά στο θά νατο ενός ακαδημαϊκού κλάδου, του αρχαιότερου (μοναδικού κάποτε) τομέα στην ανώτατη παιδεία. Προβάλλετε την αντίρρηση ότι αυτή η παράλληλη περιγραφή, η αυτοκαταστροφή ενός μικροσκοπικού κόσμου απομονωμένων καθη γητών, δεν παρουσιάζει εγγενές ενδιαφέρον. Ποιος νοιάζεται για την εξαφάνιση των Κλασικών Σπουδών, ενός τομέα που οι περισσότεροι Αμερικανοί ξαφνιάζονται μαθαίνοντας ότι υπάρχει; Παραδεχόμαστε ότι μπορεί να υπάρχει κάτι διεστραμμένα αστείο στο να διαβάζει ή να γράφει κανείς γύρω από τις μικροπρεπείς πολιτικές εξουσίας ενός ετοιμοθάνατου θεσμού, γύρω από ένα ψευτοεπικό αγώνα νυχτερινών πλασμάτων που κοάζουν και γρατζουνάνε το ένα το άλλο για μια θέση σε ένα μικροσκοπικό νούφαρο σε μια λιμνούλα που εξατμίζεται, για μια τελική Βατραχομυϊομαχία. Γενικά, όμως, δεν θα ήταν άδικο να πούμε ότι τώρα πια ελάχιστοι Αμερικανοί γνωρίζουν κάτι για τις Κλασικές Σπουδές —και «σκασίλα τους μεγάλη». Ωστόσο, κάθε Αμερικανός όφειλε να νοιάζεται. Ο θάνατος των Κλασικών Σπουδών σημαίνει πολύ περισσότερα από την αναπόφευ κτη ενδόρρηξη ενός παραδοσιακού ακαδημαϊκού τομέα, πολύ περισ σότερα απ’ ό,τι η εξαφάνιση ενός ακόμα βιβλιόσαυρου εδώ κι εκεί. Εδώ δεν μιλάμε για το θάνατο των Σπουδών Ελεύθερου Χρόνου. Χειρισμού Ψυχαγωγίας ή Εκπαιδευτικής Φιλοσοφίας. Γιατί άρρη κτα δεμένα με αυτή τη βυθιζόμενη γραφειοκρατία που ονομάζεται Κλασικές Σπουδές, είναι οι ιδέες, οι αξίες, το όραμα της κλασικής Ελλάδας και της Ρώμης —ο «Όμηρός» μας. Πρόκειται για τις ιδέ ες και τις αξίες που έχουν διαμορφώσει και εξευγενίσει ολόκληρο το δυτικό πολιτισμό, ένα όραμα ζωής που —τι ειρωνεία! — δέχεται όλο 20
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
και μεγαλύτερη επίθεση εδώ στη Δύση, καθώς η μεταλλαγμένη μορ φή του χάνει μετάσταση από τη μιαν άκρη της υδρογείου μέχρι την άλλη. Οι κλασικιστές αισθάνονται ότι η Δύση τους καταρρέει, ακρι βώς τη στιγμή που τα άλλα δισεκατομμύρια ανθρώπων στην υφήλιο θα προσέβλεπαν σ’ αυτούς για να την καταλάβουν. Εξετάζοντας το ποιος σκότωσε τον Όμηρο, ελπίζουμε να καταδείξουμε ότι η άγνοια γύρω από την ελληνική σοφία πρέπει να είναι ζωτικού ενδιαφέροντος, όχι επειδή η Δύση πεθαίνει, αλλά επειδή, αντίθετα, οι θεσμοί και ο υλικός πολιτισμός της κατακλύζουν πλέον τον κόσμο. Η ελεύθερη αγορά, η δημοκρατία, η στρατιωτική δυναμοκρατία, η τεχνολογία, η ελευθερία λόγου και η ατομικότητα, κα λώς ή κακώς, είναι ό,τι επιθυμούν οι περισσότεροι σε τούτη τη γη. Όλα αυτά όμως άρχισαν με τους Έλληνες και μόνο με τους Έ λλη νες. Ωστόσο, είναι ανόητο και επικίνδυνο να ενστερνιστεί κανείς αυ τές τις συμβάσεις της Δύσης, χωρίς να κατανοήσει ότι όλο αυτό το δυναμικό έπρεπε να παρακολουθείται και να περιορίζεται από πλήθος ολόκληρο πολιτιστικών πρωτοκόλλων, που ποίκιλαν από την ευθύνη του πολίτη, τη φιλανθρωπία και την έννοια της κοινότητας μέχρι μια κοσμοθεωρία που είναι μάλλον απόλυτη και τραγική —όχι σχετική, όχι θεραπευτική, όχι γλυκιά. Η απώλεια της ελληνικής σοφίας, ακόμη και τη στιγμή που η υλική κληρονομιά της σαρώνει τον πλανήτη, αποτελεί τραγική εξέλιξη — είναι μια ιστορία διαφθοράς γεμάτη ειρωνεία. Οι Έλληνες μας έ δωσαν τα εργαλεία να βελτιώσουμε τον υλικό κόσμο, αλλά και το κουράγιο και την ενόραση να παρακολουθούμε στενά και να κριτικά ρουμε αυτό τον συχνά τρομακτικό δυναμισμό. Εμείς ενστερνιστήκα με τα πρώτα, αλλά αγνοήσαμε τα δεύτερα. Οι Κλασικές Σπουδές, η δεξαμενή και των δύο ελληνικών παραδόσεων, τάχθηκαν υπέρ της πρώτης και αγνόησαν τη δεύτερη, κι έτσι έγιναν υλιστικές και κα~ ριερίστικες, αλλά όχι πια ελληνικές. Κατά συνέπεια, σε τούτο το βιβλίο υποστηρίζουμε τρεις θέσεις: Πρώτον, η ελληνική σοφία δεν είναι Μεσογειακή αλλά 2 ντί-Με σογειακή- ο ελληνικός πολιτισμός —ιδεώδες που δεν στηρίζεται σε 21
ΓΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
φυλή — δεν είναι απλώς διαφορετικός, αλλά εντελώς αντιθετικός προς οποιονδήποτε πολιτισμό της εποχής ή του χώρου του. Η πόλις δεν είναι αφρικανικής ούτε ασιατικής εμπνεύσεως αλλά θεσμός σε σκό πιμη αντίθεση με τις ανατολικές προσεγγίσεις στη διακυβέρνηση, τη λογοτεχνία, τη θρησκεία, τον πόλεμο, τα ατομικά δικαιώματα, την ιδιότητα του πολίτη και την επιστήμη. Ό,τι κι αν υπήρξε Ελλάδα, δεν ήταν Τύρος, Σιδώνα, Γκίζα ή ΓΙερσέπολη, ούτε Γερμανία, Βρε τανία ή Γαλατία. Οι κεντρικές αξίες της κλασικής Ελλάδας είναι μοναδικές, αμετάβλητες και μη πολυπολιτισμικές, ως εκ τούτου ερμη νεύουν τόσο τη διάρκεια όσο και το δυναμισμό του ίδιου του δυτικού πολιτισμού, για τον οποίο εμείς, ως Δυτικοί διανοούμενοι, πρέπει να πάψουμε να απολογούμαστε, αλλά, αντίθετα, να τον γνωρίσουμε σε βάθος ως το μοναδικό πρότυπο που ή θα σώσει ή θα καταστρέψει τον πλανήτη. Δεν χρειάζεται να απολογούμαστε που βλέπουμε ένα μοναδικό ηθικό μάθημα στην ελληνική γραμματεία πέρα από το «κείμενο», τη «ρητορική» ή την «ανάλυση», που πιστεύουμ,ε πως ο. Έλληνες ανήκουν στους εκτός πανεπιστημίου, ή που εξηγούμε το γιατί εκατομμύρια άνθρωποι σε τούτο τον κόσμο φαίνονται να επιθυ μούν περισσότερη, και όχι λιγότερη, από την προσωπική ελευθερία, την πολιτική ελευθερία και την υλική άνεση που άρχισαν με την ελ ληνική προσέγγιση στην κοινο>νία, στην πολιτική και στην επιστήμη. Δεύτερον, ο θάνατος της κλασικής μάθησης είναι και αληθινός και μετρήσιμος. Ελάχιστοι αυτή τη στιγμή στην Αμερική γνωρίζουν κάποια πράγματα σχετικά με την καταγωγή της Δύσης από την αρχαία Ελλάδα. Οι πολίτες μας απομακρύνονται όλο και περισσότερο από τις φιλοσοφική και ηθική θεώρηση που είναι τόσο απαραίτητη αν θέλουμε να καταλάβουμε και να χειριστούμε τον ελεύθερο χρόνο, την ευμάρεια και την ελευθερία στη Δύση. Το ευρύτερο κοινό ελάχι στα γνωρίζει δυτική ιστορία, διακυβέρνηση ή λογοτεχνία, κι ακόμη λιγότερο γραμματική, συντακτικό και αισθητική. Οι απόλυτες αξίες, η ηθική αιδώς και η ελληνική τραγική προσέγγιση στην ανθρώπινη ύπαρξη, είτε απορρίπτονται ως αντιδραστικές είτε θεωρούνται ως ιδι οκτησία της θρησκευτικής ηθικής. Στο πανεπιστήμιο η κατάσταση είναι ακόμη πιο ζοφερή. Οι κατάλληλοι διαχειριστές αυτής της ελλη 22
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
νικής κληρονομιάς — κλασικιστές και Κλασική παιδεία — έχουν σχε δόν χαθεί. Εξετάστε την παρακμή με όποια κριτήρια θέλετε. Τα βα σικά πτυχία Κλασικών Σπουδών έχουν καταντήσει παράξενο φαινό μενο, και δεν είναι παρά λίγες εκατοντάδες ανάμεσα στα εκατομμύρια των φοιτητών που αποφοιτούν κάθε χρόνο. Οι προοπτικές εργασίας για ένα νέο διδάκτορα Κλασικών Σπουδών είναι σχεδόν ανύπαρκτες. Δεν εκπονούνται νέα προπτυχιακά προγράμματα στις Κλασικές Σπουδές, δεν υπάρχει επαρκές αναγνωστικό κοινό που να συντηρήσει πανεπιστημιακές εκδόσεις σχετικά με τον αρχαίο κόσμο, δεν υπάρχει σταθερή εξέλιξη των Λατινικών στα πανεπιστήμια. Τα Ελληνικά ε ξαφανίζονται από το πρόγραμμα μαθημάτων τιον κολεγίων. Οι πε ρισσότεροι καθηγητές Κλασικών Σπουδών γνωρίζουν πως, όταν πά ρουν σύνταξη, δεν θα αντικατασταθούν —η θέση τους παραχωρεί ται σε κοινωνικές, θεραπευτικές ή επαγγελματικές σπουδές ή εκχωρείται ίσως σε βάση προσωρινής ή μερικής απασχόλησης σε λίγους λέ κτορες, φοιτητές που κάνουν το διδακτορικό τους ή στους χρονίως άνεργους και περιοδεύοντες διδάκτορες ανθρωπιστικών σπουδών, που όλοι τους, βέβαια, υφίστανται σκληρή εκμετάλλευση. Τρίτον, τη τωρινή γενιά των κλασικιστών βοήθησε στην καταστρο φή της κλασικής παιδείας. Μολονότι η υποκρισία τους, που εκφρά ζεται με τη διαφορά του τρόπου ζωής τους από αυτόν που κηρύσσουν, η ασάφεια στη γλώσσα και στην έκφρασή τους, η νέα θρησκεία τους του μεταμοντερνισμού, της θεωρίας, της κοινωνικής δομής και της σχετικότητας δεν είναι καινοφανείς ούτε βαθυστόχατες —ο επόμε νος αιώνας δεν θα δώσει καν σημασία στις ανοησίες τους — , είναι εν τούτοις^-αξιοκατάκριτοι και σαν τέτοιοι πρέπει να αναφέρονται και να καταδικάζονται. Ναι, όσα αυτοί οι καριερίστες έγραψαν και είπαν ήταν ανόητα, βαρετά και, ως επί το πλείστον ασήμαντα, ωστόσο όσα έκαναν, δυστυχώς, δεν ήταν. Η δική μας γενιά κλασικιστών, αντιμέτωπη με τη διεύρυνση του δυτικού πολιτισμού πέρα από τα ο'ύνορα της Δύσης, αντιμετώπισε επίσης την πρόκληση να εξηγήσει τη σπουδαιότητα της ελληνικής σκέψης και των αξιών στην κρίσιμη εποχή της ηλεκτρονικής πληροφόρησης και ψυχαγωγίας. Εδώ απέτυχαν παταγωδώς. Απέτυχαν σε τέτοιο βαθμό ώστε τώρα πια οι
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Έλληνες δεν παίζουν σχεδόν κανένα ρόλο στις συζητήσεις σχετικά με το πώς θα εξελιχθεί η Δύση στην επόμενη χιλιετία. Ακόμη χει ρότερα, η παράλειψη καθήκοντος των ακαδημαϊκών δασκάλων δεν ήταν απλώς η συνηθισμένη τους οκνηρία, αυταρέσκεια και υπεροψία, αλλά συχνότερα μια σκόπιμη επιθυμία να νοθεύσουν, ακόμη και να καταστρέψουν, τους "Ελληνες, να διαβεβαιώσουν το κοινό ότι ως κλα σικιστές γνωρίζουν καλύτερα πόσα «σεξιστές», ρατσιστές και εκμε ταλλευτές ήταν στην πραγματικότητα οι "Ελληνες. Αυτό υπήρξε το ψέμα και η προδοσία που έφερε βραχυπρόθεσμα οφέλη στην καριέρα τους, ωστόσο κατά την πορεία βοήθησε στην καταστροφή ενός ευγενούς επαγγέλματος. Έ τσι. δεν απολογούμαστε που υιοθετούμε ίσως λαϊκιστική στάση, που κάνουμε επίθεση ενάντια στο ναρκισσισμό και στον αυτοέπαινο των αυτοαποκαλούμενων «θεωρητικών» που πρόσφεραν πολύ λίγα σε πολύ λίγους και τίποτε σε όλους τους άλλους. Η προσωπική εμπειρία των συγγραφέων στις Κλασικές Σπουδές εί ναι περιορισμένη, φυσικά, αλλά όχι ασήμαντη. Καθένας από μας έχει ξοδέψει πάνω από δύο δεκαετίες μελέτης και διδασκαλίας του αρχαί ου κόσμου της Ελλάδας και της Ρώμης από συμπληρωματικές προο πτικές (ένας ελληνιστής και ένας λατινιστής, ένας ιστορικός και ένας κριτικός λογοτεχνίας). Φοιτήσαμε και διδάξαμε στα περισσότερα είδη εκπαιδευτικών ιδρυμάτων; καλά δημόσια πανεπιστήμια, μέτρια πολι τειακά πανεπιστήμια, κορυφαία κολέγια ελεύθερων σπουδών, μέτρια κολέγια ελεύθερων σπουδών. Γνωριστήκαμε στο διδακτορικό πρόγραμμα Κλασικών Σπουδών στο Στάνφορντ, στα τέλη της δεκαετίας του ’70 και, συμπτωματικά, δημιουργήσαμε και οι δύο προπτυχιακά προγράμματα στις Κλασικές Σπουδές. Διδάξαμε μέχρι και δεκατρία μαθήματα (και ποτέ λιγοτερα από επτά) κάθε χρόνο. Δημιουργήσαμε θέσεις εργασίας για επτά κλα σικιστές σε διάστημα επτά ετών. Εκδώσαμε ακαδημαϊκά βιβλία, δη μοσιεύσαμε άρθρα και αποκτήσαμε μάλιστα και μια δεκαπεντάλεπτη μίνι διασημότητα, όταν πήραμε τα ετήσια Βραβεία Αριστείας στη Διδασκαλία της Αμερικανικής Φιλολογικής Ένωσης, που απονέμονται κάθε χρόνο στους κορυφαίους καθηγητές προπτυχιακών σπου δών στα Ελληνικά και στα Λατινικά. 24
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Είμαστε και οι δύο ένοχοι — δόλια όσο και κατάφωρα — για πολλά από τα επαγγελματικά εγκλήματα που μεμφόμαστε εδώ. Έχουμε γράψει και οι δύο βιβλία και άρθρα που δεν διαβάστηκαν παρά μόνο από μια χούφτα άλλους στενόμυαλους ειδικούς, εκδόσεις που οι υπο σημειώσεις, η βιβλιογραφία, τα ευρετήρια και οι κώδικές τους ήταν μόνο για δική τους κατανάλωση. Έχουμε δεχτεί προσκλήσεις να δια σχίσουμε τη χώρα αεροπορικώς, με έξοδα άλλων, για να παρουσιά σουμε εργασίες σε εθνικά συνέδρια. Έχουμε πάρει λεφτά από ιδιώτες και από το δημόσιο για να κάνουμε έρευνα και να γράψουμε, εις βάρος της διδασκαλίας. Δημιουργήσαμε και οι δύο από το τίποτα προπτυχιακά προγράμματα, μόνο και μόνο για να τα απαρνηθούμε για λιγότερο σοβαρές έγνοιες και μετά να παρακολουθούμε εξ αποστάσεως την κατάρρευσή τους. Τπήρξαμε, προς όνειδος μας, πολύ συχνά στο παρελθόν εκείνοι ακριβώς οι σιωπηλοί στρατιώτες που επικρίνουμε ανεπιφύλακτα σε τούτο το βιβλίο, οι δειλοί δάσκαλοι των Ελληνικών και των Λατινικών που, ενώ έβλεπαν τον τομέα τους να διαλύεται, δεν είπαν τίποτα. Αντιλαμβανόμαστε ότι δεν υπάρχουν πάντα καλοί άνθρωποι σε α νώνυμα προπτυχιακά κολέγια που σώζουν τα Ελληνικά και τα Λατι νικά διδάσκοντας εκατοντάδες κακά προετοιμασμένους σπουδαστές. Ούτε όλη η «αφρόκρεμα» των πανεπιστημιακών δασκάλων αποφεύ γει εγωιστικά να διδάξει, εκμεταλλεύεται τη θέση της και γράφει για μια μικρή ομάδα επιλέκτων. Πρόκειται, φυσικά, για κάτι πιο πολύ πλοκο, για μια ρευστή και φθοροποιό διαδικασία που επηρεάζει όλους μας παντού. Οι Κλασικές Σπουδές δεν είναι παρά ένα μονάχα μέρος της αμερικανικής κοινωνίας στα τέλη του εικοστού αιώνα, της οποίας κοινωνίας οι αξίες γίνονται όλο και πιο ελαστικές εδώ και αρκετές δεκαετίες. Όλοι όσοι διδάσκουμε Ελληνικά οπουδήποτε, ανάλογα με τη θέση μας, αντιμετωπίζουμε καθημερινά μια πραγματικότητα που λέει το αντίθετο απ' όσα μαθαίνουμε από τους "Ελληνες: ασαφείς και ασφαλείς δημοσιεύσεις, ταξίδια, τίτλοι, χρήματα και στενομυαλιά. Σε κάποιες στιγμές όλοι μας μάθαμε να τιμούμε αυτό που μας σκοτώνει και σε άλλες να δυναμώνουμε και να αγκαλιάζουμε αυτό που μπορεί ακόμη να μας σώσει. Όπως το έθεσε και ο Κλιντ Ίστγουντ στο τε
ΙΙ0 1 0 Σ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ:
λευταίο του έργο Οι ασυγχώρητοι, έτσι κι εμείς, σ’ αυτό το επάγ γελμα, «όλοι θα το πληρώσουμε». Καθώς κι οι δυο μας πλησιάζαμε στη συμπλήρωση της δεύτερης δεκαετίας στο επάγγελμα, βολεμένοι, ασφαλείς, ευτυχισμένοι, με τις θεσούλες μας. καλοπληρωμένοι και διδάσκοντας στις πολιτείες που γεννηθήκαμε, προσπαθήσαμε να κάνουμε κάτι, έστω μικρό, για ν’ αλλάξουμε την πορεία του. Ο ένας (ΐοΐιη ΗοαίΗ) έγραψε ένα άρθρο σχετικά με την «Κρίση στις Κλασικές Σπουδές» (ΟΙαχαΐεαΙ ΨοΗά, Σεπτέμβριος/ Οκτώβριος, 1995), μια ευσυνείδητη, αν και αξιολύπη τη, έκκληση στους κλασικιστές για περισσότερη έμφαση στην ευρεία έρευνα και τη διδασκαλία σε προπτυχιακό επίπεδο. Η εχθρική υποδοχή της αρχικής, ειλικρινούς εκδοχής αυτού του άρθρου —που δη μοσιεύτηκε σε μια «λοβοτομημένη» μορφή;μετά από δυόμισι χρόνια ψυχοθεραπευτικής επεξεργασίας του και άσκησης στην ευαίσθητοποίηση— φύτεψε το σπόρο που αναπτύχθηκε στο παρόν βιβλίο. Ο άλλος (νΐοίΟΓ θ3νΪ8 Η&ηδοη) τράβηξε διαφορετικό δρόμο αφή νοντας το επάγγελμα και επιστρέφοντας στη δενδροκομία και την αμπελουργία για κάμποσα χρόνια. Οι πρόλογοι και οι επίλογοι πολλών γραπτών του αναφέρονται άμεσα στα περισσότερα θέματα με τα ο ποία καταπιάνεται τούτο το βιβλίο: λαϊκισμός εναντίον σχολαστικι σμού, ισότητα εναντίον ελιτισμού, η σημασία της διδασκαλίας στην ευρυμάθεια, η 7τενία της θεωρίας όπως ασκείται, σήμερα, η αναμόρ φωση της μεταπτυχιακής εκπαίδευσης, η αξία των Ελλήνων τόσο στην αντίδρασή μας απέναντι στην καθημερινή μ.ας εμπειρία όσο και στην ερμηνεία της. Το ΙΙοιος σκότοοο-ε τον Όμηρο; αντιπροσωπεύει ένα φυσικό τόπο συνάντησης και για τους δυο μας. Αν μυαλά πολύ μεγαλύτερα από τα δικά μας απέτυχαν να σώσουν τους Έλληνες από τους κλασικιστές, πώς μπορούμε να αποτολμήσουμε να πείσουμε τον οποιονδήποτε στην Αμερική ότι το να σκεφτό μαστε και να ενεργούμε σαν Έλληνες θα μπορούσε να θέσει τέρμα σε μεγάλο μέρος της σημερινής μας παραφροσύνης; Ωστόσο, κάθε ά λογο πρέπει να τραβάει την άμαξα που του ταιριάζει. Εμείς οι δυο μπορούμε να μιλήσουμε για το τι ξέρουμε και βλέπουμε καθημερινά,
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
γιατί συνεχίζουμε να διδάσκουμε Όμηρο, με την ελπίδα ότι οι Κλα σικοί μπορεί να αποκτήσουν αξία για κάποιον που δεν είναι κλασικι στής, με την ελπίδα ότι κάποιος που δεν είναι κλασικιστής μπορεί να έρθει και να σώσει τον κλάδο. Ίσως η ελληνική σοφία να ξαναγεννηθεί με νέα μορφή στο μέλλον, να υψωθεί από την τέφρα των Κλα σικών Σπουδών και να επαναδιαμορφώσει τον κόσμο, τον αληθινό κόσμο εκτός πανεπιστημίου. Ο Αριστοτέλης σημείωνε ότι «είναι πι θανό να έχει διερευνηθεί κάθε τέχνη και κάθε επιστήμη πολλές φο ρές, στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό, και να έχει χαθεί ξανά». Πραγ ματικά, θα ήταν ύβοις να συμπεράνουμε ότι απλοί κλασικιστές της γενιάς μας, μέσα στους διαδρόμους των σχολών και τις αίθουσες δι δακτικού προσωπικού, σε αεροπλάνα και σε ημερίδες, θα είχαν τη δύναμη να καταστρέψουν για πάντα τον Όμηρο. Δεν μπορούν και δεν θα το κάνουν. Μπορούμε επομένως να ελπίζουμε ότι, όταν η επίσημη μελέτη των Ελληνικών και των Λατινικών θα έχει τελικά πεθάνει και θα φτεί μέσα στις προσεχείς λίγες δεκαετίες, θα αναδυθεί ξανά με κάποια μορφή που δεν μπορούμε να φανταστούμε —κάποια νέα. μη ακαδημαϊκή μορφή— που θα βλέπει τους Έλληνες όπως είναι. Αν αυτή η κυκλική, ολότελα ελληνική άποψη της ιστορίας αποδειχτεί αληθινή, τότε το Ποιος σκότωσε τον Όμηρο; μπορεί να χρησιμεύσει σαν ένα είδος ιστορικού οδηγού, γΓ αυτούς που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί, σχετικά με το τι £εν πρέπει να κάνουν και γιατί δεν πρέπει να το κάνουν. Επειδή πιστεύουμε πως η σταδιοδρομία και των δυο μας απέτυχε να σώσει τους Έλληνες μέσα στο χώρο μας και ότι το επάγγελμά μας, στο σύνολό του, έχει αποτύχει στο ρόλο που έπρεπε να παίξει στη χώρα μας, μας κατέχει μια αίσθηση θλίψης. Είμαστε σχεδόν η τελευταία γενιά ενός ζωτικού επαγγέλματος που όμως δεν μπορεί πια να συντηρηθεί, ενός επαγγέλματος που σύντομα θα συντροφεύει τα Σανσκριτικά και την Αιγυπτιολογία ως, κατ’ όνομα μόνο, επιστη μονικός κλάδος, με μαθήματα που θα απαριθμούνται μεν στους πα νεπιστημιακούς καταλόγους, αλλά θα προσφέρονται σε δύο ή τρεις μόνο φοιτητές κάθε τέσσερα ή πέντε χρόνια, μια γνώση άγνωστη στο πλατύ κοινό. 27
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Δεν γράψαμε το βιβλίο αυτό γ*α να φανούμε σκληροί απέναντι στους συναδέλφους μας ή για να βγάλουμε τα άπλυτα του χώρου μας στη φόρα. Δεν είμαστε κινδυνολόγοι. Απλώς κουραστήκαμε να συναντάμε όλο και περισσότερους άνεργους διδάκτορες Κλασικών Σπουδών, όλο και περισσότερους αυτάρεσκους ηλικιωμένους καθηγητές που σπάνια διδάσκουν, όλο και περισσότερα ακατανόητα και γεμάτα περιττολο γίες άρθρα σχετικά με την εξουσία και το φύλο, όλο και περισσότερα τηλεφο>νήματα από ταλαντούχους άνεργους που ζητούν να διδάξουν μαθήματα που δεν υπάρχουν πια, όλο και περισσότερα μαθήματα στα πανεπιστήμια γύρω από τη θεραπευτική --και όλο και περισσότε ρους χρεωμένους φοιτητές που δεν διδάχτηκαν ποτέ τίποτα για τους Έλληνες ή γιατί η ελληνική σοφία είναι κάτι που έχει αληθινή αξία.
28
ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ Στο παρελθόν συναναστράφηκα σπουδαιότερους άντρες από σας και ποτέ δεν με αγνόησαν άλλωστε ακόμη δεν συνάντησα ούτε θα συναντήσω τέτοιους άντρες... Υπήρξαν οι ισχυρότεροι απ’ τους άντρες που μπόρεσε ποτέ αυτή η γη ν’ αναθρέψει, οι ισχυρότεροι άντρες ενάντια στους ισχυρότερους εχθρούς, που -πάλεψαν με θηρία των βου νών και με τρόπο λαμπρό τα κατέστρεψαν. Αφού ήρθα από την Πύ~ λο, από μακρινό τόπο, τους συναναστράφηκα επειδή αυτοί μου το ζήτησαν και πολεμούσα ανεξάρτητος κοντά τους. Ήταν δε άντρες που κανείς θνητός πάνω στη γη δεν θα τους αντιμετώπιζε μέχρι σήμερα στη μάχη. Όμηρος, Ιλιάς. [Α 260-δβδ, 266-272] (Ο Νέστωρ στον Αχιλλέα και στον Αγαμέμνονα)
ΤΑ ΔΕΔΟ Μ ΕΝ Α Μέσα σε μια χρονιά, το 1992, οι κλασικιστές δημοσίευσαν και έγρα ψαν κριτικές σε 16.168 άρθρα, μονογραφίες και βιβλία σχετικά με τους Έλληνες και τους Ρωμαίους*. Η εργασία περισσότερων από δέκα χιλιάδες μελετητών εμφανίστηκε σε περίπου χίλια διαφορετικά επιστημονικά περιοδικά. Είμαστε ένα πολυάσχολο επάγγελμα λίγο πριν τη δωδέκατη ώρα, την ώρα της καταστροφής. Οι ερευνητές και μόνο της Ιλιάδας και της Οδύσσειας έκαναν περισσότερες από δια κόσιες δημοσιεύσεις σε εννέα σύγχρονες γλώσσες, χωρίς να συμπερι* Αυτοί και οι αριθμοί που ακολουθούν προέρχονται από το ί ' Αηηέβ ΡΗΐΙοΙο§ιηιιβ, τον επίσημο οδηγό βιβλιογραφίας για τον κλασικό κόσμο. Το πιο πρόσφατο διαθέ σιμο έτος είναι το 1992 —η ίδια η βιβλιογραφία δεν προλαβαίνει να παρακολου θήσει τον όγκο των δημοσιεύσεων και ακολουθεί με λίγα χρόνια καθυστέρηση.
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
λάβουμε τις εκατοντάδες των μελετών για το ιστορικό, αρχαιολογικό και γλωσσολογικό υπόβαθρο των ομηρικών κειμένων. Αυτά τα άρθρα και τα βιβλία αντιπροσωπεύουν μόνο το επισήμως δημοσιευμένο υλι κό· ίσως άλλα τόσα να γράφτηκαν σε πιο αφανή περιοδικά, τοπικά ακαδημαϊκά ενημερωτικά δελτία και δημόσιες ανακοινώσεις. Η σύγκριση της ακαδημαϊκής παραγωγής του 1992 με αυτή του 1962 αποκαλύπτει αξιοσημείωτη ανάπτυξη στο χώρο των κλασικών μελετών κατά τις περασμένες τρεις δεκαετίες· διπλάσιοι μελετητές δημοσιεύουν τώρα 50% περισσότερο υλικό σε διπλάσια επιστημονικά και άλλα περιοδικά. Ένα βοήθημα αναφορών, που περιέχει σύντομογραφίες περιοδικών, σειρών και καθιερωμένων έργων «που συναντούν συχνότερα οι κλασικιστές στη μελέτη του επιστημονικού τους κλά δου», απαριθμεί περισσότερους από 4,400 ξεχωριστούς τίτλους 0 .3 . Ψείΐίη^ΐοη, ΠΐαίοηαΓν ο/ ΒΐΜ ’ιοξί'αρΜε Α'οοΓβχ ίαιίοη^ Ροαηά ϊη ίίιε ^ΗοΙαηΜρ ο/€Ια$ήεαΙ 8ίιιάΐ?$ αηάΚβΙαίεά ΟίκΐρΗηβε, Γουέστπορτ, €ΓΓ, 1983, σ .χ ί). Ουδείς εν ζωή κλασικιστής γνωρίζει έστω και τους αύξοντες αριθμούς του χώρου πια, τόσο έχει γιγαντωθεί ο μηχανι σμός της ακαδημαϊκής παραγωγής. Οι ίδιοι οι μελετητές δεν έχουν καν τη δυνατότητα να είναι ενή μεροι για τις εκδόσεις της δικής τους υποειυΐκότητας στις Κλασικές Σπουδές. Ο συγγραφέας, επί παραδείγματι, ενός πρόσφατου βιβλίου 470 σελίδο^ν για την ΐλιάόχ σχολιάζει στην αρχή της βιβλιογραφίας του (η οποία καλύπτει 25 σελίδες και περιλαμβάνει περισσότερα από 700 βιβλία και άρθρα): «Μερικές πηγές, που αναφέρονται παρεμπι πτόντως στις σημειώσεις, τις έχω παράλείψει χάριν οικονομίας [!], ως περιφερειακές· ακόμη και στα πιο σημαντικά έργα περί του Ο μηρικού Ζητήματος, δεν τίθεται θέμα πληρότητας» (Κ. δίαπίεν, ΤΗβ 8ΗΪ€ΐά Ο/ΗοηιβΓ: Ναιταίΐνβ 5ϊηιϋίιΐΓ? ίη ίΗβ ΙΙίαά, ΙΙρίνστον, 1993, σ. 427). Οι μελετητές, που τώρα γράφουν για λίγες δεκάδες περίπου α ναγνώστες, ομολογούν ότι, #φού διάβασαν καμιά εφτακοσαριά δευτερεύοντα έργα στον τομέα τους, ακόμη και οι ίδιοι δεν μπορούν να γνωρίζουν σε βάθος τη βιβλιογραφία τους. Είναι άραγε αυτή η επι στημοσύνη στις Κλασικές Σπουδές δείγμα ενός υγιούς, ακμάζοντας και σπουδαίου επιστημονικού κλάδου; Ή μήποκ στην πραγματικότη τα αποτελεί σύμπτωμα αλλά και εξήγηση του ίδιου του θανάτου του; 30
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
Διαφορετικές στατιστικές μπορεί να αφηγηθούν μια πολύ διαφορε τική ιστορία. Την ίδια στιγμή που ο αριθμός των λογίων δημοσιεύσείον ανέβαινε στα ύψη, ο αριθμός των μη επαγγελματιών στην Α μερική που μελετάει ή διαβάζει για τον κλασικό κόσμο σημείωνε κατακόρυφη πτώση. Εφτακόσιες χιλιάδες μαθητές λυκείου γράφτηκαν στο μάθημα των Λατινικών το 1962. Μέχρι το 1976 οι εγγραφές είχαν πέσει κατά 80%, στις εκατόν πενήντα χιλιάδες. Σε δεκαπέντε μόνο χρόνια, πάνω από μισό εκατομμύριο λιγότεροι Αμερικανοί γρά φτηκαν στο βασικό αυτό μάθημα των Κλασικών Σπουδών. Σ ’ αυτό το χρυσό αιώνα των δημοσιεύσεων για τους Κλασικούς, ο αριθμός των φοιτητών των Λατινικών στα κολέγια έπεσε από 40.000 το 1965 σε 25.000 εννιά μόλις χρόνια αργότερα και από τότε δεν ανέκαμψε. Τα πλήρη στοιχεία για τη δεκαετία του ’90 δεν έχουν δοθεί ακόμη, όμως, σύμφωνα με ανεπίσημες πληροφορίες, η πτώση συνεχίζεται, ίσως μάλιστα και επιταχυνόμενη*. Μεταξύ 1971 και 1991, ο αριθμός των φοιτητών που επέλεξαν τις Κλασικές Σπουδές ως κεντρική τους κατεύθυνση έπεσε κατά 30%, όπως και οι εγγραφές στο μάθημα των Ελληνικών στη δεκαε τία 1977-1986. Από τα περισσότερα του ενός εκατομμυρίου βασικά πτυχία που απονεμήθηκαν το 1994 μόνο εξακόσια ήταν στις Κλα σικές Σπουδές, πράγμα που σημαίνει ότι τώρα υπάρχουν πέντε ή έξι καθηγητές Κλασικών Σπουδών στη χώρα για κάθε τεταρτοετή φοι τητή αυτού του τομέα, και πάνω από τριάντα άρθρα και βιβλία ετησίως για κάθε τελειόφοιτο. Μια συγγραφέας πρόσφατης έρευνας για τη μελέτη των κλασι * Η δημοσιογράφος €ε1ΐ3 ΜοΟεΰ ισχυρίζεται, χωρίς τεκμηρίωση, ότι οι εγγραφές στα μαθήματα των Λατινικών στο κολέγιο και στο επίπεδο των μεταπτυχιακών σπουδών αυξήθηκαν κατά 25% μεταξύ 1992 και 1994. Στην πραγματικότητα, οι αριθμοί που δίνονται από την Εταιρεία Σύγχρονων Γλωσσών λένε άλλα πράγματα: οι εγγραφές μειώθηκαν 8% ακόμη μεταξύ 1990 και 1995. Η Μοϋοο αναφέρει την έκδοση νέων μεταφράσεων Ελλήνων συγγραφέων, εκθέσεις έργων τέχνης και την ταινία της Ν τίσνύ Ηρακλής ως επί πλέον αποδείξεις της ζωντά νιας των Κλασικών. Η εμφάνιση του Ηρακλή σε κινούμενα σχέδια έχει τόση σχέση με τις Κλασικές Σπουδές όση και η επιτυχία της Μικρής Γοργόνας με τη μελέτη της υδροβιολογίας.
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κών Ελληνικών στη Βόρεια Αμερική παρατήρησε ότι οι εγγραφές σε μια νέα σειρά ελληνικών μαθημάτων στο πανεπιστήμιό της κατέβη καν, μέσα σε τέσσερα εξάμηνα, από είκοσι πέντε σε δέκα, μετά σε πέντε και τελικά σε δύο. Η σειρά των μαθημάτων ακυρώθηκε, κα ταλήγει, παρά —ποιος λέει ότι οι πολιτικοί έχουν το μονοπώλιο στη στρεψοδικία; — «την αδιαμφισβήτητη επιτυχία του πειράματος» (Μ. δΐάηηετ κ.ά., «ΟΓεεΙί 2000 -- Οηδϊδ, Οΐ3ΐ1εη§ε, ϋεα, ΤΗβ €1α8ήοαυοιιηιαΐ 91, 1996, σ. 406). Το γεγονός ότι δύο φοιτητές ολοκλη ρώνουν τώρα μια σειρά ελληνικών μαθημάτων σε ένα μεγάλο πανε πιστήμιο επιγράφεται «επιτυχία». Οι φθίνοντες αριθμοί των φοιτητών δεν είναι φυσικά το μοναδικό σύμπτωμα της κακοήθους νόσου μας. Ο θάνατος των Κλασικών Σπου δών μπορεί επίσης να μετρηθεί όχι μόνο με τον αριθμό αλλά και με το είδος των φοιτητών και την ποιότητα της εκπαίδευσής τους. Οι φοιτητές που επέλεξαν Κλασικές Σπουδές στη δεκαετία του ’70 είχαν τους μεγαλύτερους βαθμούς στον κλάδο των Ανθρωπιστικών Σπου δών, κατά πενήντα μονάδες υψηλότερους από εκείνους που επέλεξαν Αγγλικά. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’90, το χάσμα είχε σχε δόν εξαφανιστεί, αλλά η κίνηση ήταν προς μια κατεύθυνση- οι βαθ μοί όσων ειδικεύονταν στα Αγγλικά παρέμειναν σχεδόν αμετάβλη τοι, ενώ ο μέσος όρος για όσους ειδικεύονταν στις Κλασικές Σπουδές έπεσε κατά σαράντα τέσσερις μονάδες. Με οποιοδήποτε αντικειμε νικό κριτήριο, το καθηγητικό προσωπικό των Κλασικών Σπουδών τα πήγε εξίσου άσχημα· τώρα υπάρχουν λιγότερα διδακτορικά προ γράμματα στις Κλασικές Σπουδές απ’ ό,τι σε οποιοδήποτε άλλο επι στημονικό κλάδο που έχει ερευνηθεί· ακόμη και με περικοπές στα μεταπτυχιακά προγράμματα, οι Κλασικές Σπουδές εξακολουθούν να έχουν τα χαμηλότερα ποσοστά πρόσληψης των διδακτόρων τους στο χώρο των Ανθρωπιστικών Σπουδών και, κατά μέσο όρο, το δεύτερο χαμηλότερο μισθό στον ίδιο χώρο*. * ΪΥ αυτές τις στατιστικές σε σχέση (χε το θάνατο των Κλασικών Σπουδών, α ντλήσαμε πληροφορίες από το €ία$ύθ8: Α Όί8αρ!ίηβ αηά ΡΓϋ/β88ΐοη ιη €η8Ϊ89, εργασία των Ρ. ΟοΙίΐΗηι και Ε. Εώτιιιηίΐδ, και από το «Οαη (Γΐίϊδδίαδ ΟΪ6?» του
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
Η δική μας προσωπική εμπειρία επαληθεύει αυτές τις στατιστι κές. Στα δύο πανεπιστήμια όπου ο καθένας μας δημιούργησε προ γράμματα Κλασικών Σπουδών εχ ηϊΐιϋο στα μέσα της δεκαετίας του ’80, οι Κλασικές Σπουδές βρίσκονται ουσιαστικά σε κωματώδη κα τάσταση. Στο Κολέγιο Κ,οΐΐΐηδ, όπου μόλις πριν έξι χρόνια υπήρχαν ένας κλασικιστής μόνιμης και ένας περιορισμένης απασχόλησης, τώ ρα πια δεν υπάρχουν θέσεις περιορισμένης απασχόλησης. Η έδρα που είχε διατεθεί κάποτε για τις Κλασικές Σπουδές έχει ξεστρατίσει τώ ρα από τη διδασκαλία των Ελληνικών και των Λατινικών. Στο €α!ίίοιτπα $1α1ε υηίνει·$ίΐγ οτο Φρέσνο, ο νεοαφιχθείς πρόεδρος, αντιμετω πίζοντας τις περικοπές του προϋπολογισμού, έβαλε το 1992 ολόκληρο το πρόγραμμα των Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών στο στό χαστρο για εξάλειψη και απέλυσε το μόνιμο καθηγητικό προσωπι κό, αναστέλλοντας τη διδασκαλία. Το 1993 εκείνο το πρόγραμμα είχε τέσσερις θέσεις πλήρους απασχόλησης, τώρα υπάρχουν δύο, και χρειάστηκαν τρία χρόνια ιδιαίτερης προσπάθειας για να αποκατασταθεί και τρίτη. Ο; καθηγητές δέχονται συνεχή πίεση να διδάσκουν μό νο μαθήματα ανθρωπιστικών σπουδών και δυτικού πολιτισμού (που, για λίγο ακόμη, αποτελούν μέρος του προγράμματος μαθημάτων γε νικής παιδείας) στη θέση των Λατινικών και Ελληνικών ανώτερης βαθμίδας. Είχαμε 176 αιτήσεις υποψηφίων για μία και μόνη θέση καθηγητι κού προσωπικού (ένα μικρό τμήμα Κλασικών Σπουδών δέχτηκε 141 αιτήσεις το 1996 για διορισμό ενός έτους, μη ανανεώσιμο). Ακόμη και οι φήμες για κάποια θέση αντικαταστάτη ενός έτους σε μέρη όπως το ΟαΚίοιτήβ δίπίε ΙΜνεΓ8Ϊίγ στο Φρέσνο ή στο $3ηία (ΓΙαπι υηΐν6Γ8ΐίγ έχουν αποτέλεσμα δεκάδες επισκέψεις άνεργων κατόχων διδακτορικού στις Κλασικές Σπουδές από το Γέιλ, το Μπέρκλεϊ και το Στάνφορντ. Γνωρίζουμε και οι δύο ότι, αν φύγουμε ή αν συνταξιοδοτηθούμε από τις τωρινές μας θέσεις, δεν πρόκειται —όπως και πολλοί άλλοι -του κλάδου μας — να αντικατασταθούμε. Οίΐνίΐΐ ΚίΐηιΐΌΧίΙι {υη§ιια Ρταηοα, Σ επ τ./Ο κ τ. 1995, σσ. 61-66). Παρά τα ερω τηματικά σ’ αυτούς τους τίτλους, υπάρχει ομοφωνία ότι το πλοίο μας πραγμα τικά βυθίζεται.
33
ΓΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Παραθέσαμε τις παραπάνω στατιστικές μόνο και μόνο για να τε κμηριώσουμε το προφανές: οι Έλληνες, άγνωστοι εν πολλοίς στο ευρύτερο κοινό, είναι τώρα νεκροί και μέσα στο ίδιο το πανεπιστήμιο. Σήμερα, οι Κλασικές Σπουδές περιλαμβάνουν ένα σύνολο γνώσης και έναν τρόπο θεώρησης του κόσμου που είναι σχεδόν μη αναγνωρίσιμα, ένα σχεδόν εξαφανισμένο είδος ακόμη και μέσα στον ίδιο του το βιό τοπο, τον ακαδημαϊκό χώρο. Εμείς οι κλασικιστές είμαστε το «σπά νιο πουλί» του ακαδημαϊκού χώρου· μετά τη συνταξιοδότησή μας ή μετά το θάνατό μας, οι θέσεις μας είτε καταργούνται είτε αντικαθι στάμεθα με προσωρινούς ή μερικής απασχόλησης βοηθούς. Όμως γιατί οι Έλληνες είναι άγνωστοι τώρα: Η Αμερική είναι πλουσιότερη παρά ποτέ· τα πανεπιστήμιά της είναι μεγαλύτερα παρά ποτέ· οι αριθμοί των καθηγητών ανωτέρου επιπέδου στις Κλασικές Σπουδές, των μεταπτυχιακών προγραμμάτων, των δημοσιεύσεων, των ενημερωτικών δελτίων μέσω υπολογιστών και των επιστημονικών συνεδρίων ποτέ δεν ήταν υψηλότεροι. Γιατί τόσο απογοητευτικά μι κρό ενδιαφέρον τώρα, παρά τη διαθέσιμη ελληνική σοφία μέσω ενός δίχως προηγούμενο αριθμού υψηλής ποιότητας και προσιτών οικονο μικά μεταφράσεων; Τη στιγμή ακριβώς της ιστορίας μας που ο Όμη ρος θα μπορούσε να μας βοηθήσει να θυμηθούμε ποιοι είμαστε, γιατί φτάσαμε εδώ και πού έπρεπε να πάμε, μόνο μια χούφτα Αμερικανοί γνωρίζουν τους Έλληνες ή νοιάζονται για το θάνατο των Κλασικών Σπουδών. Αν εμείς γράφουμε τόσο πολλά, γιατί όλοι οι άλλοι τα διαβάζουν τόσο λίγο; Στην εποχή μας, .που κυριαρχείται από πραγ ματική μανία για ταυτότητα, γιατί εμείς οι Δυτικοί δεν οδηγηθήκαμε από τους πολυπράγμονες καθηγητές και λογίους μας πίσω στην ομορφιά και τη σοφία —και τη δύναμη— του δικού μ.ας πολιτισμού; Ο θάνατος του Ομήρου, θεωρημένος από ιστορική άποψη, ήρθε με μεγάλη ταχύτητα. Μόλις πριν τριάντα χρόνια, οι Κλασικές Σπουδές εξακολουθούσαν να αποτελούν σημαντικό μέρος της δυτικής παιδεί ας. Ο υδραυλικός, ο μάγειρος, ο αγρότης, πιθανότατα είχαν κάνει ένα χρόνο Λατινικά στο γυμνάσιο και ήξεραν ίσως να μεταφράσουν το εαφ6 άίειη στο μπλουζάκι ενός εφήβου. Για περισσότερες από δύο 34
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
χιλιετίες οι μορφωμένοι και οι φωτισμένοι στη Δύση ήταν υποχρεω μένοι να μελετήσουν «τους Κλασικούς» από την παιδική κιόλας ηλι κία τους. ΓΙ μελέτη της ελληνικής και της λατινικής γλώσσας και γραμματείας αναγνωριζόταν ως η τέλεια εκπαίδευση σχεδόν για κάθε επάγγελμα, είτε στρεφόταν κάποιος προς τις επιχειρήσεις, τα νομι κά, την ιατρική είτε προς την πολιτική. Τι ήταν λοιπόν αυτό που αποτελείωσε στο γύρισμα της χιλιετίας την παράδοση της προοδευ τικής παιδείας, που επί δύο χιλιάδες χρόνια υπηρέτησε τόσο καλά τους πολίτες; Η απάντηση δεν είναι τόσο προφανής όσο θα νόμιζε κανείς. Οι παραδοσιακές κατηγορίες εναντίων των Κλασικών Σπουδών είναι εξί σου παλιές όσο και ο ίδιος ο ελληνικός πολιτισμός. Όλοι έχετε ακούσει το τροπάριο: «Γ ια τί να θέλει κανείς να δανειστεί χρήματα για να / κάνει τέτοιες σπουδές; Τα Ελληνικά και τα Λατινικά δεν θα τον βοηθήσουν να βρει δουλειά». Η μελέτη των Ελληνικών είναι δύσκο λη, άσχετη με το σημερινό κόσμο, μη πρακτική, λέγεται, και σχεδόν ανθυγιεινή. Φταίνε η τηλεόραση, οι μεγάλες εταιρείες, το βίντεο, η οικονομία, εξηγούν οι κλασικιστές. Στο κάτω κάτω, όταν ένα απλό :ι:τυχίο μπορεί να κοστίσει εκατό χιλιάδες δολάρια, ποιος μπορεί να κατηγορήσει τους σημερινούς φοιτητές (ή τους γονείς τους που δανεί ζονται για να πληρώσουν τα δίδακτρα) για τη σύγχυση της παιδείας με την επαγγελματική εκπαίδευση, για την εξονυχιστική έρευνα των καταλόγων των κολεγίων για κάτι που να μοιάζει «πρακτικό»; Τα Λογιστικά, η Διοίκηση Ξενοδοχείων, η Εποπτεία Ψυχαγωγικών Κ έντρίον και το Ρεπορτάζ Ραδιοφώνου και Σπορ (μάθημα που υπάρχει πράγματι στο τμήμα Ανθρωπιστικών Σπουδών στο δίΐηϊΗ Ο&γη υπϊνεΓδΐίγ) είναι αλήθεια ότι ακτινοβολούν απρόσμενη γοητεία. «Η Θεω ρία του Βαδίσματος» και «Το Σταρ Τρεκ και οι Ανθρωπιστικές Σπου δές» (αυθεντικά μαθήματα στο Ο&ΐΐί’οπιίδ δίαίε υηίνεΓ8ΪΙγ στο Φρέσνο) εξασφαλίζουν υψηλότερους βαθμούς με λιγότερη δουλειά απ’ ό,τι η «Εισαγωγή στα Ελληνικά». Καθώς τα σχολικά δάνεια μεγαλώ νουν, αναδύεται ενισχυμένη και η αριστοφανική εικόνα του αποφοίτου Κλασικών Σπουδών με μεταπτυχιακό ως άνεργου τηλεορασόπληκτου «φυτού», που θέτει σε ενέργεια τη νεοαποκτημένη σωκρατική 35
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
διαλεκτική ικανότητά του για να πείσει τον πατέρα του ότι το χρήμα είναι αρετή, η αρετή είναι γνώση και η γνώση προέρχεται από τις επαναλήψεις του Σταρ Τρεκ. Ωστόσο, αυτά δεν είναι παρά η παμπάλαιη αμοιβή των κλασικι στών· εκείνοι που μελετούν τον αρχαίο κόσμο φέρουν πάντα το φορτίο τού να καταδείξουν στους ζωντανούς τη σπουδαιότητα και τη σημα σία των προ πολλού νεκρών. Μέχρι πρόσφατα οι «ιεραπόστολοι» των Κλασικών στη Δύση, ενεργοποιημένοι από τα κείμενα που διαβάζουν, την τέχνη που γνωρίζουν, ανταποκρίνονταν πάντα —αντλώντας μια διεστραμμένη απόλαυση από αυτό— σε τούτη την πρόκληση. Όμως. στην αντιστροφή της ιστορίας της δυτικής παιδείας (μιας ιστορίας που, από κάποια άποψη, ήταν η ιστορία της επιτυχημένης υπεράσπι σης του προγράμματος μαθημάτων των Κλασικών Σπουδών ενάντια σε αυτές ακριβώς τις κατηγορίες), ο πανεπιστημιακός κόσμος εδώ και τρεις δεκαετίες δεν έχει επιδείξει την παραμικρή ανταπόκριση στις συνήθεις προκλήσεις. Οι καλύτεροι από εμάς απλώς παραιτήθηκαν. Οι χειρότεροι κατέστρεψαν, συχνά συνειδητά, το ίδιο τους το επάγγελμα. Γ ια να εκτιμήσουμε το καινοφανές και τη σημασία της τρέχουσας αποτυχίας μας, πρέπει πρώτα να ρίξουμε μια ματιά στην ιστορική θέση των Κλασικών Σπουδών στην παιδεία. Πρόκειται για ιστορία που επαναλαμβάνεται συχνά, ωστόσο οι αφηγητές πολλές φορές χά νουν το σημείο κλειδί· ο Όμηρος άντεξε σε κάθε πρόκληση, εξέτρεψε όλες τις απειλές, απέκρουσε τις επιθέσεις τη μια μετά την άλλη — συχνά βγαίνοντας με κάποιες αμυχές, άλλοτε αναζωογονημένος, αλ λά πάντα ανέπαφος — μέχρι πολύ πρόσφατα. Τα Ελληνικά υπήρξαν πάντοτε μοναδικά, απαιτούσαν ως εκ τούτου έναν ιδιαίτερο τύπο φύ λακα, προκειμένου να επιβιώσουν για άλλη μια γενιά, ωστόσο πάντο τε υπήρξαν οι τέτοιου είδους ανιδιοτελείς θεράποντες, όσο λίγοι και κυνηγημένοι, όσο αλλόκοτοι και αποξενωμένοι από το επαγγελματικό σύστημα των κλασικισμόν, όσο αφανείς και άγνωστοι και αν ήταν στο ευρύτερο κοινό.
36
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
ΑΝΤΙΜ ΕΤΩ ΠΙΖΟ ΝΤΑΣ Μ Ε Ε Π ΙΤ Υ Χ ΙΑ ΤΗΝ Π ΡΟ Κ Λ Η ΣΗ Η βαθιά γνώση της Ιλιάοας και της Οδύσσειας αποτέλεσε τη βάση του εκπολιτισμού για τους ίδιους τους Έλληνες —ο Όμηρος ήταν η Ελλάδος τζαίδευσις, η ποίησή του «το Βιβλίο». Στην αρχαία Ελλά δα όμως δεν υπήρξαν ποτέ ιερές αγελάδες ή ιερά κείμενα. Η πρώτη ισχυρή πρόκληση στο αμ,ηρικό πρωτείο ήρθε τέσσερις αιώνες αργότερα από τον φιλόσοφο Πλάτωνα που εξέβαλε τη μελέτη του Ομήρου και των τραγωδών από την ιδανική πολιτεία του» επισημαίνοντας ότι (πλέον κάποιων άλλων μεταφυσικοί αντιρρήσεων) αυτές οι ιστορίες παρου σίαζαν ψευδείς και μη υγιείς εικόνες των θεών και των ηρώων. Ο Δίας να μεταμορφώνεται σε ζώα που ζουν σε στάβλους για να παρα σύρει ανύποπτες παρθένες στην αγκαλιά του; Η Ήρα να ξελογιάζει τον άντρα της, προκειμένου να σβήσει τους Τρώες από το χάρτη; Ο Θυέστης να τρώει τα παιδιά του; Αυτά «τα παραμύθια που λένε οι γριές» [Πλάτων, θεαίτητος, ί'76'ο] δεν ήταν σε καμιά περίπτωση το υλικό που έπρεπε να διαβάζουν τα παιδιά μας για να γίνουν ενάρετοι ενήλικοι. Αλλά και ο μεγαλοφυής Πλάτων δεν μπόρεσε να εξορίσει τον Ό μηρο. Συχνά ο δικός του χαρακτηρισμός για τον Σωκράτη βασίζετα» σε ομηρικά και τραγικά πρότυπα για να εξετάσει τον ενάρετο βίο: Κάνας λάθος, άνθρωπε, αν νομίζεις πο^ς ένας άντρας που θέλε5 να ωφελήσει έστω καί. λίγο τους άλλους πρέπει να υπολογίζει τον κίνδυνο αν θα ζήσει ή αν θα πεθάνει. Ενώ το μόνο που πρέπει να σκέφτεται, όταν ενεργεί, είναι αν ενεργεί δίκαια ή άδικα και αν η συμπεριφορά του είναι καλού ή κακού ανθρώπου. Γιατί τότε θα ήταν ανάξιοι, σύμ φωνα με τα λεγόμενά σου, όσοι από τους ημιθέους σκοτώθηκαν στην Ίροία, και όλοι οι άλλοι, και ο γιος της Θέτιδας. Αυτός, τόσο πολύ περιφρονούσε τον κίνδυνο μπροστά στο ενδεχόμενο να ντροπιαστεί... ΙΙλάτων, Απολογία Σωκράτους [28β-ο)
Μια γενιά αργότερα, ο πιο συστηματικός φιλόσοφος Αριστοτέλης διέ λυσε τις κατηγορίες του Πλάτωνα, τόσο σε ηθική όσο και σε μετα φυσική βάση- η απόρριψη του Ομήρου από τον Πλάτωνα δεν είχε βρει και πολύ έδαφος στο λαϊκό ελληνικό πολιτισμό. 37
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Η παθιασμένη τούτη επίθεση και υπεράσπιση αποτέλεσαν το πρότυπο της κριτικής και της αντίδρασης σε αυτήν για περισσότερο από δύο χιλιετίες μέχρι τη δεκαετία του 1960. Οι Κλασικοί κατηγορήθηκαν ως υπερβολικά δύσκολοι, ακατάλληλοι, άσχετοι, μη πρα κτικοί, τραχιοί, ανήθικοι ή και παλαιοί —ακόμη και για το «σύγ χρονο» αθηναϊκό κόσμο του τέταρτου π.Χ . αιώνα. Οι υποστηρικτές των Κλασικών Σπουδών αντεπιτέθηκαν, εξίσου ρωμαλέα, με απο δείξεις για το πόσο «πρακτική», πόσο ουσιαστική ήταν η μελέτη της ελληνικής (και της λατινικής) γλοόσσας, γραμματείας και ιστο ρίας, για τη μόρφωση, την αισθητική, την οικοδόμηση της γνώσης αλλά και ως θεμέλιο ηθικής. Οι Κλασικές Σπουδές πολύ σύντομα αποτέλεσαν ουσιαστικό πυρήνα της δυτικής παιδείας στη γλώσσα, στη λογική, στην ηθική, στην αισθητική και στη φιλοσοφία. Η βα θιά γνώση του «Κανόνα» εξασφάλιζε ισχυρό ηθικό αίσθημα και ικα νότητα σε οποιοδήποτε σχεδόν επάγγελμα ή απασχόληση επέλεγε κανείς να ακολουθήσει. Εξ αρχής λοιπόν ο Όμηρος είχε πυροδοτήσει τη γνωστή φιλοσοφική διαμάχη σχετικά με το τι συνιστά μια χρήσι μη και απαραίτητη εκπαίδευση —οι βάσεις των ελευθέριων σπουδών ή οι τεχνικές δεξιότητες. Και πάντα, ο ανθρωπιστής, καλλιεργημέ νος, μορφωμένος και υπεύθυνος πολίτης οριζόταν ως κάποιος που εί ναι διαποτισμένος με την κλασική ελληνική σοφία, που είχε αναπτύ ξει μια δομημένη προσέγγιση στη μάθηση. Καμιά σχεδόν πλευρά της πολιτιστικής ζωής των Ρωμαίων δεν είχε μείνει ανέγγιχτη από την ελληνική επίδραση. Η λατινική λογοτεχνι κή ιστορία αρχίζει με μια διασκευή της Οδύσσειας. Το δεύτερο αιώνα πια, οι περισσότεροι μορφωμένοι Ρωμαίοι γνώριζαν Ελληνικά κι έτσι μελετούσαν τον Όμηρο. Αναπόφευκτα, η Ρώμη αμφισβήτησε την ε ξάρτησή της από έναν ανώτερο αλλά ξένο πολιτισμό, αποκαλώντας τους Έλληνες αναξιόπιστους, ανέντιμους, συκοφάντες, ψεύτες, εξυπνάκηδες, πολυλογάδες, ακόμη και κάπως εκθηλυμένους. Οι Ρω μαίοι ύψωσαν φωνή εναντίον της ελληνικής επιρροής και επίδειξης — ο σατιρικός Γιουβενάλης και ο ποιητής επιγραμμάτων Μαρτιάλης ζωγράφιζαν υστερικά με την πένα τους σκληρές καρικατούρες των 38
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
εξελληνισμένων Ρωμαίων ως θηλυπρεπών, απάτριδων και αρνητών της παράδοσης. Εκείνο που αναμενόταν από έναν καλό Ρωμαίο ήταν να εκτιμά τον ελληνικό κλασικό πολιτισμό, αλλά ποτέ να μην επη ρεάζεται υπερβολικά από τις τρέχουσες ελληνικές μόδες —παρόμοια με τη μεταγενέστερη στάση των Άγγλων απέναντι στους Γάλλους. Το δεύτερο π .Χ . αιώνα ο Μάρκος Κάτων, ο πιο ισχυρός της ρω μαϊκής αριστοκρατίας, αποκάλεσε τον Σωκράτη «φλύαρο» και «α νατρεπτικό» και χαρακτήρισε τον ρήτορα Ισοκράτη —και τη σχολή του-- «μη πρακτικό». Εξαπολύοντας κεραυνούς εναντίον των ξενι κών ελληνικών επιρροών που διείσδυαν στον «εντόπιο» πολιτισμό, ο Κάτων έβαλε να πετάξουν τους Έλληνες φιλοσόφους από τη Ρώμη, μολονότι αυτοί, φυσικά, σύντομα επέστρεψαν και έμειναν. Αυτός ο ,σεβαστός και ισχυρός συγκλητικός, παρατηρεί ο βιογράφος του Πλού ταρχος, «προφήτευε και προμάντευε ότι οι Ρωμαίοι θα χάσουν την κυριαρχία τους, αν γεμίσουν και μολυνθούν από τη γνώση των ελλη νικών γραμμάτων» [Μάρκος Κάτο)ν, 23]. Ωστόσο οι διαμαρτυρίες του αγνοήθηκαν ή απορρίφθηκαν. Ο ίδιος ο Κάτων ένιωσε αναγκα σμένος να μάθει λίγα Ελληνικά στα γεράματά του (ενώ από αρκετά νωρίτερα φαίνεται να είναι εξοικειωμένος με τα ελληνικά γράμματα). Ο Πλούταρχος, ένας Έλληνας από την άσημη Χαιρώνεια, παρατη ρεί πικρόχολα ότι «αυτή όμως την κακή του προφητεία ο χρόνος τη διέψευσε, γιατί στην πραγματικότητα η πόλη ανυψώθηκε σε μέγιστο βαθμό, μολονότι δέχτηκε και τα ελληνικά μαθήματα και την ελλη νική παιδεία ολόκληρη» [ο.π.]. Κατά συνέπεια, η πρόκληση που αντιμετώπιζαν οι πρώτοι χρι στιανοί Πατέρες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ήταν πώς να εκμε ταλλευτούν ένα επιτυχημένο ειδωλολατρικό εκπαιδευτικό σύστημα χωρίς να διδάσκουν την ειδωλολατρία, πώς να εμβολιάσουν την αρ χαιότερη και πιο σύνθετη ελληνική ιδέα ενός χρήσιμου δυϊσμού σώματος-ψυχής πάνω στη χριστιανική ιδέα της αιωνιότητας, πώς να χρησιμοποιήσουν παλαιότερες εθνικές τελετουργίες στην υπηρεσία ε νός νέου θεού. Τι έπρεπε να κάνουν οι καλοί, μορφωμένοι χριστιανοί με τη δική τους κλασική κληρονομιά —τι να κάνουν με αυτούς τους άσεμνους, λάγνους θεούς; 39
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Δαίμονες που έπρεπε να έχουν εκδιωχθεί με την εμφάνιση του Χριστού κυκλοφορούσαν ανεξέλεγκτα σε όλα τα κείμενα, εμποδίζο ντας ακόμη και το δανεισμό από την κατά τα άλλα λογική μεταφυ σική αρχιτεκτονική του Πλάτωνα. Κάποιοι από τους πρώτους Πα τέρες της Εκκλησίας αποκήρυξαν συνολικά την κλασική μάθηση, ακόμη και τη φιλοσοφία που διαδραμάτισε τόσο σημαντικό ρόλο στον καθορισμό του δόγματος της αναπτυσσόμενης .Εκκλησίας. «Ο ι φιλό σοφοι είναι οι πατριάρχες των αιρετικών», εξηγούσε ο Τερτυλλιανός. Η Τέταρτη Σύνοδος της Καρχηδόνος το 398 μ .Χ . απαγόρευσε στους επισκόπους να διαβάζουν ειδωλολάτρες συγγραφείς, με όλη εκείνη την ασύδοτη σεξουαλικότητα, τη βία, την αλογόκριτη έκφραση και τον αθεϊσμό τους. Ο πάπας Γρηγόριος Α' καυχιόταν για τα μη κλα σικά Λατινικά του και προειδοποιούσε έναν από τους επισκόπους του«Τπέπεσε στην αντίληψή μας ότι εσύ, αγαπητέ Αδελφέ, εξηγείς την ειδωλαλατρική γραμματεία σε ορισμένα άτομα... Παραλάβαμε το υ λικό αυτό μετά δισταγμών και το απορρίψαμε μετά βδελυγμίας... επειδή τα εγκώμια του Χριστού δεν δυνανται να συνυπάρξουν στο ίδιο στόμα με τα εγκώμια του Διός». Ωστόσο» σε αντίθεση με το σήμερα, εκείνοι οι φανατικοί κατήγοροι έχασαν οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι συγγραφείς προσαρμόστηκαν, α φομοιώθηκαν και έγιναν «σημαντικοί» για μια ακόμη φορά. θ ' Αυσώνιος, ο Σιδώνιος, ο Αμβρόσιος, ο Αυγουστίνος, ο Βοήθιος και άλλοι θαρραλέοι άντρες, που τώρα είναι ως επί το πλείστον άγνωστοι, ένω σαν τον κλασικό και τον χριστιανικό κόσμο για πάντα. Ακόμη και ο Ιερώνυμος (ο οποίος στο περίφημο όνειρό του κατηγορήθηκε από τον Θεό ότι ήταν περισσότερο «κικερώνειος» παρά χριστιανός» κι έτσι μετανόησε και ορκίστηκε να μην έχει ποτέ ξανά στην κατοχή του ή να διαβάσει αιρετικό βιβλίο) επέστρεψε στους Κλασικούς στα ύστερα χρόνια της ζωής του. Ο Λακτάντιος γράφει σαν προσήλυτος Κικέρων. Εκκλησιαστικοί Πατέρες στα μοναστήρια, όπως ο Κασσιόδωρος, με λέτησαν και αντέγραψαν εθνικούς συγγραφείς και κράτησαν τα κεί μενα ζωντανά —έργο καθόλου εύκολο, όταν ο υλιστικός κόσμος της Ρώμης διέβρωνε τα πάντα γύρω τους. Τα λατινικά και τα κλασικά κείμενα συνέχισαν να ζουν μέχρι το 40
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
Μεσαίωνα, γνωρίζοντας ακόμη μεγαλύτερη άνθηση κατά την Καρολίγγεια Αναγέννηση (800 μ .Χ . περίπου). Η καρδιά του εκπαιδευτι κού συστήματος, τα βασισμένα στην κλασική παιδεία ίπνίυηι (γραμ ματική, ρητορική, λογική) και φΐ«ιρίας του Πάρι τα επόμενα πενήντα χρόνια. Το πιστόλι που βρέθηκε δίπλα στο πτώμα του στο δωμάτιο ενός μοτέλ στο Λος Άντζελες, σε συνδυασμό με την αβέβαιη θέση του στο Χάρβαρντ. οδήγησε πολλούς κλασικιστές να συμπεράνουν ότι ο μυστηριώδης θάνατός του ήταν αυτοκτονία που προκλήθηκε από την άρνηση παράτασης της θητείας του, αν και δεν υπάρχουν αποδεικτικά στοιχεία για την αυτοκτονία ή για τη μη παράταση. Το πραγματικό έγκλημα του Πάρι φαίνεται πως ήταν το ενδιαφέ ρον του για τις ιδέες μάλλον παρά για τις ακαδημαϊκές διακρίσεις. "Εχοντας γλιτώσει την πληκτική δοκιμασία ενός αμερικανικού διδα κτορικού προγράμματος, ο βετεράνος των Βαλκανίων είχε την ικανό τητα να βάζει στην άκρη την παραγωγική αλλά στεγνή και στατι στική έρευνα, μόλις έμπαινε στην τάξη με τους φοιτητές: «Εύκολα φέρνει κανείς στο νου τον ενθουσιασμό ενός πρωτοετούς του Χάρ47
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
βαρντ όταν, μετά από μια αναμενόμενη ρουτίνα γραμματικής ανάλυ σης και έμμετρης απαγγελίας, ο ΙΙάρι έβαζε στην άκρη τον Τερέντιο και εισήγε Μολιέρο και Σασά Γκιτρί... Είχε την ικανότητα να περ νάει με άνεση μέσα απ’ οποιοδήποτε πεδίο μάθησης βρισκόταν κοντά στον παράτολμο δρόμο του. Ήταν αδύνατον να τον συναντήσεις κα τά τη διάρκεια αυτών των περιόδων αφομοίωσης, χωρίς να κολλή σεις λίγο από τον ενθουσιασμό του για μια απροσδόκητη ποικιλία θε μάτων. Υπήρχε μέθοδος στις παρεκβάσεις του, η μουσική, η σλαβική εθνολογία, η μνημονική ψυχολογία αξιοποιούνταν προς όφελος του Ομήρου...» (Η. Ι^νΐη, «ΡογΙγηϊΙ: οίπ Ηοιηεηο 8ο1ιοΙηι'», ααεήοαυοηνηαΐ 23, 1937, σσ. 260-61). Ο Πάρι, ο αδέσμευτος, εργαζόταν «προς όφελος του Ομήρου» και όχι το αντίστροφο. Με τέτοια υποστήριξη, ο Όμηρος μπορούσε να επιβιώσει. Σ τη δεκαετία του 1930 —το απόγειο των Κλασικών Σπουδών στις ΙΙΙΙΑ, από καθαρά αριθμητική άποψη — σχεδόν ένα εκατομμύριο μαθητές γυμνασίου έκαναν Λατινικά κάθε χρόνο. Ακόμη και μετά την κάμψη κατά τη διάρκεια της οικονομικής ύφεσης και το ξέσπασμα του πολέμου, οι Κλασικές Σπουδές γνώρισαν νέα ακμή μετά από το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς νέα προγράμματα προστέθηκαν στο πανεπιστήμιο. Τα μαθήματα των Κλασικών Σπουδών —κυρίως Λατινικά και Ελληνικά— εξακολουθούν να υπάρχουν στο πρόγραμ μα μαθημάτων του κολεγίου, αν και πολλά σχολεία είχαν από καιρό πάψει να τα θεωρούν υποχρεωτικά, με αποτέλεσμα πολλοί μαθητές να καταφέρνουν να αποφεύγουν τα Ελληνικά και τα Λατινικά εντελώς. Πολλοί το έκαναν. Εδραιωμένη, ακόμη, με ασφάλεια στο πανεπι στήμιο, η μελέτη των Λατινικών συνέχιζε να εξασφαλίζει τη γνώση της γραμματικής, της οικονομίας στην έκφραση, την προσοχή στη λεπτομέρεια και την απουσία των τεχνασμάτων. Η διεύρυνση του λεξιλογίου και η βαθιά γνώση της ετυμολογίας ήταν τα δευτερογενή κέρδη της κλασικής σκέψης που εστίαζε σε ένα αιώνιο αγαθό και ένα πάντα παρόν κακό. Εφόσον η μόρφωση, η κομψή γραπτή και προφορική έκφραση, η εξοικείωση με την πολιτική και τα κοινωνικά συστήματα και ένα κοινό σύνολο αναλλοίωτων ηθικών αρχών ήταν οι κύριοι στόχοι μιας εκπαίδευσης στις ελευθέριες σπουδές, εφόσον η 48
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
ίδια η εκπαίδευση απαιτούσε κάποια απομνημόνευση και συγκρότη ση από -το σπουδαστή, οι Κλασικές Σπουδές δεν θα εξαφανίζονταν — έστω κι αν οι εγγραφές στις κλασικές γλώσσες αντιμετώπιζαν τη συνήθη περιοδική παρακμή. Άλλωστε, σε χαοτικές εποχές, οι Έ λ ληνες πρόσφεραν πάντα, αν όχι πια το σύστημα, τουλάχιστον μίαν ολοκληρωμένη προσέγγιση στην κατανόηση της τέχνης, της λογο τεχνίας, της πολιτικής και της φιλοσοφίας. Άλλωστε, υπήρχαν πάντα ανώνυμοι φύλακες που δίδασκαν σε εκατοντάδες ανθρώπους Λατινι κά και Ελληνικά με ελάχιστη αμοιβή, αντλώντας κουράγιο από αν θρώπους αντισυμβατικούς, όπως ένας Σλίμαν ή ένας Πάρι, που χρη σιμοποιούσαν την ιδιοφυΐα τους για να σώσουν τον Όμηρο για μια ακόμη γενιά. Γπήρχε ακόμη σημαντική δουλειά να γίνει με τους Έλληνες. Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 οι έγγραφες πινακίδες που είχαν βρεθεί σε ανασκαφές της Κρήτης και στην ηπειρωτική χώρα στις αρχές του αιώνα δεν είχαν αποκρυπτογραφηθεί ακόμη. Οι μελετητές δια φωνούσαν για περισσότερο από μισό αιώνα για το κατά πόσο μια από αυτές τις γραφές —που αυτός που την ανακάλυψε, ο Άρθουρ Έβανς, την ονόμασε Γραμμική Β — ήταν βασκική, ετρουσκική, σημιτική ή προελληνική. Μερικοί από τους πιο τολμηρούς είχε προτείνει ότι η Γραμμική Β μπορεί να είναι ελληνική, αλλά καμιά από τις αποκρυ πτογραφήσεις δεν έβγαζε νόημα, και η επαγγελματική ορθοδοξία επέ μενε ότι ήταν η γλώσσα κάποιου μη ελληνικού πολιτισμού ή απλώς εμπνευσμένου από τον μινωικό, της Εποχής του Χαλκού (1400 π .Χ . περίπου). Οι κλασικιστές γνώριζαν ότι η μεταγενέστερη κλασική ε λ ληνική γραφή ήταν προσαρμοσμένη από τη φοινικική και δεν έμοιαζε σε τίποτε με τούτη την ακατανόητη γραφή πάνω σε αυτές τις πολύ πρωιμότερες πήλινες πινακίδες από την Κρήτη και τα μυκηναϊκά ανάκτορα στην ηπειρωτική χώρα. Η κρατούσα ορθοδοξία ήταν τόσο εδραιωμένη, ώστε ένας αρχαιο λόγος που την αμφισβήτησε αποκλείστηκε από τις ανασκαφές στην Ελλάδα εντελώς. Έ τσ ι η λύση σε ένα ομηρικό πρόβλημα προήλθε για μια ακόμη φορά από ένα ταλαντούχο ερασιτέχνη, τον Μάικλ Βέντρις. Πολύ διαφορετική ιδιοσυγκρασία από τον Σλίμαν, ο Βέντρις 49 4 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ωστόσο μοιραζόταν πολλές κοινές ιδιότητες —και υπέστη πολλές από τις ίδιες ταπεινώσεις — με τον άνθρωπο που ανακάλυψε την Τροία. Ο Βέντρις δεν είχε επαγγελματική ακαδημαϊκή εκπαίδευση στις Κλασικές Σπουδές, αφού είχε φοιτήσει σε αρχιτεκτονική σχολή στο Λονδίνο. Ήταν όμως κι αυτός ιδιοφυής στις γλώσσες, μιλούσε άπταιστα Αγγλικά, Γαλλικά, Γερμανικά (είχε διαβάσει για τα αιγυ πτιακά ιερογλυφικά σε ένα γερμανικό βιβλίο όταν ήταν μόλις επτά ετών), Πολωνικά (τα είχε μάθει μόνος του στα έξι) και Σουηδικά (τα έμαθε κατά τη διάρκεια επίσκεψής του που κράτησε λίγες ε βδομάδες). Γοητευμένος από την πρόκληση της μινωικής γραφής (που βρέθηκε επίσης σε πινακίδες στα ερείπια ελληνικών ανακτόρων της Εποχής του Χαλκού), ο Βέντρις αφιέρωσε τον ελεύθερο χρόνο του στην αποκωδικοποίησή της, δημοσιεύοντας το πρώτο άρθρο πά νω στο θέμα όταν ήταν δεκαοκτώ ετών. Στη συνέχεια, το 1952, σε ηλικία τριάντα ετών, αυτό το ανερχόμενο αστέρι του αρχιτεκτονικού κόσμου ανακοίνωσε στην κοινότητα των κλασικιστών ότι είχε ανα καλύψει ένα κλειδί για την αποκωδικοποίηση των πινακίδων και ότι, τελικώς, ήταν Ελληνικά! Σε συνεργασία με έναν κλασικό φιλόλογο, ο Βέντρις άρχισε να μεταφράζει Ελληνικά γραμμένα σε συλλαβογράμματη γραφή επτα κόσια χρόνια πριν τον Όμηρο. Για πρώτη φορά μπορούσαμε να δια βάσουμε «σύγχρονα» έγγραφα σχετικά με τη ζωή το>ν Ελλήνων στο μυκηναϊκό κόσμο (οι πινακίδες καλύπτουν χονδρικά μια περίοδο από το 1400 έως το 1200 π .Χ .). Οι ομηρικοί ήρωες —και θεοί— έγιναν ξαφνικά ιστορικά πρόσωπα με έναν τρόπο που από την αρχαιολογία μόνο δεν θα μπορούσε να φανταστεί κανείς. Σε ποιο βαθμό και με τι τρόπους οι διάφορες αυτές πηγές στοιχείων της πρώιμης ελληνικής ιστορίας συμφωνούν και αλληλοσυγκρούονται —και, εν πάση περιπτώσει, τι ακριβώς έκαναν οι Έλληνες στην Κρήτη το δέκατο τέ ταρτο π .Χ . αιώνα— είναι κάτι που βρίσκεται στο κέντρο της μελέ της του ομηρικού κόσμου ίσαμε σήμερα, και αυτό οφείλεται κυρίως στις προσπάθειες ενός σχετικά άγνωστου Άγγλου αρχιτέκτονα. Όπως και ο Μίλμαν Πάρι, ο Βέντρις δεν επρόκειτο να έχει ποτέ την ικανοποίηση να δει τις εικονοκλαστικές θεωρίες του να αλλάζουν 50
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε όλοι τη μεσογειακή αρχαιότητα. Το φθινόπσ>ρο του 1956, λίγες μόλις εβδομάδες πριν από την έκδο ση του βιβλίου που είχε γράψει με τον φιλόλογο που αναφέραμε πιο πάνω σχετικά με την αποκωδικοποίηση της Γραμμικής Β , σκοτώ θηκε σε αυτοκινητικό δυστύχημα. Ήταν μόλις τριάντα τεσσάρων ε τών. Ο πρόωρος θάνατος του Βέντρις του στέρησε μια φήμη που του άξιζε πολύ, αλλά την οποία ποτέ δεν επιδίωξε· τον γλίτωσε επίσης από το να υποστεί τις κατηγορίες που ακολούθησαν (παρόμοιες με κείνες που δέχτηκε ο Σλίμαν) από επαγγελματίες πανεπιστημιακούς, ότι δηλαδή η αυτοβιογραφική του περιγραφή σχετικά με την αποκω δικοποίηση ήταν γεμάτη πλάνες και απάτες. Πολλοί λόγιοι αρνήθηκαν να δεχτούν τα αποτελέσματα της έρευνάς του — αντέκρουε το μεγαλύτερο μέρος της επαγγελματικής επιστημοσύνης και έλυνε ένα πρόβλημα που είχε αποτελέσει αίνιγμα για έγκριτους διδάκτορες επί μισό αιώνα. Μερικοί κλασικιστές που εργάζονταν πάνω στη Γραμμι κή Β σίγουρα τον αντιπάθησαν μόνο και μόνο για την επιτυχία του. Ωστόσο, κατά γενική ομολογία πλέον, η δουλειά του Βέντρις είναι η πιο σημαντική συμβολή στην κατανόησή μας για την πρώιμη ελληνική ιστορία —και για τη σχέση του κειμένου του Ομήρου με αυτή την ιστορία— στον εικοστό αιώνα. Η συγκίνηση που προκάλεσε η απο κωδικοποίηση της Γραμμικής Β πέρασε στα λαϊκά μέσα μαζικής ενημέρωσης, ξεχειλίζοντας πάνω από τους τοίχους του πανεπιστη μίου και ξαναφέρνοντας τους Έλληνες στο ευρύ κοινό. Μυστηριώδης γραφή αποκωδικοποιήθηκε! Ο Όμηρος δεν ήταν νεκρός. Ο Όμηρος, τα τελευταία εκατό χρόνια, είχε σωθεί από τρεις «α προσάρμοστους» — τον Σλίμαν, τον Πάρι και τον Βέντρις — που ερ γάστηκαν όχι για να κερδίσουν προαγωγή, μόνιμη θέση ή την επιδο κιμασία των λογίων, αλλά κυρίως από μια έμφυτη επιθυμία να μά θουν και να κάνουν και άλλους να μάθουν για την Ελλάδα. Μολονότι στις αρχές της δεκαετίας του ’60 οι Κλασικές Σπουδές ήταν απλώς ένας ακόμη επιστημονικός τομέας που συναγωνιζόταν με πολλούς άλλους για οικονομικούς πόρους, ένας τομέας που είχε από καιρό χάσει τα πρωτεία στο πανεπιστήμιο, δεν είχαν ακόμη 51
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
παραδώσει ολότελα το πνεύμα. Ένας από τους λόγους, σίγουρα, ήταν η αδράνεια και η αυταρέσκεια η μελέτη των Κλασικών βρισκόταν πάντα στο κέντρο της δυτικής εκπαίδευσης, είχε πάντα αντιμετω πίσει με επιτυχία τις προκλήσεις, απαντώντας σε κατηγορίες του τύπου ότι ήταν άσχετη προς την εποχή, ότι δεν ήταν πρακτική και ότι προέτρεπε σε αμαρτήματα εμπνευσμένα από την ειδωλολατρία. Ας μην ξεχνάμε ότι και το ίδιο το πανεπιστήμιο ήταν ελληνική ιδέα και ολόκληρη η δομή του, η ορολογία και ύ; λειτουργία του ήταν ελ ληνορωμαϊκές μέχρι το μεδούλι. Οι Κλασικές Σπουδές προχωρούσαν κυλιόμενα, κινούμενες αυτάρεσκα με το «καυσαέριο» από τα στραγ γισμένα και σκουριασμένα ρεζερβουάρ σπουδαστικών τομέων όπως ο Δυτικός Πολιτισμός, οι Ανθρωπιστικές Σπουδές και η Φιλολογία. Μεγάλα μυαλά του εικοστού αιώνα, όπως ο Τ.Σ. Έ λιοτ, ο Έζρα Πάουντ, ο Πικάσο και ο Ουίνστον Τσόρτσιλ, αποδείκνυαν την αξία των Κλασικών Σπουδών στη γνώση, έκφραση και ευφράδεια, τόσο για προοδευτικούς όσο και για αντιδραστικούς. Ωστόσο η αληθινή αιτία που οι, Έλληνες διατηρούνταν ακόμη ζω ντανοί ήταν επειδή οι ένθερμοι μαθητές του Ομήρου —μερικοί από αυτούς επαγγελματίες κλασικιστές — δεν εννοούσαν να τον αφήσουν να πεθάνει. Στην τάξη και στις βουνοκορφές της Μεσογείου, στη Σορβόνη και στη βιβλιοθήκη του σπιτιού τους αργά τη νύχτα μετά από μια μέρα στο γραφείο, υπήρχαν άντρες και γυναίκες που σκέ φτονταν — και ενεργούσαν— σαν Έλληνες. Λίγες μεμονωμένες φω νές έφερναν την αλλαγή, οι φωνές εκείνων που έβλεπαν μεγαλύτερα ερωτήματα πίσω από τις λεπτομέρειες, που δεν σκέφτονταν πώς να βγάλουν τον επιούσιο από τον Όμηρο, αλλά πώς να ξαναφέρουν τον Όμηρο στη ζωή. Η ιδιοφυΐα του Σλίμαν, του Πάρι και του Βέντρις έχει αναθεωρηθεί, απορριφθεί, αγιοποιηθεί, λεπτολογηθεί και αποβληθεί πια εκατοντάδες φορές, όμως αυτό που οι άνθρωποι εκείνοι έκαναν για τον Όμηρο στο ευρύτερο πλαίσιο της διάσωσης των Κλασικών Σπουδών συνήθως ξεχνιέται. Εμείς, οι πιο ταπεινοί άντρες και γυναί κες, μπορούμε τουλάχιστον να μάθουμε από τις πράξεις τους ότι μπο ρούμε μόνο να σώσουμε τους Έλληνες και τον τρόπο τους να βλέ πουν τον κόσμο — και επομένως να σώσουμε τον εαυτό μας — μόνο 52
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
με το να σκεφτόμαστε και να ενεργούμε όπως εκείνοι στους οποίους έχουμε αφιερώσει τη ζωή μας. Οι "Ελληνες, λοιπόν, ήταν τουλάχιστον ζωντανοί καθώς άρχιζε η δεκαετία του ’60. Οι ισχυρισμοί των σύγχρονων καθηγητών ότι «δεν έχουν σχέση με την εποχή μ.ας» και ότι «δεν είναι πρακτικοί» είναι ανεπαρκείς απολογίες για τον πρόσφατο θάνατο των Κλασικών Σπου δών — διαφορετικά, ο Όμηρος θα είχε χαθεί υπό δυσκολότερες συν θήκες προ αιώνων. ΙΙριν όμως εξετάσουμε τις ακριβείς αιτίες του θα νάτου του Ομήρου — την αποσύνθεση των Κλασικών Σπουδών στα περασμένα τριάντα χρόνια —, πρέπει πρώτα να στραφούμε στους ίδιους τους Έλληνες. Πρέπει πάντα να θυμόμαστε τι ακριβώς είναι αυτό που χάσαμε και γιατί είναι τόσο σπουδαίο, ιδίως αν θέλουμε να δούμε τον ελληνικό τρόπο σκέψης να ξανακερδίζει έστω κι ένα μικρό κομματάκι του χοίρου που διαφέντευε κάποτε στην εθνική ψυχή. Στα επόμενα περιγράφουμε ακριβώς τι εννοούμε με την περίεργη φράση «σκέπτομαι και ενεργώ σαν Έλληνας». Δεν μοιάζει παράξενο, αν όχι διεστραμμένο, να τίθεται μια τέτοια πρόκληση στους Αμερι κανούς της δεκαετίας του ’90, να υιοθετήσουν δηλαδή τις αξίες εκείνο.>ν που είναι πια νεκροί εδώ και δυόμισι χιλιάδες χρόνια; Πρέπει, άρα, να αναβάλουμε προς στιγμήν την αυτοψία μας στις Κλασικές Σπουδές — ποιος σκότωσε τον Όμηρο και γιατί — και να στραφούμε στους ίδιους τους Έλληνες για να μάθουμε γιατί εσείς, οι σημερινοί άνθρωποι, πρέπει να θρηνήσετε το θάνατο της κλασικής παιδείας.
5.3
ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ Πολυμήχανε Οδυσσέα, πρέπει βέβαια να εκφράσω απροκάλυπτα τη γνώμη μου, όπως ακριβώς σκέφτομαι πραγματικά κι όπως θα είναι τελεσίδικη, για να μη μου πείτε όλοι τα ίδια τώρα που καθόσαστε κοντά μου· γιατί είναι εχθρός μου όσο και οι :τύλες του Άδη εκείνος που άλλα σκέφτεται κι άλλα λέει. Όμηρος, Ιλιάς [I 3 0 8 -3 1 3 ] (Ο Αχιλλέας στον Οδυσσέα)
Η ΙΔΕΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΙΙοιοι είναι οι Έλληνες και τι ακριβώς είναι ελληνικό; Αυτές οι άμε σες ερωτήσεις σπάνια διατυπώνονται στις αέρες μας. Οι κλασικιστές, στους οι:οίους πρέπει να αποταθούμε για απαντήσεις, τώρα ασχολού νται ελάχιστα ή και καθόλου με την εξήγηση των ελληνικών αξιών στο ευρύ κοινό. Λίγοι μόνο κατά την τελευταία δεκαετία έχουν προ σπαθήσει να συνδέσουν τη σημερινή Δύση με οτιδήποτε ονομάζεται «οι Έ λληνες». Η σιτία για την αποφυγή του γενικευμένου όρου «ελληνικό» από τους κλασικιστές είναι, πιστεύουμε, τριπλή. Πρώτον, οι πιο οξύνοες κριτικοί της Δύσης είναι, επιφυλακτικοί, δικαιολογημένα, μπροστά στην απλοϊκή ειδωλολατρία του δέκατου ένατου αιώνα. Οι «Έ λληνες» τότε επιδεικνύονταν περίπου σαν Νοτιοευρωπαίοι Βικτωριανοί, μονοδιάστατοι υϊίεράνθρωποι που, παρόμοια, είχαν κατακτήσει πιο σκουρόχρωμους λαούς, έχτιζαν πολυτελή κτί ρια, έγραφαν επική ποίηση κι έφτιαχναν ωραία πράγματα. Για μας, το να μοιραζόμαστε το θαυμασμό για τους νεκρούς Έλληνες με μιαν αγγλική κοινωνία αποικιοκρατική, σεξιστική, ρατσιστική και ιμπε55
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ριαλιστική, μοιάζει σαν συγχωροχάρτι σε αυτές ακριβώς τις αμαρ τίες του δέκατου ένατου αιώνα. Αφ’ ετέρου, η απόρριψη των Ελλή νων ως κακότροπων και μισαλλόδοξων μας απαλλάσσει από αυτό το εξαφετικά στενόχωρο αγγλοσαξονικό φορτίο. Διαβεβαιώνουμε τους εαυτούς μας: «Ε μείς δεν είμαστε καθόλου σαν κι αυτούς» —και κυρίως: «Δεν είμαστε καθόλου σαν κι εκείνους που νόμιζαν ότι είμα στε σαν κι αυτούς». Τον τελευταίο καιρό, εμείς στην Αμερική βρι σκόμαστε σε μια υπεραντίδραση εναντίον της Δύσης γενικά, και των Ελλήνίυν και των θαυμαστών τους ειδικότερα, λες και τα τωρινά μας μειονεκτήματα (αλλά όχι οι επιτυχίες μας) συνδέονται κατά κά ποιο τρόπο με τις αξίες των από καιρό πεθαμένων Ευρωπαίων. Όταν εμείς οι Αμερικανοί αποτυγχάνουμε ή κατηγορούμαστε για έλλειψη ευαισθησίας, καταφεύγουμε στη θυματοποίηση κι έτσι, για άφεση αμαρτιών, ισχυριζόμαστε ότι είμαστε θύματα του δικού μας φριχτού παρελθόντος, ότι είμαστε πολύ καλύτεροι άντρες και γυναίκες απ’ όσο εκείνοι που δεν υπάρχουν πια. Η δεύτερη αιτία για την απροθυμία μας να μιλήσουμε γενικευμένα για τους Έλληνες δεν πηγάζει από το πόσο άβολα μας κάνει να νιώθουμε η δυτική μας κληρονομιά αλλά από την εμφάνιση των κοι νωνικών επιστημών και την κυριαρχία τους στο σημερινό πρόγραμ μα σπουδών του πανεπιστημίου. Η σύγχρονη ανθρωπολογία και κοινωνιολογία έχουν την τάση να συγκεντρώνονται περισσότερο στην κοινωνική ανωμαλία παρά σε ομοιότητες που υπερβαίνουν το περιο ριστικό χωροχρονικό περιβάλλον. Ένας νότιος μεσογειακός λαός που έζησε πριν από δυόμισι χιλιετίες, που λάτρευε ένα πάνθεον αλλόκο των θεών, που πάντα έκοβε τους λαιμούς των ζώων σε θυσίες, έντυνε τους άντρες με γυναικεία ρούχα πάνω στη θεατρική σκηνή, σκότωνε τα θηλυκά βρέφη και είχε καθιερώσει το σοδομισμό, θα φαινόταν στον κοινωνικό επιστήμονα ότι δεν έχει και πολύ σχέση με αυτό.που τώρα ονομάζουμε σύγχρονο δυτικό πολιτισμό. Το να βρίσκουμε οτι δήποτε, έστω και κατ’ ελάχιστον, όμοιο ανάμεσα σ’ εμάς τους συγ χρόνους και στους Έλληνες, υποστηρίζουν τώρα μερικοί, είναι το ίδιο θεμιτό όσο και το να βλέπουμε τον εαυτό μας στους πολιτισμούς της Πολυνησίας ή του τροπικού δάσους του Αμαζονίου. Η λατρεία, το 56
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
τελετουργικό, οι προλήψεις, οι συγγενικές σχέσεις, η ενδυμασία, η διατροφή, το σεξ —αυτά μόνο είναι οι «ενσωματωμένες» πολιτισμι κές λυδίες λίθοι. Σ ε αυτή την άποψη, τα διανοητικά και αφηρημένα στοιχεία της ζωής, που μπορεί να αποκαλύπτουν πολιτιστική συνέχεια, θεωρούνται επινοημένες και «κατασκευασμένες» —συνεπώς λιγότερο αποκαλυπτικές— πλευρές μιας συνειδητής, φυσικής κοινωνίας. Η αφηρημένη ιδέα της «ελληνικότητας» και το επιχείρημα ότι αυτό το μοναδικό όραμα ενός σχετικά μικρού πληθυσμού επηρέασε όλο το σύγχρονο ευρωπαϊκό πολιτισμό, αμφισβητεί άμεσα το πιο πρό σφατο ανθρωπολογικό δόγμα. Μια τέτοια προσέγγιση κάνει κάποιον να κερδίσει πολύ γρήγορα το ατυχές παρώνυμο του «πολιτιστικού αποικιοκράτη» που προσπαθεί να «παραχωρήσει προνόμια» και να «ηρωοποιήσει» την τέχνη και τη γραμματεία ενός συγκεκριμένου αρχαίου πολιτισμού μιας συγκεκριμένης εποχής. Οι πλέον πολιτικο ποιημένοι από τους κοινωνικούς επιστήμονες επιμένουν μάλιστα ότι ο όρος «ελληνικός», ως συνολικός πολιτισμικός όρος, δεν έχει θέση στα πανεπιστήμια· πολλοί προτιμούν τον όρο «μεσογειακός» — ορολο γία περισσότερο σύμφωνη με την προ- >{ - * που καταβάλλει το πα νεπιστήμιο για την επινόηση μιας « τ - λιτισμικής» Αμερικής. Με την εμφάνιση του Μεταμοντερνισμου —αυτής της νέας επίθε σης στην ίδια την αντικειμενική αλήθεια, με την άρνηση γεγονότων ή περιστατικών χωριστά από τη γλώσσα ή το κείμενο, και την αντί ληψή της ότι κάθε πραγματικότητα είναι κοινωνικά καθορισμένη — η Ελλάδα μας θεωρείται πια μια αυθαίρετη αφηρημένη έννοια*. Αυτή η «Ελλάδα», μας λένε, είναι μια απλή επινόηση, ένα σημαίνον προ νομιακών πολιτιστικών κειμένων, αναθυμίαση μιας « 'α«· ίλλευτικής ελεύθερης αρσενίκής ελίτ. Αυτή η «Ελλάδα» είναι ατ > ο κοινωνι κό κατασκεύασμα, μονταρισμένο και πακεταρισμένο για μια μακάρια και εύπορη σύγχρονη Δύση, για να προβάλλει έναν εντελώς υποκειμε νικό αντικατοπτρισμό της. Αυτή η κλασική αντανάκλαση, μας λένε * Γ-' αγγλικό Οη?ο1< (λατ. Ο γηοοοχ) οφείλεται κυρίως στη ρωμαϊκή αντίληψη. Οι ίδιοι οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν σπάνια το ανάλογο ελληνικό (Γραικός) για το λαό ή την επικράτεια τους.
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
τώρα οι Νέοι Σοφιστές, τελικά δεν είναι περισσότερο αντιπροσωπευ τική μιας αρχαίας (αν τολμήσουμε να χρησιμοποιήσουμε ένα τόσο αυθαίρετο χρονολογικό επίθετο) κοινωνίας στη νότια Βαλκανική απ’ όσο μια μεμονωμένη παράσταση πάνω σε ένα βράχο ή το αυλάκι ενός τροχού στην *ιέτρα. Έ τσι, στη μεταμοντέρνα εποχή μας του κυνισμού, του μηδενισμού και του σκεπτικισμού, όποιος είναι αρκετά ανόητος, ώστε να μιλάει «μεγαλοπρεπώς» για τους «Έ λληνες» από ηθική άποψη, μπορεί να απορριφθεί (ος απλοϊκός, βραδύνους ή, ακόμη χειρότερα, σαν να είναι και ο ίδιος ένας κακόγουστος υπερασπιστής της εκμετάλλευσης. Με άλλα λόγια, ο οπαδός των Ελλήνιον δημιουργεί εκ του μηδενός την ιδέα των «Ελλήνων» μόνο και μόνο για να προωθήσει τις δικές του υποσυνείδητες ρατσιστικές και σεξιστικές επιδιώξεις· για να καταπι έσει τον παρόντα «άλλο», έχει επινοήσει ένα παρελθόντα υψηλό πο λιτισμό που δεν υπήρξε ποτέ στην πραγματικότητα. Τέλος, η ενοχή των λευκών της ανώτερης μεσαίας τάξης και η εμφάνιση των κοινωνικών επιστημών δεν εξηγούν από μόνες τους το γιατί εμείς, ετούτης της γενιάς, έχουμε χάσει την ικανότητα να ορα ματιζόμαστε τους Έλληνες με κάποια ολοκληρωμένη έννοια. Ακόμα μια φορά υπεύθυνο είναι το πανεπιστήμιο και η ακαδημαϊκή του κουλ τούρα. Περισσότερο καταστροφική της ενιαίας ιδέας της ελληνικό τητας υπήρξε η αυξανόμενη ακαδημαϊκή αποφυγή οποιουδήποτε γε νικού, ευρέος και συνολικού. Αυτή η απροθυμία να δει κανείς τους Έλληνες ως ενιαίο πολιτισμό με σκέψη συνολική και μεστή, προέρ χεται από την κουλτούρα των ακαδημαϊκών δασκάλων του τέλους του εικοστού αιώνα. Εμείς στο πανεπιστήμιο έχουμε επινοήσει τις ίδιες τις αρχές της εξειδίκευσης. Έχουμε αναπτύξει την παράδοξη α ντίληψη ότι, αν μπορούμε να βρούμε μία και μόνη εξαίρεση σε μια βάσιμη γενίκευση, τότε ολόκληρη η υποστηριζόμενη θέση πρέπει να απορριφθεί. Βαθιά καχύποπτοι απέναντι στις εντυπωσιακές θεωρίες, μαθαίνουμε να είμαστε δικολάβοι και χαρτογιακάδες, να ζούμε με το φόβο ότι η δουλειά μας θα κηλιδωθεί με τον ταπεινωτικό χαρακτηρι σμό της «εκλαϊκευμένης» , ότι κάποιος λόγιος θα βρει μία εξαίρεση σε μία λογική αρχή ιστορίας ή γραμματείας. 58
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
Για τον τρέχοντα, άτολμο τρόπο σκέψης των κλασικιστών, η « Ε λ λάδα» είναι μια χυδαία υπεραπλούστευση. Γπήρχαν, στο κάτω κά τω, ίσως και 1.500 ελληνικές πόλεις-κράτη, μια γραπτή λογοτεχνία τουλάχιστον δεκαπέντε αιώνων, μια ποικιλία διαλέκτων, εθνικών θυ λάκων και καλλιτεχνικής έκφρασης, με μικρή συμφωνία ως προς τη φιλοσοφική αντίληψη και πολύ λιγότερο προς μια ιδέα εθνότητας. Το να τα στοιβάζουμε όλα αυτά μαζί μήπως σημαίνει ότι αγνοούμε τις λεπτές διαφορές και τη διαβάθμιση; Γιατί να βλέπουμε ολόκληρη την Ελλάδα, όταν τα μέρη —και τα μέρη των μερών— είναι η α ληθινή ιστορία; Σήμερα, μόλις κάποιος αναφέρει τους Έλληνες, οι άτολμοι ειδικοί —μελετητές ενός και μόνου έτους του πέμπτου αιώ να, λάτρεις κάποιου άσημου χαμένου ρητορίσκου, ειδήμονες επί ενός ή δύο αγγείων ή ενός συμβολαίου χαραγμένου σε πέτρα— πέφτουν πάνω του σαν τα κοράκια και απαιτούν να μάθουν «Ποιοι Έλληνες; Τίνος Έλληνες; Έλληνες πότε, πώς και πού;» Μπορείτε να φαντα στείτε τι θα λένε σύντομα για την «Αμερική» και τους «Αμερικα νούς». «Γπάρχουν υπερβολικά πολλές πολιτείες για να κάνεις μια τέτοια γενίκευση, υπερβολικά πολλά φύλλα, πολλές θρησκείες, πολ λές γλώσσες, μεγάλη πολιτισμική ποικιλότητα για να προωθείται ένα τόσο μη ακριβές και συνολικό κατασκεύασμα». Μπορείτε επίσης να είστε βέβαιοι ότι εμείς οι κλασικιστές δεν κινδυνεύουμε να εμφα νίσουμε στις τάξεις μας πολλούς Χέγκελ, Βέμπερ ή Τόινμπι με τις ενοχλητικές τους «βεβαιώσεις», «υποθέσεις» και «γενικεύσεις». Για πολλούς σύγχρονους κλασικιστές η ιδέα μιας κοινής ελληνι κής κληρονομιάς είναι πότε επονείδιστη και παρωχημένη, πότε ανάρ μοστη και καταπιεστική, πότε μη ακριβής, απλοϊκή και αντιεπιστη μονική, και πότε ξεκάθαρα επικίνδυνη για την καριέρα κάποιου —ή όλα τα παραπάνω μαζί κι ακόμα περισσότερα. Διδασκόμαστε ότι αυ τή η «απλοϊκή» προσέγγιση της αρχαιότητας αποσιωπά απλώς την πολυπλοκότητα για τον αδαή μη πανεπιστημιακό, που δεν διαθέτει βέβαια τα εξευγενισμένα γούστα του πανεπιστημιακού. Ωστόσο, αν καλοεξετάσει κανείς όλες αυτές τις αντιρρήσεις στην ενοποιητική ιδέα της ελληνικότητας, θα δει είτε ότι είναι υπερβολικές ή ότι δεν πείθουν καθόλου. Ο ελληνικός τρόπος θεώρησης του κόσμου —αυτό που ονο59
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
μάζουμε ελληνική σοφία — προσφέρει ένα όραμα της ανθρώπινης φά σης και της θέσης του ανθρώπου στον κόσμο που ανήκει αποκλει στικά στην προβιομηχανική Μεσόγειο και κατέχει κεντρική θέση σε όλη τη συνακόλουθη δυτική σκέψη. Πρέπει όμως να θυμηθούμε πρώτα ότι οι ίδιοι οι Βικτωριανοί δεν ήταν και τόσο απλοϊκοί. Ο δέκατος ένατος αιώνας σημάδεψε βαθιά την κλασική επιστημοσύνη, και οι Έλληνες ερευνήθηκαν και απομυθοποιήθηκαν όσο και ειδωλοποιήθηκαν. Ίο μεγαλύτερο μέρος αυτής της έρευνας στη Γερμανία, στη Γαλλία και στην Αγγλία έκανε τους Έλληνες περισσότερο, όχι λιγότερο, πολυσύνθετους, περισσότερο αλη θινούς παρά ιδανικούς. Οι λόγιοι άρχισαν ανοιχτά να λογομαχούν και να ανταλλάσσουν ιδέες σχετικά με την ελληνική λογοτεχνία, την ιστορία, την ποίηση, την επιγραφική, την τέχνη και την αρχαιολογία και να χρησιμοποιούν το κλασικό παρελθόν ως στέρεη βάση για τις δικές τους κριτικές σχετικά με την ευρωπαϊκή κοινωνία του δέκατου ένατου αιώνα, που ποίκιλαν από τη μεταχείριση των ομοφυλόφιλων μέχρι τον αντισημιτισμό. 11 εξύμνηση της Ελλάδας το δέκατο ένατο αιώνα δεν ήταν τόσο παιδαριώδης όσο μας λένε τώρα. Στο κάτω κάτω, στα μάτια τους ο Ευριπίδης έγινε τα πάντα —από ευσεβής προχριστιανός ηθικολόγος, μέχρι στυλοβάτης του ορθολογισμού κατά το διαφωτισμό, μέχρι ρομαντικός υποστηρικτής της επιστροφής στη φύση. Όπως και οι ίδιοι οι Έλληνες, οι Ευρωπαίοι του δέκατου ένα του αιώνα αμφισβητούσαν τα πολιτιστικά τους δεδομένα —τη δου λεία, την αντρική κυριαρχία, τα περιορισμένα πολιτικά δικαιώματα, την εκμετάλλευση των φτωχών, ακόμη και τη μεταχείριση των πιο αδύναμων, από παιδιά έως ζώα. Για τους Βικτωριανούς, η ελληνική σοφία παρείχε στην ευρύτερη κοινωνία τα εργαλεία ακριβώς για να ξεκινήσει η αναζήτηση προς τη βελτίωση των κακών της Δύσης στο μεγάλο αιώνα της αναμόρφωσης — ανοιχτές διαφωνίες, λογική διερεύνηση των γεγονότων, ελεύθερη αντίθεση, καταστολή της θρησκευτικής παρέμβασης, ηθική αμφισβή τηση και πνευματικό σφρίγος. Για κάθε αγγλικό εξιδανικευμένο ε γκώμιο του Περικλή και του αθηναϊκού ιμπεριαλισμού, για κάθε ρα τσιστή ψευδοϊστορικό, υπήρχαν άλλες τόσες επικρίσεις του αθηναϊκού
ΣΚΕ1ΊΤ0Μ ΕΝ0Ϊ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
όχλου, άλλοι τόσοι που έβλεπαν τον πολιτισμό, όχι τη φυλή, ως την πραγματική σημασία της ελληνικότητας. Οι κλασικιστές θα ένιωθαν περηφάνια, όχι ντροπή, για τους Βικτωριανούς. Χωρίς το έργο τους δεν θα είχαμε τώρα λεξικά, κείμενα ή επιγραφές της ελληνικής γλώσ σας — καμιά βασικά έγκυρη ερμηνεία για να την επεξεργαστούμε περισσότερο, να την προσαρμόσουμε, να τγ;ν απορρίψουμε και να την κλέψουμε ως δική μας σε κάθε επόμενη γενιά. Κάτι ακόμη πιο σημαντικό, οι ίδιοι οι Έλληνες --ιδιαίτερα ο Η ρόδοτος και ο Αριστοτέλης που είχαν συνείδηση της ανθρωπολογίας και του ρόλου του πολιτισμού — προσδιόριζαν το Έλληνιχόν ως κάτι που περιλάμβανε τα πάντα. "Εβλεπαν τις πόλεις-κράτη ως μια συνο λική κοινωνία Ελλήνων, Ελλήνων που μοιράζονταν μια παρόμοια γλώσσα και χονδρικά τις ίδιες θρησκευτικές πεποιθήσεις, που βίωναν ένα χαρακτηριστικό κλίμα και γεωγραφικές συνθήκες, που καλλιερ γούσαν τη γη και πολεμούσαν με σχεδόν όμοιο τρόπο και αποτελού σαν μέρος ενός μοναδικού και άγνωστου αλλαχού πολιτικού θεσμού, της πόλεως. Ο Ηρόδοτος, ο «πατέρας της ιστορίας», λέει ότι υπάρχει μια «ελληνική ομοιότητα σε αίμα και γλώσσα, κοινά θρησκευτικά ιερά και θυσίες και μια γενική ομοιομορφία στον τρόπο ζωής». Ο Α ριστοτέλης αρχίζει τα Πολιτιχά του με το δεδομένο ότι η όλη πραγμάτευσή του σχετίζεται με «τους Έ λληνες», μια συνολική ιδέα που αντιπαρατίθεται «στους βαρβάρους» οι οποίοι μιλούν άλλη γλώσσα και «σπάζονται κοινωνική οργάνωση εντελώς διαφορετική (και κα τώτερη) από την πόλη-κρά τος. Όλος ο εθνικός σοβινισμός του Ισο κράτη, Αθηναίου ρήτορα του τέταρτου π.Χ . αιώνα, βασίζεται στην υπόθεσή του ότι οι πόλεις-κράτη κατείχαν έναν ενιαίο πολιτισμό, και το μόνο που έλειπε στις περισσότερες περιοχές ήταν μια συνολική αντίληψη πολιτικής ομοσπονδίας ή εθνότητας. Ενώ ο Αριστοτέλης και ο ΙΙλάτοίν συνήθως διέφεραν, ενώ η τραγική άποψη του Αισχύ λου απέχει πολύ από εκείνη του Ευριπίδη, ενώ τα λυρικά ποιήματα της Σαπφούς δεν είναι τα εξάμετρα του Ομήρου, ενώ η Θήβα δεν είναι Άργος, όλοι έκριναν την κοινωνία από μια κοινή προϋπόθεση ελληνικότητας —το κοινό βασικό στοιχείο της γλώσσας, την πόληκράτος και την οικονομική, θρησκευτική και στρατιωτική πρακτική. 61
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Είναι και ανιστόρητο και παράλογο να μη μιλάει κάποιος για « Έ λ ληνες». Μέγα μέρος της καθημερινής ζωής σε αυτή την αρχαία Ελλάδα θα μας φαινόταν τώρα αλλόκοτο, όπως άλλωστε και το μεγαλύτερο μ.έρος του πολιτισμού πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Ωστόσο οι Έλληνες γνώριζαν τουλάχιστον όσο κι εμείς την ιδιομορφία πολλών εθίμων τους. Τόσο τα λαϊκά κινήματα όσο και η επίσημη πνευματι κή αναζήτηση αμφισβητούσαν τον πολυθεϊσμό, κοροϊδεύοντας συχνά το κλασικό πάνθεον, τον ανθρωπομορφισμό και τις «ανόητες» ιστορίες των Ολύμπιων θεών. Τον πέμπτο αιώνα οι ορθολογιστές στοχαστές καθρέφτιζαν μια κοινή δυσαρέσκεια απέναντι στην όλη ιδέα των μα ντείων και της προφητείας, και οι διαφωνίες σχετικά με τη σεξουαλική κοσμιότητα μαίνονταν, ποικίλλοντας από κανόνες καλής συμπεριφο ράς μέχρι την ίδια τη σεξουαλική πράξη, και όλα αυτά ως μέρος μιας συστηματικής λογικής διερεύνησης των πιο φυσικών μας παρορμήσεων. Αυτή η συνειδητότητα και η αυτοκριτική υποδηλώνει μια διανοητική παράδοση διαφορετική από άλλων προβιομηχανικών κοι νωνιών, αρχαίων και συγχρόνων, αλλά οικεία προς τη δική μας. Ο εικοστός αιώνας δεν κατασκεύασε το ελληνικό πρότυπο. Ο Δια φωτισμός, η Αναγέννηση, ο Μεσαίωνας και οι Ρωμαίοι, με τη σειρά, έβλεπαν την τέχνη και τον πολιτισμό τους είτε ως παρόμοια είτε ως διαφορετικά από το.»ν Ελλήνων είτε ως υποστήριξη είτε ως αντίδρα ση εναντίον της ελληνικότητας. Ήταν ένα μέτρο από το οποίο δεν μπορούσαν να ξεφύγουν και το οποίο έβλεπαν ως ενιαία, αναγνωρί σιμη κληρονομιά που ήταν δική τους. Κάτι πρέπει να συνέδεε τόσο ανόμοιες κοινωνίες μέσα από βουνά, χιόνια και αιώνες του παρελθό ντος. Κάτι εξηγεί το γιατί ένας Αμερικανός ή ένας Γερμανός που πιάνουν τώρα στα χέρια τους τη Μήδεια ή την ιστορία του Θουκυδίδη αναγνωρίζουν αμέσως κάτι σύγχρονο, αν όχι κάτι που να απηχεί τη δική τους πολιτιστική εμπειρία, με ένα τρόπο που δεν ισχύει για τις θυσίες των Αζτέκων, την κινέζικη ποίηση, το Κοράνι ή τα ιερογλυ φικά. Αυτό το κάτι —όχι φυλή αλλά πολιτισμός— είναι μ.ια πολύ ασυνήθιστη παράδοση που αρχίζει με τους Έλληνες και παραμένει μαζί μας ακόμη και σήμερα. 62
ΣΚΕΠΤΟ Μ ΕΝΟ ΙΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
Το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής γραμματείας ήταν στην πραγ ματικότητα προϊόν μιας αστικής αντρικής ελίτ. Ωστόσο, στοιχεία από έγγραφα της εποχής —επιγραφές σε πέτρα, παραστάσεις, πινακίδες με αναθέματα, ιδιωτικές επιστολές σε μόλυβδο και πάπυρο— και η αρχαιολογική μελέτη τόσο της πόλης όσο και της υπαίθρου τείνουν να τεκμηριώσουν μάλλον παρά να διαψεύσουν τον «ηρωοποιημένο» κόσμο που εμφανίζεται σε αυτή τη γραμματεία, υποδηλώνοντας και πάλι ένα κοινό, συνολικό ελληνικό πολιτισμό. Αν η Ελλάδα είναι πο λιτιστικό κατασκεύασμα μιας προνομιούχου ελίτ, τότε τα τυχαία κα τάλοιπα που αποκαλύφθηκαν κάτω από τη γη της είναι ένα μυστη ριώδες μέρος της συνωμοσίας. Ένα αρχαίο τείχος, ένα ψήφισμα χα ραγμένο σε πέτρα, ένα θραύσμα αγγείου, ένας υπόνομος, μπορούν να αναγνωριστούν ακόμη και από τον ανεκπαίδευτο ερασιτέχνη ως «ελληνικά». Τπάρχουν αποδείξεις —στην ελληνική ηπειρωτική χώ ρα, στο Αιγαίο, στις ακτές της Μικράς Ασίας, στη Σικελία και στη νότια Ιταλία— της παρουσίας ανθρώπων που μοιράζονται κάτι κοινό ως «Έ λληνες». Δεν έχουμε κατασκευάσει τη χίμαιρα «ελληνικότητα» για να επι κυρώσουμε τις δικές μας πολιτισμικές υποθέσεις. Μάλλον, κατά την έρευνά μας να ανακαλύψουμε γιατί είμαστε ό,τι είμαστε, συνεχώς «σκοντάφτουμε» —στο χώμα, στην πέτρα, στα κείμενα, στα νομί σματα— πάνο) σε αυτούς τους παράξενους κάποιους, αυτό το μονα δικό λαό που ονομάζεται «Έ λληνες».
ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ Η απάντηση στο γιατί ο κόσμος δυτικοποιείται ανάγεται στο μα κρινό παρελθόν, στη σοφία των Ελλήνων —ικανή αιτία για να μην εγκαταλείψουμε τη μελέτη της κληρονομιάς μας. Οι δικές μας α πόλυτες αρχές και αξίες μπορούν να ανακαλυφθούν ξανά σχεδόν σε κάθε κομμάτι της ελληνικής γραμματείας που διαβάζουμε — φιλο σοφία, ιστορία, ρητορική, δράμα ή ποίηση. Ας πάρουμε ένα παράδειγ μα, την τραγωδία του Σοφοκλή Αντιγόνη (441 π .Χ .) που γράφτηκε
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
στο απόγειο του μεγαλείου και της πολιτιστικής ηγεμονίας της Α θήνας. Μέσα σε λίγο περισσότερους από 1.300 μόνο στίχους, μπορεί να διακρίνει κανείς τις περισσότερες από τις πολιτισμικές παραδοχές όλων των Ελλήνων που εμείς τώρα, δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργό τερα, θεωρούμε ως δεδομένες —έστω κι αν η τραγωδία του Σοφο κλή συνιστά διερεύνηση της πολιτικής και ιδιωτικής ηθικής και όχι πραγματεία περί πολιτισμού. Με άλλα λόγια, ένα κομμάτι αθηναϊ κής λογοτεχνίας, που υποτίθεται ότι κατά τ ’ άλλα δεν ασχολείται με την πολιτική επιστήμη ή τις πολιτιστικές μελέτες, μπορεί να χρησι μεύσει ως αποτελεσματική εισαγωγή για οποιονδήποτε έχει περιέρ γεια για το πώς είμαστε σαν τους Έλληνες στην καθημερινή μας ζωή. Αν βάλουμε προς στιγμήν στην άχρη την Αντιγόνη ως υψηλή λογοτεχνία και εξετάσουμε τα βασικά των υποκειμένων θέσεών της σχετικά με τον άνθρωπο και τον πολιτισμό, το έργο μπορεί να είναι εξίσου αποκαλυπτικό τόσο από τις αρχές που προϋποθέτει όσο και από τις εντάσεις που διεγείρει και τις ιδέες που αμφισβητεί. Η ηρωίδα του έργου είναι η Αντιγόνη, αδερφή και κόρη του νεκρού Οιδίποδα. Εναντιώνε ται στο βασιλικό διάταγμα που απαγορεύει την ταφή του αδερφού της Πολυνείκη, του ηττημένου σφετεριστή του θρόνου των θηβών, που είχε προσπαθήσει να αρπάξει το βασίλειο από τον ίδιο τον αδερφό του. Γποχρεωμένη να ακολουθήσει είτε το νόμο είτε τις δικές της αντιλήψεις περί οικουμενικής ηθικής και αδερ φικού καθήκοντος, η Αντιγόνη επιχειρεί να προσφέρει ταφικές τιμές στον Πολυνείκη. Η ευσεβής αλλά παράνομη πράξη της έχει ως συ νέπεια τη θανατική της καταδίκη Ακολουθεί μια σοφόκλεια συμφο ρά για το θείο της, το βασιλιά Κρέοντα, ο οποίος θα την τιμωρούσε για προδοσία. Η ολοένα και πιο τυραννική συμπεριφορά του Κρέοντα κατά την τήρηση του νόμου —ο φόβος και η απόρριψη της οικογέ νειας, των συμπολιτών του και του θειου— έχει ως αποτέλεσμα το θάνατο του γιου του, της γυναίκας του και της ίδιας της Αντιγόνης. Το κράτος και η αυτάρεσκη σιγουριά του ότι ο ανθρώπινος νόμος μπορεί να αμφισβητήσει το θεόθεν έθιμο φαίνεται πως προχωρεί πολύ μακριά, με καταστροφικές συνέπειες για όλους τους εμπλεκόμενους. 64
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟί ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
Μέσα σε αυτό το δράμα, που είναι σε μεγάλο βαθμό μια σκληρή κριτικ ή της αθηναϊκής κοινωνίας και της ελληνικής πόλης-κράτους γενικά, ο Σοφοκλής μας μιλάει για την αιώνια πάλη ανάμεσα στο κράτος και το άτομο, στον ανθρώπινο και το φυσικό νόμο, και για το τεράστιο χάσμα ανάμεσα σε αυτό που επιχειρούμε εδώ στη γη και σ’ αυτό που επιφυλάσσει για όλους μας η μοίρα. Σε αυτό το υπέροχο δραματικό έργο, σχεδόν τυχαία, βρίσκουμε κάθε αιτία σχεδόν του για τί είμαστε τώρα ό,τι είμαστε. Οι κατηγορίες που ακολουθούν, παρ μένες από το έργο, δεν εξαντλούν σε καμιά περίπτωση το δυτικό πρότυπο. Δεν είναι, και πάλι, ούτε καν οι κύριες αιτίες για να διαβά σει κανείς την τραγωδία, είναι απλώς οι ήχοι στο φόντο του δράματος. Αυτές οι υποκείμενες πολιτισμικές υποθέσεις, όμως, που μπορούν να βρεθούν σχεδόν σε κάθε τυχαίο απόσπασμα ελληνικής γραμματείας, φωτίζουν μεγάλο μέρος σχετικά με τη δική μας ζωή στη Λύση, στην αλλαγή της χιλιετίας. Η επιστήμη, 'η έρευνα και η απόχτηση της γνώσης καθαυτή πρέ πει να παραμένουν χωριστά τόσο από τη θρησκευτική όσο και από την πολιτική εξουσία. Για τους Έλληνες, η ελεύθερη ανταλλαγή ιδεών, η αφηρημένη και λογική έρευνα για το φυσικό και υλικό κόσμο και η επιδίωξη της γνώσης χάρη της γνώσης, δημιουργούν ένα δυναμικό που είναι ταυ τόχρονα μεγαλοφυές και τρομακτικό και δεν μοιάζει με κανενός άλ λου πολιτισμού. Ο χορός των Θηβαίων γερόντων σε μια θριαμβευτική ωδή τραγουδάει για την πρόοδο της τεχνολογίας και για την κυριαρ χία της πάνω στη φύση. Πολλά τά ίείνά κοΰδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει. «ίίο λλά γεννούν το δέος· το μέγα δέος ο άνθρωπος γεννά» [στ. 334-335], ο άνθρωπος του οποίου οι ναυτικές, γεωργικές, ιατρι κές και μαστορικές τέχνες νίκησαν τα πάντα, εκτός από τον ίδιο το θάνατο. Οπλισμένος με «τέχνες μαστορικές που σοφίστηκε», ο άν θρωπος της πόλης, δηλαδή ο πολίτης της πόλης-κράτους, μπορεί να εφαρμόσει τις τέχνες του «που δεν τις βάζει ο νους», αλλά «όμως μια στο καλό. μια στο κακό κυλάει», ένα ισχυρό επιστημονικό εγ χείρημα του οποίου σκοπός είναι η πρόοδος με κάθε αντίτιμο. Δεν 65
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
είναι ν’ απορεί κανείς που ο ανήσυχος Σοφοκλής επιλέγει να χρησι μοποιήσει το διφορούμενο επίθετο δεινός για τον άνθρωπο. Η λέξη είναι πιο- κοντά στο «φοβερός» ή «τρομακτικός» και σημαίνει ταυ τόχρονα θαυμαστός και φριχτός —εκπληκτικά καλός ή παράξενος και ασυνήθιστος σε βαθμό που να γίνεται φριχτά κακός. Για τον Σοφοκλή, που βίωσε τη δόξα και την κατακόρυφη πα ρακμή της Αθήνας του πέμπτου αιώνα και που αναγνώριζε το ρόλο τόσο της θεϊκής μοίρας όσο και της θανάσιμης ύβρεως στην πτώση της, υπήρχε πάντα ένα αντίτιμο που έπρεπε να πληρωθεί για την ανηλεή ανθρώπινη πρόοδο, η οποία, σύμφωνα με τα λόγια του Ευρι πίδη, μας κάνει «αυθάδεις, ισχυριζόμενους ότι είμαστε καλύτεροι από τους θεούς». Όποιος έχει δει τα βουνά μας αποψιλωμένα από αρχέγονα δάση, ώστε η κατώτερη μεσαία τάξη να μπορεί να έχει καθα ρά, οικονομικά προσιτά και ανθεκτικά σπίτια, αναγνωρίζει την τεχνο λογική και ηθική ανταλλαγή για την οποία ανησυχούσε ο Σοφοκλής. // στρατιωτική εξουσία λειτουργεί υπό τον πολιτικό έλεγχο και επο πτεύεται από αυτόν. χΑπό την αρχή μέχρι το τέλος της Αντιγόνης, ο επίδοξος σφετεριστής Πολυνείκης κατηγορείται για το ότι συγκρότησε ένα στρατό εκτός νόμου για να αποκτήσει τον έλεγχο των Θηβών. Επί πλέον, οι φύλα κες του Κρέοντα υπηρετούν όχι ως κατασταλτικά όργανα —που μπορεί να το βάλουν στα πόδια και ν’ αλλάξουν στρατόπεδο όταν τα πράγματα για το βασιλιά τους δεν πάνε καλά— αλλά μάλλον ως απρόθυμοι στρατιωτικοί που επιβάλλουν νόμους οι οποίοι δεν είναι απαραίτητα της αρεσκείας τους. Πουθενά ο «στρατηγός» τους δεν είναι κάποιος θεϊκός πρίγκιπας. Αυτοί οι ένοπλοι άντρες λοιπόν μπο ρούν ελεύθερα να προσφέρουν συμβουλές, ακόμη και να μιλάνε με αγένεια αν χρειαστεί, στο διοικητή τους ο οποίος ασκεί εξουσία α ποκλειστικά μέσω της θέσης του ως νόμιμης κεφαλής του κράτους. Ο Φύλακας, μάλιστα, μέμφεται τον Κρέοντα για τη βιάση του να του απευθύνει αστήρικτες κατηγορίες: «Κρίμα κριτής να κρίνει δί χως κρίση!» [στ. 325]. Ο Σοφοκλής έγραφε μ.έσα σε μια κοινωνία όπου σχεδόν κάθε εκλεγμένος Έλληνας στρατηγός κάποια στιγμή ή 66
ΣΚΕΙΊΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
θα πλήρωνε πρόστιμο ή θα εξοριζόταν, θα εξοστρακιζόταν ή θα εκτελούνταν, όπου σχεδόν κάθε αρχηγός πολεμούσε πλάι στους άντρες του και σχεδόν ποτέ δεν επιβίωνε όταν δεν επιβίωνε ο στρατός του. Ο ίδιος ο συγγραφέας του δράματος είχε οδηγήσει άντρες στη μάχη και είχε υπηρετήσει ως ελεγκτής άλλων που είχαν αποτύχει. Κανείς στο ακροατήριο του Σοφοκλή δεν θα το είχε θεωρήσει παράξενο που ένας στρατιώτης αμφισβητούσε τον αρχηγό του ή που ένας ταπεινός, απλός οπλίτης ήταν σοφότερος από το στρατηγό του. Όπως μας θυμίζει ο Αριστοτέλης, για την Αθήνα, «σε όλα τα αξιώματα που συνδέονται με το στρατό εκλέγονται με φανερή ψήφο».
Η συνταγματική και συναινετική διακυβέρνηση είναι δυτική ιδέα. Η ιδέα της συνταγματικής διακυβέρνησης διαποτίζει κάθε πλευρά της Αντιγόνης. ΙΙα ρ ’ όλο που οι Έλληνες τραγικοί χρησιμοποιούν αναχρονιστικά τις συμβάσεις του πρώιμου μύθου, και γι’ αυτό η δρα ματική αρχιτεκτονική έχει να κάνει με τον κόσμο των βασιλιάδων και των πατριών που προηγήθηκε της πόλης-κράτους, ένα μεγάλο μέρος της Αντιγόνης έχει να κάνει με τις αντιφάσεις εντός του νόμου, της διακυβέρνησης και του νομικού συστήματος —-ζητήματα που διακυβεύονταν σε μεγάλο βαθμό στον αθηναϊκό κόσμο του πέμπτου π .Χ . αιώνα που ζούσε ο Σοφοκλής. Ο ποιητής μεταμορφώνει τη μυθική μοναρχία των Θηβών σε μια γνήσια σύγχρονη πόλη-κράτος, όπου οι πολίτες πρέπει να φτιάχνουν νομοθεσία κι ωστόσο να ζουν με κείνη την απόφαση της πλειοψηφίας, έστω κι αν είναι απλώς νόμιμη και καθόλου ενάρετη ή ηθική. Ο Κρέων πρέπει να ανακοινώσει το διάταγμα «σε όλο το λαό». Η Αντιγόνη και η αδερφή της Ισμήνη αναγν(ορίζουν ότι το να θάψουν τον αδερφό τους και να παραβιάσουν έτσι το νόμο της πόλης είναι παράνομο και κατά συνέπεια «εναντίον των πολιτών». Όταν ο Κρέων καυχιέται για τη δύναμή του να επιβάλει το διάταγμα του κράτους, ο ίδιος του ο γιος, ο Αίμων, του αντιλέγει: «Πόλη καμιά δεν είναι ενός ανθρώπου» [στ. 731]. Καμιά πόλη-κρά τος, ακόμη και η πιο ολιγαρχική, δεν ήταν. ·*
Ο ίδιος ο Κρέ(υν αποδεικνύεται τραγική φιγούρα, ένα ολότελα δυ τικό λογικό πλάσμα που αφιερώνεται στο νόμο πάνω από κάθε άλλο
67
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ανθρώπινο και θεϊκό μέλημα. Είναι τραγικός από μόνος του, όχι α πλώς επειδή πηγαίνει ενάντια στην ηθική ομοφωνία των πολιτών του και στην επιθυμία των θεών, αλλά επειδή το κάνει με την ειλικρινή πεποίθηση ότι ως κεφαλή του κράτους εμμένει σε μια απαραίτητη ελληνική έννοια συναινετικής διακυβέρνησης — κάτι που υπάρχει μό νο «όταν οι πολίτες κυβερνούν και στη συνέχεια κυβερνοόνται με τη σειρά τους», σύμφωνα με τον Αριστοτέλη. Η θρησκεία είναι χωριστή από την πολιτική εξουσία και υποκείμενη σ ’ αυτήν. Στην ελληνική πόλη-κράτος κανένας αρχιερέας δεν διαθέτει απόλυτη πολιτική εξουσία. Αυτός ο διαχωρισμός των ρόλων θα διαρκέσει και κατά την ελληνιστική εποχή (από τον ύστερο τέταρτο π .Χ . αιώνα μέχρι τον πρώτο) και θα καθιερώσει ένα ιδεώδες που θα εξυπηρετήσει τους αναμορφωτές για τους επόμενους είκοσι πέντε αιώνες. Η βουλή και η εκκλησία του δήμου διοικούν τις πολιτικές και στρατιωτικές υποθέσεις — οργανώνουν εκλογές, ψηφίζουν τη νομοθεσία, διορίζουν στρατηγούς, καλούν τους στρατιωτικούς, περιμένουν από τους πολί τες, όχι από το κράτος, να προμηθεύσουν όπλα. Την εποχή της πό λης-κράτους κανένας ελεύθερος πολίτης δεν υποκλίνεται ούτε προ σκυνάει μια ζωντανή θεότητα πεσμένος κατά γης. Προφήτες, μάντεις και ιερείς τελούν εορτές, θυσίες, δίνουν συμβουλές και ερμηνεύουν το υπερφυσικό· δεν κατευθύνουν την κρατική πολιτική ρετ 86 ούτε πα ραβιάζουν τη θέληση της εκκλησίας του δήμου. Ο άρχων δεν είναι ο ενσαρκωμένος θεός, που παντρεύεται την αδερφή του, οδηγεί το λαό του σε δημόσια προσευχή και θυσία, επιβλέπει το χτίσιμο του τάφουμνημείου του ή κάθεται σε θρόνο που παριστάνει παγόνι. Ο ιερέας μπορεί να απειλήσει ή να υπνωτίσει στην προσπάθειά του να μεταπείσει την εκκλησία του δήμου, αλλά πρέπει να τη μεταπείσει. Έ τ σ ι, στην Αντιγόνη, ο μάντης Τειρεσίας, που μέσω της υπερφυ σικής του τέχνης κατέχει μεγαλύτερη σοφία απ’ όση ο Κρέων, λοιδορείται («το σινάφι των μάντεων λατρεύει τον παρά» [στ. 1042]) και διώχνεται από το βασιλιά. Όταν του λένε να φύγει, φεύγει. Δεν είναι η ιερόσυλη κακομεταχείριση του ευσεβούς Τειρεσία από τον Κρέ-
68
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
οντα εκείνο που καταδικάζει τον τελευταίο- η παράνοια μάλλον και ο πολιτικός του εξτρεμισμός τον κάνουν να απορρίψει τις υγιείς, λογι κές συμβουλές της οικογένειας και των φίλων του. Κανένας Έλληνας δεν θα σκεφτόταν ότι ο Τειρεσίας έπρεπε να ασκήσει βέτο ή ότι ο Κρέων θα μπορούσε να διαβάσει -’-ους οιωνούς. Ο Πλάτων έβλεπε το μάντη και τον πολιτικό ως ξεχωριστούς- «ο μάντης, υπερόπτης με περηφάνια κι επιρροή» δεν έπρεπε να παρεμβαίνει στη διακυβέρνηση, «όπως στην Αίγυπτο, όπου ο βασιλιάς δεν μπορεί να κυβερνήσει αν δεν έχει την εξουσία του ιερέα». Μ -/; εμπιστευόμενοι ούτε τον πλούσιο ούτε τον φτωχό, οι Έλληνες της πόλεως έχουν μεγάλη πίστη στο μέσο πολίτη (ο πνευματικός πρόδρομος της δικής μας εμπιστοσύνης στη μεσαία τάξη). Ο μικροκτηματίας αγρότης, ο βοσκός, οι τεχνίτες, η τροφός, ο πολί της-στρατιώτης, ιδού οι ανύμνητοι ήρωες του ελληνικού τραγικού και κωμικού θεάτρου. Αυτοί οι δευτερεύοντες αλλά ουσιαστικοί χα ρακτήρες και τα μέλη του χορού παρέχουν το σταθερό φόντο για το φόνο, την αιμομειξία και την τρέλα μιας βασιλικής και θεϊκής μυθι κής ελίτ που ζει σε διαφορετικό κόσμο από εμάς τους υπόλοιπους. Από την αρχή κιόλας του δυτικού πολιτισμού, η Ελλάδα δημιούργη σε ένα αντιαριστοκρατικό ήθος, συχνά εχθρικό προς τη συσσώρευση του πλούτου και στην όλη ιδέα του πλούσιου με επιρροή, και είναι μια από τις ελάχιστες κοινωνίες στην ιστορία του πολιτισμού που το έκαναν. Οι Έλληνες από τη φύση τους είχαν μάλλον καχυποψία παρά θαυμασμό για την πλουτοκρατική ιεραρχία και για ό,τι απειλούσε την αποκεντρωτική φύση της πόλης, που είναι η φυσική έκφραση μιας κοινωνίας ισοτίμων. Ο Αίμων προειδοποιεί τον πατέρα του τον Κρέοντα ότι ο κόσμος θρηνεί για τη θανατική καταδίκη της Αντιγό νης, για την ανάγκη να σκεφτεί τη γνώμη του «κοινού ανθρώπου», «του-λαον που μοιράζεται την πόλη μας». Στην Αντιγόνη του Σο φοκλή (που ήταν και ο ίδιος από καλή οικογένεια, γιος πλούσιου «βιομηχάνου»), η τάση της λαϊκότητας εμφανίζεται έντονα προς κάθε κατεύθυνση — οικονομική, κοινιυνική και πολιτική. Ο ίδιος ο Κρέων
69
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
μαίνεται εναντίον της δύναμης του χρήματος: «Θα δεις τους πιο πολ λούς ότι τα κέρδη της ντροπής τούς χαντακώνουν και δεν τους σώζει τίποτα» [στ. 3 1 4 -3 1 5 ], Νωρίτερα είχε συμπεράνει: «Δε φύτρωσε χειρότερη καμιά εφεύρεση στον κόσμο σαν το χρήμα» [στ. 2 9 6 -2 9 7 ], Τόσο ο Σοφοκλής όσο και ο Ευριπίδης προικίζουν τους μέσους αγγελιαφόρους, φύλακες, αγρότες, κήρυκες, οικονόμους και βοσκούς με ένα ευχάριστο βαθμό κοινής λογικής· είναι πονηροί, οξύνοες, ευαί σθητοι, σπάνια απλοϊκοί, σπάνια «παλιάτσοι». Ο Αγγελιαφόρος στην Αντιγόνη σχολιάζει ξερά το βασιλικό φιάσκο: «Σόδιαζε πλούτη σωρό στο κατώι, και, αν λαχταράς, ζήσε βασιλικά, μα αν η χαρά σου πέταξε, δε σου χαράμιζα ούτε καπνού σκιά, μπρος στη χαρά, να τ ’ αγοράσω» [στ. 1 1 4 9 -1 1 5 2 ]. Δεν είναι απορίας άξιο που το έργο τε λειώνει με τα λόγια: «Λόγια μεγάλα ξιπασιάς με συμφορές μεγάλες πληρώνονται» [στ. 1 3 2 1 -1 3 2 3 ] — λέξεις που εκείνες τις εποχές θα είχαν κοστίσει σε έναν Γϊέρση το κεφάλι του. Με δυο λόγια, ο Σοφο κλής αντλούσε από την πλούσια αντιαριστοκρατική παράδοση των περασμένων δύο αιώνων, από στοχαστές που ποίκιλλαν από τον Ό μηρο και τον Ησίοδο μέχρι τον Αρχίλοχο, τον Σάλωνα και τον Φ ω κυλίδη, που όλοι τους αρέσκονταν να εκθέτουν την άσχημη πλευρά των πλούσιων και φημισμένων. Ο Θουκυδίδης, σύγχρονος του Σοφο κλή, βάζει τον Αθηναγόρα να λέει για την ικανότητα το^ν ανθρώπων να διοικούν ότι «οι πλούσιοι είναι βέβαια οι καλύτεροι διαχειριστές του χρήματος, αλλά οι συνετοί είναι οι καλύτεροι σύμβουλοι κι ο πο λύς λαός ο καλύτερος κριτής, όταν διαφωτιστεί» [ΣΤ , 39]. Η ιδιωτική περιουσία και η ελεύθερη οικονομική δραστηριότητα είναι άτρωτες στον κυβερνητικό εξαναγκασμό και παρέμβαση. Στον κόσμο της ελληνικής πόλης-κράτους ο πολίτης έχει δικαίωμα επί της περιουσίας του, το δικαίωμα να κληρονομεί και να κληροδοτεί αυτό που είναι δικαιωματικά δικό του. Αυτό το αποκεντρωτικό σύ στημα εξηγεί το γιατί οι "Ελληνες αποίκιζαν (και συχνά εκμεταλ λεύονταν) την ανατολική και νότια Μεσόγειο αντί για το αντίστροφο. Σε αντίθεση όμως με τις πρωιμότερες ανακτορικές δυναστείες στην Ανατολή και στο Νότο, η φορολόγηση και η αναγκαστική εργασία
70
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
των ελευθέρων πολιτών ήταν σχεδόν ανύπαρκτες. Ο Κρέων, όπως και πολλοί άλλοι συντηρητικοί, από τον αριστοκράτη του έκτου π .Χ . αιώνα Θέογνη έως τον Πλάτωνα, μαινόταν εναντίον της αύξησης του κεφαλαίου και του εμπορίου μεταξύ των πολιτών, που είχε κα ταστρέψει την κατοχή του πλούτου και της εξουσίας ως δικαίωμα κάποιων από τη γέννησή τους και μόνο, πράγμα που απέβαινε εις βάρος της δικής του κληρονομικής και κατοχυρωμένης θέσης: Δε φύτρωσε χειρότερη καμιά εφεύρεση στον κόσμο σαν το χρήμα. Αυτό γκρεμίζει πόλεις, ανθρώπους ξεσπιτώνει, δασκαλεύει και πλανεύει το φρόνιμο μυαλό να κυνηγάει της ντροπής τα έργα. [Σοφοκλής, Αντιγόνη, στ. 2 9 6 -3 0 2 ]
Ο -πλούτος, χωρίς απόδειξη ηθικής, ανατρέπει τα σταθερά πρότυπα κοινωνικής συμπεριφοράς και καθιερωμένης πολιτικής εξουσίας, ανα στατώνει παλιές ιεραρχίες καθώς και την υπακοή και τη συμμόρφω ση του λαού. Με δυο λόγια, η ελεύθερη αγορά — έστω και η λιγότερο εξελιγμένη, πρωτοκαπιταλιστική ελεύθερη αγορά των Ελλήνων— διαβρώνει τα κληρονομικά προνόμια, κάνοντας να επικρατήσει ένα διαφορετικό και μεταβλητό κριτήριο αξίας, βασισμένο στα επιτεύγματα. Όταν η αθη ναϊκή δημοκρατία είτε περιφρονείται από τον Ψευδο-Ξενοφώντα είτε εγκωμιάζεται από τον ίδιο τον Περικλή, η εστίαση είναι συχνά στο λιμάνι και στην αγορά, τους τόπους του ελεύθερου εμπορίου και των συναλλαγών που δίνουν δύναμη στον όχλο και σάρκα και οστά στην αφηρημένη επαγγελία της ισότητας. Η αντίληψη της διαφωνίας και της κριτικής στη διακυβέρνηση, στη θρησκεία και στους στρατιωτικούς είναι εγγενής μεταξύ των Ελλήνων της πόλεως. Οπουδήποτε αλλού στη Μεσόγειο, ο ταραχοποιός που φωνάζει δυνατά και χαλάει τον κόσμο απομονώνεται, αποκεφαλίζεται ή μεταμορφώ νεται ριζικά σε αυλοκόλακα. Στον ελληνικό κόσμ.ο ο διαφωνών —
7!
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Αίας, Φιλοκτήτης, Αυσιστράτη, Ηλέκτρα, ΙΙρομηθεύς — γίνεται συ χνά ο επώνυμος ήρωας του θεατρικού έργου. Η Αντιγόνη επιτίθεται στον ελληνικό πολιτισμό σε πολλά μέτωπα, στην τυραννία του κράτους επί του ατόμου, στον αλόγιστο σοβινισμό ενός οπαδού της αρσενικής ανωτερότητας, στη μακαριότητα και παθητικότητα ενός άτολμου σώματος πολιτών, στη σχετικότητα ενός πιο σύγχρονου κόσμου που αναπτύσσεται ύπουλα μέσα του. Προειδοποιεί ότι κανένας θνητός, έστω και με το κράτος στο πλευρό του, δεν μπορεί «να πατά των θεών τους αλάθευτους άγραφους νόμους» [στ. 453] Σε μια κατά μέτωπο ηθική αντιπαράθεση με τον Κρέοντα, εξωθεί το βασιλιά στο φτηνό καταφύγιο της προκατάληψης εναντίον του γυναικείου φύλου. Χάνοντας την υπομονή του, μπορεί μόνο να καταφύγει σε παλικαρισμούς: «Όσο εγώ θα ζω, γυναίκα δε θα διαφεντεύει» [στ. 523]. Όταν η αδερφή της Αντιγόνης Ισμήνη, που είναι πιο μετρημένη και άτολ μη, αποφασίζει τελικά να λάβει μέρος στην ταφή, δέχεται από την Αντιγόνη ένα ψυχρό όχι: «Ε γ ώ δεν αγαπώ εκείνη π’ αγαπά με λό για» [στ. 541]. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι ο ίδιος ο Σοφοκλής θέλει να υπο νομεύσει την ίδια την πόλη που του επιτρέπει να ανεβάζει τα έργα του, ότι χρησιμοποιεί την κρατική επιχορήγηση για να πείσει τους Αθηναίους προστάτες του ότι το πρόβλημά τους, η αιτία της παρακμής τους, βρίσκεται στους ίδιους, όχι στους θεούς, στις γυναίκες, στους ξένους, στους δούλους ή σε άλλους Έλληνες. Ο σύγχρονός του Π ε ρικλής λέει ότι τέτοιος ελεύθερος λόγος «δεν αποτελεί εμπόδιο αλλά μάλλον ένα σημαντικό προάγγελο οποιασδήποτε δράσης». Αυτά τα εφτά παραδείγματα ελληνικών πολιτισμικών αρχών από την Αντιγόνη, που δεν έχουν καμιά σχέση με το έργο ως λογοτεχνία ή παράσταση, είναι τυχαίες επιλογές από ένα και μόνο έργο· όμως μπορούμε να βρούμε τα ίδια ήθη και αξίες στην Απολογία Σωχράτους του ΙΙλάτωνα, σε ένα κεφάλαιο της ιστορίας του Θουκυδίδη, στις Βάχγες του Ευριπίδη ή σ ’ ένα λόγο του Δημοσθένη. Αντίθετα με γραπτά της ίδιας εποχής αλλού, η ελληνική λογοτεχνία, ακόμη και όταν ασχολείται με το κράτος ή τη θρησκεία, σπάνια ελεγχόταν από
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
αυτά τα κατεστημένα. Εξαιτίας αυτής της στενής σχέσης μεταξύ κειμένου και πολίτη, μπορούμε να διακρίνουμε τι θεωρεί ως δεδομένο η πόλις σχετικά με την κοινωνία, σε αντίθεση με τα συμφέροντα του κράτους ή τη γραμμή της χορείας των ιεροφαντών. Κάτω από αυτές τις αποκλειστικά ελληνικές υποθέσεις σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο έπρεπε να είναι οργανωμένο το κράτος, βρίσκονται πιο θεμε λιώδεις πεποιθήσεις σχετικά με την ίδια την ανθρωπότητα.
Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η ΣΟ Φ ΙΑ Οι ελάχιστοι τ:ου διεκδικούν τώρα αυτή τη δυτική καταγωγή, δεν μπορούν να καθίσουν άπραγοι, αυτάρεσκα σίγουροι για την ελληνική τους κληρονομιά. Η παράδοση μπορεί (και πράγματι έτσι συμβαίνει) να χάθηκε και να ξεχάστηκε. Οι Αμερικανοί δεν πρέπει να θεωρούν ως δεδομένο ότι θα συνεχίσουν να σκέφτονται και να ενεργούν σαν Έλληνες μόνο και μόνο επειδή οι θεμελιωτές του έθνους τους — ως επί το πλείστον μελετητές των Κλασικών — πριν από δύο αιώνες κα θιέρωσαν ξανά σε τούτη την ήπειρο μια ελεύθερη οικονομία, μια συ νταγματική δημοκρατία, ένα ιδεώδες δικαιοσύνης και μια παράδοση φιλελεύθερης διαφωνίας πάνω στο πρότυπο του ήθους των Ελλήνων. Το δυτικό πρότυπο δεν είναι αυτόματο και δεν εμφανίστηκε στους Έλληνες εκ του μηδενός — ούτε επιβίωσε μέχρι σήμερα χωρίς αιώνες παρεκβάσεων, διακοπών και επιθέσεων. Πολλές φορές η Δύση έχει γυρίσει την πλάτη στα καλύτερα στοιχεία των Ελλήνων και για αι ώνες υπέστη τις συνέπειες: θρησκευτική αδιαλλαξία, πολιτικός αυταρχισμός, βάρβαρη λογοκρισία, μαζικοί φόνοι και απόλυτη απουσία πο λιτισμού. Οι ελληνικές αρχές δεν ήταν απλώς τυχαία φαινόμενα της δύσκολης γεωγραφίας της νότιας Βαλκανικής, της ιδιαίτερης θέσης μέσα στο πήγαιν' έλα της ανατολικής Μεσογείου, των δραστηριο τήτων στο ύπαιθρο που οφείλονται στο ζεστό καιρό, ή των κόπων λίγων ιδιοφυών ανθρώποον σε κείνη την ταραγμένη εποχή. Οι ελληνικοί θεσμοί δεν ήταν τυχαία συμβάντα. Ή ταν, μάλλον, προϊόντα της εξαιρετικά ιδιαίτερης κοσμοθεωρίας του πληθυσμού. Στη
73
Ι1 0 Ι0 Σ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
γένεσή της η ελληνική θεώρηση του κόσμου είναι, ως επί το πλείστον, ανεξάρτητη και αγροτική, απομονωμένη και αυτοδύναμη — ένας συ γκεκριμένος τρόπος κατανόησης του ανθρώπου στο φυσικό σόμπαν και ολοένα και πιο διαφορετικός, φοβόμαστε., από την επικρατούσα τάση της αμερικανικής σκέψης στα τέλη του εικοστού αιώνα. Η συνταγματική διακυβέρνηση, ο σοβινισμός μιας μεσαίας τάξης, ο α τομικισμός, η διχόνοια, η αυτοκριτική, η ελευθερία της έκφρασης, η ανοιχτή οικονομία και οι πόλεμοι των στρατιωτικών ήταν μόνο οι απτές εκδηλώσεις πιο θεμελιωδών αξιών, μιας ξεροκέφαλης λογικής γεννημένης από τον αυτοδύναμο τρόπο ζωής του αγροτικού δήμου, που βασιζόταν ( ΐ)σ τ η θεώρηση του κόσμου με πιο απόλυτους όρους· (2) στην κατανόηση της θλιβερής, τραγικής φύσης της ανθρώπινης ύπαρξης· (3) στην επιδίωξη αρμονίας μεταξύ λόγων και έργων· και (4) στην ανυπαρξία ψευδαισθήσεων σχετικά με το ρόλο του πολιτισμού στην ανθρώπινη ιστορία. Μάλλον απόλυτοι σ ’ ένα κόσμο αβεβαιότητας. Στον κόσμο της πόλης, που μπορούσαν να ελέγξουν, οι φιλόσοφοι Ιΐλάτων και Αριστοτέλης έφεραν στο προσκήνιο ιδέες όπως η προ αίρεση, η ευθύνη, η καταδίκη και η τιμωρία. Δεν προβληματίζονταν και πολύ για ελαφρυντικά, για τοπικά ήθη, περιβαλλοντική μειονεξία, μειωμένη ικανότητα και προσωρινή παραφροσύνη. Φυσικά, δεν αρνούνταν ότι τέτοια σχετικά προβλήματα υπήρχαν, αλλά ανησυχού σαν γι’ αυτά λιγότερο απ’ όσο εμείς τώρα. Οι Έλληνες δεν αγνοού σαν τα τεχνάσματα των παιδιών που έκλαιγαν. τα>ν μελίρρυτων ρη τόρων, της τρομοκράτησης με απειλές για σωματική βλάβη και του αποκλεισμού των ενόρκων στα δικαστήριά τους, αλλά συνήθως αναγνώριζαν αυτά τα πράγματα ως· αυτό που ήταν — έξυπνοι, σοφι στικοί, απελπισμένοι και μερικές φορές επιτυχημένοι τρόποι για να αποφύγουν το ξίφος και το κώνειο. Ο Πενθεύς στο έργο του Ευριπίδη Βάκχαι είναι προσωρινά παράφρων και παιδιάστικα ανόητος όταν προσπαθεί να ρίξει έναν θεό κυ νηγώντας τον, παρά ταύτα ο δύστυχος έφηβος πληρώνει για τη νεα νική του απόπειρα να προκαλέσει μακελειό. Παρά τον άγριο διαμελι-
ΣΚΕΠ ΤΟ Μ ΕΝ Ο ΙΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
σμό του, θυμόμαστε ότι κι αυτός είχε θελήσει να σκοτώσει. Ο Οιδίποδας του Σοφοκλή — θύμα των περιστάσεων της γέννησής του — είναι ενσυνείδητα ένοχος μόνο για υπερβολική αυτοπεποίθηση, ωστό σο στη Θήβα έχουν διαπραχθεί αιμομειξία και φόνος. Μήπως κάποιος άλλος από τον αγνοούντα Οιδίποδα διέπραξε αυτά τα εγκλήματα; Ο ίδιος ο Οιδίποδας απαντά στο ερώτημα με ένα ηχηρό όχι. Η Κλυ ταιμνήστρα του Αισχύλου είχε αρκετούς λόγους να σκοτώσει τον μοι χό, παιδοκτόνο σύζυγό της, αλλά η πράξη της δεν έπαυε να είναι φόνος εκ προμελέτης, και πεθαίνει. Σύμφωνα με τα λόγια που της βάζει ο Αισχύλος στο στόμα: «Θα με σκοτώσουν, όπως εσκότωσα κι εγώ με δόλο». Πρέπει όλοι να εξιλεωθούν — στα μάτια μας, συχνά πάσχουν υπερβολικά — , γιατί η ελληνική αρχή είναι ότι η απρόκλητη βία είναι πάντα λάθος, συχνά ακόμη και αυτή που έχει ακολουθήσει μια πρό κληση· τα. άτομα πληρώνουν για την αναντίρρητη ιδέα ότι το απόλυ το είναι λιγότερο επικίνδυνο από το σχετικό. Το ένα οδηγεί χωρίς έλεγχο στην υπερβολή, αλλά το άλλο πάντα σε ηθική κενότητα. Ω στόσο, κάποια ανταπόδοση δεν είναι απλώς αστόχαστη εκδίκηση, όπως μας θυμίζει ο Πλάτων στον Πρωταγόρα, αλλά «για χάρη του μέλλοντος, για να μη διαπράξει πάλι αδικία ούτε αυτός ο ίδιος ούτε άλλος, όποιος θα δει τούτον να τιμωρείται» [3245], Είναι «τιμωρία χάρη της πρόληψης», έτσι ώστε αυτός που κάνει το κακό «με την τιμωρία να βελτιωθεί». Για τους Έλληνες, μια κοινωνία που δεν μπο ρεί να τιμωρεί αλλά μόνο να συγχωρεί και να εκλογικεύει είναι εξίσου ένοχη, εξίσου αήθης όσο και ο ίδιος ο εγκληματίας. Μας ζητάει πε ρισσότερο να μπούμε στ7]ν κονίστρα και να βρομιστούμε με το κακό, να τιμωρήσουμε πρόσωπο με πρόσωπο τον άξαφνα μετανοημένο, παρά να ξεχνάμε και να αγνοούμε από ασφαλή και αυτάρεσκη απόσταση. Ο Θουκυδίδης γράφει για την πολιτική αναταραχή στην Κέρκυρα: Επίδοξοι ριζοσπάστες και επαναστάτες «για να εκδικηθούν τους ε χθρούς τους, κρίνουν ότι αξίζει να καταργούν προηγουμένως και να μην αφήνουν να ισχύουν οι κανόνες του φυσικού δικαίου, πάνω στους οποίους στηρίζονται οι κοινωνίες και πάνω στους οποίους μπορούν να ελπίζουν και οι ίδιοι για τη σωτηρία τους, αν βρεθούν κάποτε σε
75
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κίνδυνο και τους έχουν ανάγκη». Ακόμη και οι δολοφόνοι και οι μα χαιροβγάλτες θα χρειαστούν κάποια μέρα τον αμετάβλητο, απόλυτο νόμο της πόλης-κράτους. Ο Πλάτων λέει περίπου το ίδιο πράγμα: ακόμη και οι κλέφτες, για να προστατευτούν από τον αλληλοσκοτωμό, μοιράζουν μεταξύ τους τη λεία τους σύμφωνα με μια αφηρημένη και αμετάβλητη αντίληψη περί του τι είναι δίκαιο και σωστό. Η δικαιοσύνη είναι μια απαραίτητη και απόλυτη ιδέα που υπάρχει και βελτιώνεται από αμνημονεύτων χρόνων και στην οποία πρέπει να μετέχουν όποιοι απολαμβάνουν ακόμα και την ελαχιστότατη έννοια ανθρωπιάς. Για να υπάρξει η πόλις, δεν μπορεί να αλλάζει μόνο και μόνο για να ανταποκριθεί στην περίσταση. Ο θάνατός της τον τέταρτο π .Χ . αιώνα δεν ήταν στην πραγματικότητα αποτέλεσμα του διεφθαρμένου και εξαντλημένου σώματος των πολιτών ή της εισβολής των Μακεδόνων, αλλά μάλλον της ανικανότητας ή της απροθυμίας να αφυπνί σει τους βασικούς θεσμούς και ήθη — κυβερνητικά, πολιτικά, στρατι ω τικά— ώστε να ανταποκριθούν στις οικονομικές και κοινωνικές α ναταραχές στην ανατολική Μεσόγειο. Πράγματι, οι τραγικοί ήρωες Οιδίποδας, Αίας, Αντιγόνη και Φιλοκτήτης του Σοφοκλή αντλούσαν τη δύναμή τους από την έτοιμη ταύτισή τους με την ίδια την Αθήνα του πέμπτου αιώνα, μια ισχυρογνώμονα πόλη καταδικασμένη στη συμφορά εξαιτίας της μεγαλόπρεπης αφροσύνης της και της απροθυ μίας της να προσαρμοστεί στον πολύπλοκο κόσμο των μικρότερων πολιτειών. Θεωρείται προσβολή για τον Έλληνα να τον αποκαλέσουν κόθορνο (το υπόδημα που μπορεί να φορεθεί είτε στο δεξί είτε στο αριστερό πόδι), δηλαδή άνθρωπο που δεν έχει σταθερές πεποιθήσεις, πέρα από την επιθυμία για αυτοσυντήρηση, όποια εγκατάλειψη αρ χών κι αν συνεπάγεται κάτι τέτοιο. Το μήνυμα των Ελλήνων μπορεί να είναι τρομακτικά και συχνά οδυνηρά απόλυτο: η ηθική επιταγή της ελληνικής τραγωδίας είναι «αμετάβλητοι νόμοι». Τα έθιμα και η παράδοση προέρχονται από τους θεούς. Τα διατάγματα έχουν ηλικία αιώνων κι είναι γραμμένα σε πέτρα. Τα δόγματα της πόλεως προέρχονται, κατά τους ισχυρι σμούς, από μυστηριώδεις προγονικούς «νομοθέτες». Ο καταδικασμέ
76
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
νος φιλόσοφος Σωκράτης εξηγεί γιατί πρέπει να αποφύγει την από δραση και να προτιμήσει το κώνειο. Η Αντιγόνη επιλέγει τον πέτρινο τάφο αντί για μια ζωή όπου θα πρέπει συνεχώς να κρύβεται για να γλιτώσει. Ο Περικλής επιπλήττει τους πολίτες που ετοιμάζονται να του επιβάλουν πρόστιμο ή να τον εξορίσουν. Ωστόσο, αυτή η απολυ τότητα δεν είναι σκληρός ή αστόχαστος δογματισμός ούτε τρέφεται μόνο από την πίστη στο υπερφυσικό. Διαφέρει από το θρησκευτικό μονότονο άσμα που λένε οι δρυΐδες, από τις πέτρινες πλάκες του Μωυσή και από τη φριχτή σφαγή στην πυραμίδα των Αζτέκων. Οι κανόνες της, όποια και να είναι η υποτιθέμενη προέλευσή τους, στην πραγματικότητα δεν είναι προϊόν των θεών ή έστω και απλώς του χρόνου, των εθίμων ή της πρακτικής. Είναι οδηγοί σφυρηλατημένοι μέσω δοκιμής και λάθους, υπέρ και κατά, συμφωνίας και διαφωνίας. Οι Έλληνες αποδίδουν την προέλευση των νόμων και των πολιτευ μάτων που έχουν δοκιμαστεί από το χρόνο σε πολίτες-προγόνους που είχαν ζήσει και πολεμήσει για την πόλη — τον Δράκοντα και τον Σόλωνα στην Αθήνα, τον Λυκούργο στη Σπάρτη, τον Πιττακό στη Μυτιλήνη, τους λεγάμενους Επτά Σοφούς — όχι σε θεούς ή προφή τες. Αυτοί οι κανόνες, με άλλα λόγια, είναι το κοινωνικό συμβόλαιο ενός σώματος ελευθέρων πολιτών. Οι κανόνες που παραμένουν αμε τάβλητοι προσφέρουν μια μόνιμη, έστω και δυσάρεστη ενίοτε, λύση τόσο για τη σύγκρουση όσο και για το έγκλημα. Η σωματική δύνα μη και το νεύρο πρέπει να τίθενται στην υπηρεσία της νόησης και να μεγεθύνονται από ένα πνεύμα προσαρμοσμένο στις πραγματικότητες της ανθρώπινης φύσης — τα θεσπίσματα του Αριστοτέλη που είναι «εν μέρει φυσικά, εν μέρει νομικά». Στον πυρήνα του ελληνικού συστήματος πεποιθήσεων βρίσκεται η πίστη ότι υπάρχουν απόλυτες σταθερές στον κόσμο, άχρονες και απρό σβλητες από καταστάσεις και ερμηνείες, ένα μικρό αλλά ζωτικό σώ μα γνώσης που, ως επί το πλείστον, είναι αδιαπραγμάτευτο και έχει προέλθει από κοινή συμφωνία. Είναι αυτό το ηθικό σύμπαν που η Αντιγόνη αποκαλούσε άγραπτα νόμιμα, οι άγραφοι νόμοι που υπήρ χαν πάντα. Από αυτό το πλαίσιο της ελληνικής σκέψης ο Σωκράτης και ο Πλάτων συνεχίζουν τη μάχη εναντίον των σοφιστών, εκείνων
77
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
που επιδίωκαν να μετατρέπουν φτηνές κοινοτοπίες γύρω από τη σχε τικότητα («ο άρρωστος νομίζει ότι η τροφή είναι πικρή· για τον υγιή είναι γλυκιά») σε Αλήθεια. Οι νόμοι του πολιτεύματος, η ιδιωτική περιουσία, η απόσταση μεταξύ θρησκείας και πολιτικής, ο σοβινι σμός μιας μεσαίας τάξης, όλα αυτά είναι αδύνατα σε μια κοσμο θεωρία υποκειμενική, συνεχώς ρευστή, που δεν στηρίζεται σ’ ένα πυ ρήνα αμετάβλητων πεποιθήσεων. Οι Έλληνες δεν θα μπορούσαν να φτιάξουν ένα τόσο σημαντικό πολιτισμό βασισμένοι στο αληθές επι χείρημα, όπως το έθεσε ο Πλάτων, «βάσει του οποίου τα πάντα λέγεται ότι είναι σχετικά».
Η ανθρώπινη φύση είναι σταθερή στο χρόνο και στο χώρο. Από την περιγραφή του ιστορικού Θουκυδίδη σχετικά με τους φτω χούς μαθητές της μικρής, άσημης κωμόπολης Μυκαλησσού, που δολοφονήθηκαν χωρίς κανένα απολύτως λόγο («η συμφορά που έ πεσε πάνω σ’ ολόκληρη την πόλη ήταν απ’ όλες η πιο μεγάλη, πιο απροσδόκητη και πιο δεινή» [ Ζ ', 2 9 ]), από τις απελπισμένες Μήδεια και Φαίδρα του Ευριπίδη ή από την τυπολογία των εκφυλισμένων πολιτευμάτων του φιλοσόφου Αριστοτέλη μαθαίνουμε ότι ο άνθρωπος είναι — τι άλλο;— άνθρωπος. Είναι ένα πλάσμα ανασφαλές, στην πρωτόγονη μορφή του όχι ολότελα αισχρό αλλά, παρ’ όλα αυτά, ικα νό για μεγάλο κακό, αν τα έθιμα, η παράδοση και οι νόμοι της πόλης _ υποχωρήσουν. Ο Αριστοτέλης μας υπενθυμίζει στα Ηθικά Νικομάχεια ότι «καμιά από τις ηθικές αρετές δεν είναι έμφυτη στους αν θρώπους (...) αλλά έχουμε γεννηθεί με την ικανότητα να δεχόμαστε αυτές τις αρετές και να τελειοποιούμαστε ως προς αυτές με τον εθισμό» [1103α 17, 2 4 -2 5 ], Ο φυσικός και ρομαντικός άνθρωπος της δικής μας γενιάς, από τον ευγενή άγριο του Ρουσό που είναι «παντού αλυσοδεμένος» μέχρι τη «δημιουργική μαινάδα» του Νόρμαν Ο. Μπράουν που περιμένει να απελευθερωθεί, δεν θα πείσει ποτέ τον Έλληνα μελετητή της αν θρώπινης φύσης, που έχει δει τις μαινάδες του Ευριπίδη στη σκηνή ή έχει διαβάσει για πτώματα που ρίχνονταν σε οτιδήποτε μπορούσε να κάψει κατά τη διάρκεια του λοιμού στην Αθήνα. Η δική μας
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
σύγχρονη λατρεία του απολίτιστου κτηνάνθρωπου βασίζεται περισσό τερο σ’ ένα μύθο παρά στην πραγματικότητα των εμπειρικών απο δείξεων για τον τρόπο που τα πράγματα ήταν, είναι και θα είναι. Δεν θα βρούμε ευτυχία, δεν θα βρούμε δικαιοσύνη, δεν θα βρούμε αλήθεια, και πολύ λιγότερο απελευθέρωση, στη φύση μας και μόνο. Εντελώς το αντίθετο. Απεναντίας, μας λένε οι Έλληνες, η πόλις είναι η καλύτερη και η μοναδική μας πιθανότητα να ελαχιστοποιηθεί για κάποιο χρόνο πά νω σε τούτη τη γη το κακό που θα κάνουμε ο ένας στον άλλον. Ο Αριστοτέλης, στην αρχή κιόλας των Πολιτικών του, επιμένει ότι τε λικά είμαστε μόνο πολιτικόν ζφον, ένα «ζώο που κατοικεί σε πόλη». Για τους Έλληνες, οι φυσικές παρορμήσεις, ανέλεγκτες από τα περι οριστικά χαλινάρια του νόμου, της παράδοσης και της πολιτικής τά ξης, δεν οδηγούν (όπως υποθέτουν μερικοί) σε απελευθέρωση και αυ τοπραγμάτωση αλλά πιθανότερα σε ολοκαύτωμα. Ακόμη κι ένας ψυ χαναγκαστικός οπαδός του νόμου όπως ο Κρέων στην Αντιγόνη, μο λονότι στερείται ηθικής αίσθησης, έχει κάποια δικαιολογία που υπε ρασπίζεται το νόμο έναντι περαιτέρω πολιτικής αναταραχής. Ο Ηρά κλειτος λέει ότι «οι άνθρωποι πρέπει να μάχονται για τους νόμους τους σαν να ήταν τα τείχη της πόλης τους» [απ. 44 Οϊεΐδ]. Και τα δύο αποτρέπουν τον εχθρό από μέσα κι απ’ έξω. Διακόσια χρόνια Ρομαντισμού με την πίστη του στην πρωτογενή κραυγή, στην πύρινη ουσία του ανθρώπου, την παγιδευμένη και πνιγμένη μέσα στο άσχημο πλαστικό και αλουμίνιο της πόλης, ακό μη και η απόλυτη και υπεροπτική εμπιστοσύνη του Διαφωτισμού στη λύτρωση του ανθρώπου μέσω της καθαρής λογικής, της απαλ λαγμένης από έθιμα, παραδόσεις, θρησκείες, και η παραδοχή του ανεξήγητου σχεδόν μας κατέστρεψαν. Ξεχάσαμε τι μας δίδαξαν οι ιστορικοί Τάκιτος και Πολύβιος σχετικά με τους πιο σκοτεινούς αγ γέλους της φύσης μας: η αληθινή ελευθερία είναι χάος· ελευθερία χωρίς υπευθυνότητα είναι πιο συχνά αγριότητα· ένα άνετο «λουρί» που δεν πληγώνει είναι καλύτερο, ασφαλέστερο για όλους μιας απ’ όσο μια πόρτα κλουβιού ορθάνοιχτη· και η εκπαίδευση και η μάθηση — τα διορθωτικά του θρησκευτικού φανατισμού— μπορούν κι αυτές
79
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
να γίνουν άψυχες αφηρημένες έννοιες που αποδεικνύουν το κακό ρω μαλέο, το καλό απλώς πληκτικό και κοινότοπο. Ο άνθρωπος χωρίς την πολιτεία, όπως γνώριζε ο Αριστοτέλης, δεν είναι άνθρωπος. Ο ψυχολόγος, ο σύμβουλος και ο εκπαιδευτικός στο πανεπιστήμιο θεωρούν συχνά απλοϊκό όποιον υιοθετεί την ελληνική σκοτεινή άπο ψη περί ανθρώπινης φύσεως. «Απόλυτοι στις απόψεις τους», αντιλέ γουν. «Αφελείς, δίχως ευαισθησία οπαδοί της παραδοσιαρχίας, που δεν έχουν επαφή με τις λεπτές αποχρώσεις και το διφορούμενο». «Πολιτικοί εξτρεμιστές». «Θρησκευτικοί φονταμενταλιστές». «Αδα είς και μονοδιάστατοι νεοφώτιστοι». Ωστόσο, τα δικά τους «νέα» ευρήματα στην πρόσφατη κοινωνική επιστήμη είναι «εκσυγχρονισμοί» — συνήθως εν αγνοία τους— του Αριστοτέλη, του Πλάτωνα και του συνόλου της ελληνικής πολιτικής σκέψης: «η δημοκρατία προϋποθέ τει οικονομική και κοινωνική ισονομία»· «οι πλούσιοι και οι φτωχοί μοιράζονται μια παρόμοια και ανησυχητική ηθική»· «δύο γονείς είναι πιο επιτυχημένοι από έναν»· «η φτώχεια δεν είναι πάντοτε εγγενώς η αιτία της εγκληματικότητας»· «η κοινοκτημοσύνη καταστρέφει την πρωτοβουλία»· «μια ισχυρή μεσαία τάξη παρέχει τον πυρήνα της πολιτικής σταθερότητας»· «οι νεαροί άντρες είναι υπεύθυνοι για τα περισσότερα εγκλήματα». Ο τωρινός αιώνας μας της ψυχολογίας, της κοινωνιολογίας, της ανθρωπολογίας και των κοινοτικών μελετών — όλες τους διογκωμένες υποκατηγορίες της ελληνικής γραμματείας, ιστορίας και πολιτικής — δεν έχει εκπληρώσει την υπόσχεσή του στην Αμερική. Δεν χρειάζε ται να είναι κανείς στρυφνός αντιδραστικός, ένας ΙαυάαίοΓ Ιεπιροπδ αοϋϊ, για να συμφωνήσει ότι εμείς ως άτομα σε τούτη την εποχή της αφθονίας δεν είμαστε καλύτερα προσαρμοσμένοι, ευτυχέστεροι, ευγενέστεροι ή ασφαλέστεροι ούτε περισσότερο νομοταγείς ή λογικοί ως επί το πλείστον, και σίγουρα δεν είμαστε ηθικότεροι απ’ όσο έστω έναν αιώνα πριν. Οι τέχνες του γάμου, της ανατροφής των παιδιών και της ιδιότητας του πολίτη δεν έχουν προοδεύσει τα τελευταία πε νήντα χρόνια. Οι ψυχοθεραπευτές μάς μιλούν τώρα για τις θεραπείες τους για το στρες, την εξάντληση και την κρίση της μέσης ηλικίας. Όμως αυτά είναι πανάρχαια και πολύ γνωστά σύνδρομα της τραγι-
80
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
κής, σύντομης ανθρώπινης πάλης ενάντια στο κακό — οι Έλληνες μας θυμίζουν ότι συχνά η τεχνολογική και υλική πρόοδος συνεπιφέρει ηθική οπισθοδρόμηση. Οι Έλληνες θα έλεγαν ότι οι σύγχρονοί μας ψυχολογικοί σύμβουλοι έχουν, απλώς και χωρίς να το γνωρίζουν, μετο νομάσει μια αιώνια νόσο: επινόησε μια νέα ασθένεια και μετά να καυχηθείς για τη θεραπεία της. Με δυο λόγια, οι πιστοί του μοντερνισμού (που δεν γνωρίζουν τον Θουκυδίδη, τον Πλάτωνα και τον Ευριπίδη) έχουν παρανοήσει τη φύση του ανθρώπου, το ρόλο του πολιτισμού και τη σωστή ισορροπία μεταξύ των δύο. Ως αποτέλεσμα, δεν έχουν αποδείξει ότι μπορούμε να ξορκίσουμε τους δαίμονες από μέσα μας με την εναίσθηση, τη συμβουλευτική, την κουβέντα, την τρυφερή φροντίδα, την αποδοχή ή μια ζεστή σουπίτσα. Ούτε, από το άλλο άκρο, μας έχουν πείσει ότι θα έπρεπε απλώς να ενδίδουμε στις φυσικές μας ορέξεις. Όταν κά ποιος μέσα στην ελληνορωμαϊκή παράδοση διερευνούσε τον «έσω ε αυτό του», το έκανε συχνότερα επειδή αντιλαμβανόταν ότι δεν είχε — καλώς ή κακώ ς— ανταποκριθεί στις προσδοκίες της κοινωνίας, σπανίως για το αντίθετο. Επειδή λοιπόν η ζωή δεν είναι ευχάριστη αλλά τραγική και εφή μερη, δεν ωφελεί να επινοούμε ιδέες και θεραπείες που φέρνουν προ σωρινή μόνο ανακούφιση από την αλήθεια ότι κανείς μας δεν είναι αθάνατος (ο Ηρόδοτος κάνει ακόμη και τον Ξέρξη, βασιλέα πάσης Περσίας, να κλάψει γι’ αυτό το αναπόδραστο). Μια «άσχημη παιδική ηλικία», λοιπόν, δεν έχει συνήθως πέραση στους Έλληνες. Όλοι έχουν ένα πεπρωμένο, αλλά αυτό το πεπρωμένο μπορεί να βελτιωθεί ή να χειροτερέψει, να διευρυνθεί ή να στενέψει μόνο με την ελεύθερη βού ληση. Ο καταλύτης γι’ αυτή την επιλογή είναι ο χαρακτήρ ή ήθος, η απόλυτη σφραγίδα των Ελλήνων από τη γέννηση που βγάζει αγίους από το γκέτο και δαίμονες από το Μπέβερλι Χ ιλς. Είναι μια συνθή κη με τον εαυτό σου, όχι ένα πρόσχημα για τους άλλους. Μήπως δεν είπε ο προσωκρατικός Ηράκλειτος ότι «ο χαρακτήρας του αν θρώπου είναι η μοίρα του» [απ. 119 ϋϊεΐδ]; Ο Ρωμαίος βιογράφος των καισάρων Σουητώνιος, αφού έγραψε το χρονικό των συμφορών του αυτοκράτορα Γάιου Καλιγούλα, κα-
81 6 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ταλήγει, ωστόσο, ότι ο νεαρός άντρας ήταν κατ’ ουσίαν «τέρας». Το σημερινό νομικό κατεστημένο θα επισήμαινε ότι η απόδειξη τέτοιων εγκλημάτων είναι «προβληματική» και ότι η κατά ενενήντα εννέα τοις εκατό βεβαιότητα για την ενοχή απαλλάσσει τον Γάιο — αναμ φίβολα οι νομικοί μας αϊτοί θα απαιτούσαν βιντεοταινίες με τα εγκλήματά του εν εξελίξει. Ακόμη κι αν βρισκόταν ένοχος, μήπως δεν θα υποστήριζαν τώρα οι συμπεριφοριστές ότι η διαστροφή του εφήβου και ο σαδισμός, οι βιασμοί, ο εξαναγκασμός σε σοδομισμό και η εξαχρείωση (οδυνηρές λέξεις όλες) δεν ήταν αποτελέσματα του κακού, αλλά προκλήθηκαν από τον πρόωρο θάνατο του πατέρα του ή την εκτέλεση των αδερφών του; Άραγε τον πήρε ποτέ κανείς αγκαλιά τον Γάιο; Σε τέτοιου είδους μυαλά το κακό εξηγείται πολύ εύκολα μ’ ένα σωρό άλλα πράγματα. Για τον κοινωνικό επιστήμονα, οι βλα βερές εμπειρίες της πρώιμης παιδικής ηλικίας και μόνο παρήγαγαν τις προφανείς αποκλίσεις από τους έμφυτους ανθρώπινους κανόνες αλήθειας και ομορφιάς. Οι ψυχολογικοί σύμβουλοι θα πρόσθεταν βια στικά ότι ο καημένος ο Γάιος είχε γίνει «μπαλάκι» ως παιδί από τον ένα κηδεμόνα στον άλλον. Οι πιέσεις της ιεραρχίας και του ανταγω νισμού της αυλικής ζωής ήταν σίγουρα σκληρές για το βασιλόπουλο. Η πρόωρη φαλάκρα του τού προκάλεσε αναμφίβολα ανασφάλεια και, ως αντιστάθμισμα, ματαιοδοξία. Η πρώιμη επιληψία του απέκλεισε κάθε πιθανότητα για φυσιολογική ζωή. Τα στρεβλά πρότυπα ρόλων από την Ιουλία γενεά πρέπει οπωσδήποτε να έβλαψαν την παιδική ψυχή και την αυτοεκτίμησή του. Για τους σύγχρονους θεωρητικούς μας, κάτι άλλο από το κακό — και πολύ λιγότερο τη γενική εκτί μηση του Σουητώνιου περί έμφυτης τερατωδίας— εξηγεί γιατί ο Καλιγούλας, ένα «στρατιωτικό παπουτσάκι»* και ανθρώπινος όπως εμείς, πιθανώς βίασε την αδερφή του, σκότωνε στην τύχη τους περα στικούς με τα ίδια του τα χέρια και απολάμβανε εξίσου τον αργό, αδικαιολόγητο βασανισμό τόσο των εχθρών όσο και των φίλων του. Δεν αξίζει ο νεαρός αυτοκράτορας να τύχει ψυχοθεραπείας για τα
* Η ονομασία Καλιγούλας προέρχεται από το στρατιωτικό υπόδημα αιΐι^ιιΐίΐ που του είχαν χαρίσει οι ρωμαϊκές λεγεώνες μέσα στις οποίες ανδρώθηκε (Σ .τ .μ .).
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
κακά που τον ανάγκασε η κοινωνία να υποστεί; Εμείς, οι θεατές της αμαρτίας, ξεχάσαμε την προειδοποίηση του Σωκράτη ότι η διάπραξη αδικίας έρχεται δεύτερη στην κλίμακα της αήθους συμπεριφοράς, κα θώς «μεγαλύτερο όλων και πρώτο ανάμεσα στα κακά είναι το ν’ α δικεί κάποιος και να μην τιμωρείται» [Πλάτων, Γοργίας, 479(1], Ο μοντερνισμός και ο αντικλασικισμός υποστηρίζουν ότι δεν υπάρ χει στην πραγματικότητα κακό, αφηρημένο ή συγκεκριμένο, και κα τά συνέπεια δεν πρέπει να ντρέπεται κανείς για το ότι είναι αδύναμος ή υποκύπτει στις επιθυμίες, στην αρρώστια ή στους πειρασμούς. Στην πρόσφατη αμερικανική θεραπευτική προσέγγιση στην ανθρώπινη φύ ση, η «κυβέρνηση» ή η «κοινωνία» ή το «περιβάλλον» είναι οι ένο χοι, ποτέ οι εγγενείς αδυναμίες του ανθρώπου, η άγνοια, η δειλία και η χαλαρότητα. Ο μαρξισμός, ο κομμουνισμός, ο σοσιαλισμός, ο καπι ταλισμός, ο συντηρητισμός ή ο φιλελευθερισμός — μεγεθυσμένοι πρό σφατα από το στρες της ρύπανσης, το φόβο του πυρηνικού ολοκαυ τώματος, την εξαχρείωση που σφυρηλατεί η βιομηχανοποίηση και η τεχνολογία, την απωθημένη μνήμη και τη διαταραχή της ελαττω ματικής προσοχής— είναι τα απρόσωπα, αφηρημένα προβλήματα. Αν εμείς οι σύγχρονοι ήμαστε απλώς πιο ορθολογιστές ή αν ήμαστε απλώς λιγότερο ορθολογιστές και πιο φυσικοί, μας λένε τόσο οι φω τισμένοι όσο και οι ρομαντικοί — αλλά σπανίως αν ήμαστε απλώς πιο δυνατοί εσωτερικά, αν ήμαστε απλώς λιγότερο άπληστοι και δει λοί, αν απλώς γνωρίζαμε πού συναντιούνται η πίστη και η λογι κ ή — , τότε οι κοινωνικοί μας παθολόγοι θα εξαφανίζονταν. Αντιπαραβάλετε αυτό με την Πολιτεία, όπου ο Πλάτων παρουσιάζει ένα σύνθετο σχέδιο για να μας κάνει να ζούμε καλύτερα. Το συμπέρασμα του Σωκράτη εκεί είναι απλό και άμεσο: πρέπει «να αναζητούμε και να επιδιώκουμε ένα πράγμα μόνο: να μάθουμε να διακρίνουμε μετα ξύ καλού και κακού». Οι γεμάτοι αυτοπεποίθηση παντογνώστες πολιτικοί επιστήμονες και οι φωτισμένοι κυβερνητικοί προγραμματιστές δεν μπορούν, όπως λένε, να κατασκευάσουν μια ουτοπία, να ανακατανείμουν τον πλούτο ή να εξασφαλίσουν την ευτυχία μέσω φόρων, ειδικών τελών ή επιχορηγήσεων, χωρίς να προσεγγίσουν τη μελαγχολική ελληνική σοφία
83
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
περί ανθρώπινης φύσεως. Οι Έλληνες, σε τελευταία ανάλυση, πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια επινόησαν (μεταξύ άλλων) τον αστικό σχεδίασμά, τις κρατικές λειτουργίες και την πολιτική — μολονότι σπανίως ή και καθόλου χρειαζόταν να φορολογήσουν την ιδιοκτησία ή το εισόδημα. Έ ξω από την ολοκληρωτική «Καλλίπολη» του Πλάτωνα ή την ανέφικτη «Αρίστη Πολιτεία» του Αριστοτέλη, το ελληνικό, όραμα σταθερότητας στην πόλιν δεν ήταν κάποια σοσιαλιστική πα νάκεια ή φωτισμένος έλεγχος, αλλά μια ρεαλιστική προσπάθεια να επιτευχθεί μια χονδρική ισορροπία ανάμεσα στους καλούς (τους «από πάνω» που κληρονομούν, έχουν τα γονίδια, εργάζονται σκληρά, είναι τυχεροί — ή ψεύδονται και κλέβουν) και τους πολλούς (τους «από κάτω» που γεννιούνται χωρίς τίποτα, δεν έχουν καμιά ευφυΐα, τε μπελιάζουν, είναι άτυχοι — ή είναι πανέξυπνοι αλλά έντιμοι). Η στα θερότητα ήταν συνήθως αποτέλεσμα της πρακτικής τού να στριμώ χνεις όσο γίνεται περισσότερους φτωχούς και πλούσιους στο μέσο και να τους κρατάς απασχολημένους στα αγροκτήματα και στα μι κρά μαγαζιά τους, μακριά τόσο από τους αριστοκράτες όσο και από προοδευτικούς δημοκράτες, να τους διατηρείς στη φάλαγγα με τα δόρατα και τις ασπίδες τους, μακριά τόσο από τους έφιππους ευγενείς όσο και από τους μισόγυμνους ακροβολιστές. Ο στόχος των Ε λ λήνων δεν ήταν να δελεάσουν τους πιο εργατικούς του μέσου να αναρριχηθούν στις υλικές καταχρήσεις της κορυφής, αλλά μάλλον να πιέσουν την κορυφή προς τα κάτω και τη βάση προς τα πάνω. Δεν είναι συμπτωματικό το ότι ο Θησεύς, ο Σόλων, ο Πεισίστρατος και οι περισσότεροι άλλοι μυθικοί ή πρώιμοι πολιτικοί περιβάλλονται όλοι από ιστορίες τριών τάξεων, με τη μεσαία να θεωρείται ως το μονα δικό θεμέλιο της κοινωνίας. Η πολίτική στην πόλη-κράτος συνήθως ακολουθεί το ίδιο σενάριο. Οι πλούσιοι προειδοποιούν εκείνους στο μέσον για τον αδαή και με εγκληματικές τάσεις όχλο από κάτω. Οι φτωχοί από κάτω, με τη σειρά τους, καθιστούν προσεκτικούς τους μεσαίους σε σχέση με τους άπληστους και αργόσχολους κηφήνες από πάνω. Όταν οι εποχές είναι καλές, οι αυτάρεσκοι μεσαίοι ακούνε την ανώτερη τάξη· όταν η τροφή, είναι λίγη, προτιμούν περισσότερο αυτά που λένε οι άπλυτοι.
84
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
Αυτό ουσιαστικά είναι η ελληνική πολιτική επιστήμη, μάλλον κυνική στο βάθος της: απόφευγε εξίσου τις παθολογίες των πλουσίων και των φτωχών, επιδιώκοντας μια σταθερή μεσαία τάξη· και να χαλι ναγωγείς, χωρίς να αποξενώνεις, τους πιο προικισμένους. Η αντίφα ση μεταξύ της κοινωνικής δικαιοσύνης και της έμφυτης, εγωιστικής φύσης του ανθρώπου — η κύρια πρόκληση και για την ίδια τη σύγ χρονη πολιτική επιστήμη— θεωρήθηκε άλυτη από τους Έλληνες, κάτι που έπρεπε να ανατεθεί σε μιαν ανέφικτη Ουτοπία από τον Αριστοτέλη, τον Πλάτωνα και έλάσσονα ελληνικά μυαλά. Στην ελληνική λογοτεχνία, με τραγικό τρόπο, υπάρχουν πάντα οι πλούσιοι· μερικές φορές είναι υψηλόφρονες αλλά συχνότερα εγωιστές, είτε ευφυείς είτε ηλίθιοι. Υπάρχουν πάντα οι φτωχοί, άλλοτε καταπώς τους αξίζει, άλλοτε θύματα εκμετάλλευσης και καταπίεσης. Ωστόσο τα άκρα μεταξύ τους είναι περισσότερο όμοια παρά ανόμοια, και είναι πολύ χειρότερα πλάσματα από εκείνους που βρίσκονται στο μέσον, που μόνο αυτοί — όπως πιστεύουν ο Αριστοτέλης, ο Αριστοφάνης και ο Ευριπίδης — σώζουν την πολιτεία. Ο Θησεύς στις Ιχέτιοες του Ευριπίδη το Χέει καθαρά: «Οι πλούσιοι δεν ωφελούνε και γυρεύουν πάντα περισσότερα· οι φτωχοί, που καν δεν έχουν το καθημερινό τους, φόβο φέρνουν καθώς, ξεγελασμένοι, από το φθόνο και τους κακούς δημαγωγούς, σαΐτες ρίχνουν πικρές στους πλούσιους· η μεσαία με ρίδα από τις τρεις σώζει τις πόλεις, φυλάγοντας της πολιτείας το νόμο» [στ. 2 3 8 -2 4 5 ], Με δεδομένη αυτή τη θλιβερή άποψη για την ανθρώπινη φύση, η πλησιέστερη ελληνική προσέγγιση σε μια λύση που θα έφερνε κοινω νική δικαιοσύνη για τους μη προνομιούχους, ενώ ταυτόχρονα θα δια τηρούσε τα προνόμια και την ελευθερία δράσης για τους πιο επιθετι κούς, εγωιστές και προικισμένους, ήταν και πάλι η διατήρηση και επέκταση των «μεσαίων». Όπως παρατήρησε ο λυρικός ποιητής Φω κυλίδης, «καλό πολύ υπάρχει στους μεσαίους· μεσαίος θέλω να ’μαι σε μια πόλη». Αν αυτό αποτύχει, απαιτούν από την ελίτ ένα γλυκα νάλατο ηοΙ)ΐ6886 οΜΐ§ε, μια ηθική αίσθηση καθήκοντος να μην αρνούνται τα υλικά πλεονεκτήματά τους, αλλά να τα προσφέρουν για να βοηθήσουν τα αδέρφια τους και την κοινωνία. Οι αληθινά προικι
85
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
σμένοι οφείλουν να προσφέρουν τα χαρίσματα του νου και του χαρα κτήρα που διαθέτουν — αν είναι αληθινά πλεονεκτήματα και όχι α πλώς ιδιορρυθμίες ή παραξενιές της τύχη ς— ως κοινωνική λειτουρ γία (συνήθως στην παραγωγή θεατρικών παραστάσεων και στην κατασκευή και επάνδρωση πολεμικών πλοίων) για τους πιο κάτω. «Τον πλούτο», λέει ο Περικλής στους πλουσίους, «πιο πολύ τον έ χουμε σαν ευκαιρία για έργα παρά σαν αφορμή για καυχησιές». Θυ μίζει στους φτωχούς ότι «τη φτώχεια του να παραδέχεται κανείς δεν είναι ντροπή· μεγαλύτερη ντροπή είναι να μην πασχίζει με τη δουλειά να γλιτώσει απ’ αυτήν» [Θουκυδίδης, ϊΓ 4 0 ]. Η λύση στην ανισό τητα δεν επρόκειτο να βρεθεί μόνο στην πολιτική αλλά στις καρδιές των ατόμων μέσω της πίστης στη λογική και, πότε πότε, όπως μας θυμίζει ο Πλάτων, στο στοχασμό ενός κόσμου πέρα από αυτόν με περισσότερη τάξη που αναγνωρίζει την ευσέβεια και τη μετριοπάθεια μέσα στο δικό μιας. Δεν είναι να απορεί κανείς που στην τελευταία ομιλία της ζωής του ο Σωκράτης ζητάει από τους κατηγόρους του να τιμωρήσουν τους γιους του «αν σας φανούν ότι νοιάζονται πιο πολύ για τα χρήματα ή για κάποιο άλλο πράγμα απ’ όσο για την αρετή. Κ ι αν νομίζουν ότι είναι κάτι ενώ δεν είναι, να τους επικρί νετε...» [Πλάτων, Απολογία Σωκράτους, 41©]. Η πόλη-κράτος ήταν μια κοινα>νική οργάνωση που χαλιναγωγού σε την επιθυμία, χωρίς να πνίγει την πρωτοβουλία. Καταπίεζε το «θηρίο» μέσα μας, προκειμένου να μας επιτρέψει να ζούμε ο ένας με τον άλλον, απαιτώντας υπευθυνότητες ως αντάλλαγμα για την πα ροχή περιορισμένων δικαιωμάτων. Δεν ήταν θεραπευτικό ίδρυμα ούτε συνολικό σύστημα πεποιθήσεων που θα μπορούσε να μιας ελευθερώ σει επινοώντας ξανά την ίδια την ιδιοσυγκρασία του ανθρώπου — στόχος του φασισμού, του κομμουνισμού και ομοίως της σύγχρονης τιτλοφορούμενης δημοκρατίας. Αφού όλοι οι άνθρωποι μετέχουν της ίδιας φύσεως, οι Έλληνες της πόλεως ενδιαφέρονταν μόνο για τον αυτοέλεγχό της, το καθήκον του ατόμου προς μια κοινότητα ισοτίμων και την ανάγκη να βρουν τη σωτηρία μέσα από την αντιμετώπιση της μοίρας. Οι Έλληνες ήταν βαθιά καχύποπτοι έναντι των «αγί ων» και αυτού που σήμερα μερικές φορές αποκαλούμε «πολιτική του
86
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
νοήματος». Πίστευαν ότι ο πολιτισμός, όχι η φύση, μιας σώζει, ότι το θηρίο δεν είναι η κοινωνία που δημιουργούμε αλλά η ίδια η φύση του ανθρώπου. Η υλική και διανοητική πρόοδος είναι αντίθετες προς τη ζηλόφθονη και άγρια φύση και, κατά συνέπεια, είναι αδύνατες χω ρίς τα χαλινάρια, τις παρωπίδες και τα σπιρούνια της πόλης-κράτους.
Ο λόγος πρέπει να είναι σύμφωνος με την πράξη. Ο κόσμος των Ελλήνων μοιάζει σήμερα σχετικά άκαμπτος, ένας αμετάβλητος κόσμος με μικρή αμφισημία σχετικά με τη φύση του ανθρώπου και τη διόρθωση των ατελειών του. Είναι επίσης ένας κό σμος όπου η ετυμηγορία για την ατομική συμπεριφορά εξαρτάται από το πόσο καλά συνταιριάζεται ο λόγος με το έργο, το πώς μιλάει κά ποιος και μετά δρα. Σ ’ αυτό τον κόσμο, τα χέρια είναι σπουδαία όσο και το κεφάλι. Ο Πετρώνιος, ο Κικέρων, ο Καλλισθένης, ο Αντιφών, ο Δημοσθέ νης, ο Σωκράτης, ακόμη και ο Σενέκας και ο Λουκανός εν τέλει, συνετρίβησαν όλοι γι’ αυτά που είπαν ή έκαναν. Ο Πλάτων, ο Αρι στοτέλης και ο Θουκυδίδης γλίτωσαν παραλίγο. Ο Πλίνιος, ένας δρα στήριος επιστήμονας, πέθανε από ασφυξία στη στάχτη του Βεζού βιου αναζητώντας τη γνώση. Όλοι αυτοί οι διανοούμενοι, αιχμάλωτοι μιας μακράς και ένδοξης ελληνορωμαϊκής παράδοσης, γνώριζαν ότι η διαρκής αναμόρφωση επιτυγχάνεται μόνο με τη δράση. Νόημα μπο ρεί να βρεθεί μόνο στην προσπάθεια να κάνουμε εκείνο που δεν θα έπρεπε να μπορούμε να κάνουμε, στη θυσία της ζωής και της υγείας προκειμένου να αγγίξουμε και να ξύσουμε την επιφάνεια μεγαλύτε ρων πραγμάτων που δεν ξεθωριάζουν. (Έ τσ ι, ο δραματουργός Ευρι πίδης, που είδε ότι ο λόγος πρέπει να αποκτήσει σάρκα και οστά, έ γραψε: «Δεν φθονώ τη σοφία, αντίθετα χαίρομαι να την αναζητώ, αλλά υπάρχουν άλλα πράγματα, μεγάλα και φανερά που είναι αιώ νια» [ Βάχχαι, στ. 1 0 0 5 -1 0 0 7 ].) Το ελληνικό ιδεώδες της αρετής αρχίζει από το άτομο: πρέπει να είμαστε δυνατότεροι, ανθεκτικότεροι, πιο ειλικρινείς απ’ όσο είναι στη φύση μας να είμαστε. Πρέπει να προσβλέπουμε στους εαυτούς μας, όχι σε άλλους, για να νικήσουμε αυτό που είναι γραμμένο από τη
87
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
μοίρα. «Π ροτιμάω», λέει ο Φιλοκτήτης του Σοφοκλή, «κάνοντας το καλό ν’ αποτυχαίνω, παρά με το κακό να ’χω τη νίκη» [στ. 9 4 -9 5 ]. Οι διανοούμενοι είναι έξυπνοι, όχι σοφοί, αν δεν είναι και άνθρωποι της δράσης, αν αποφεύγουν τον κίνδυνο να κάνουν τα λόγια τους πράξη. Τι θα έλεγαν αυτοί οι πραγματιστές Έλληνες για τους πολι τικούς μας που κάνουν εκκλήσεις για πατριωτισμό, αλλά απέφυγαν τη στράτευση, που χλευάζουν τα επιδόματα ανεργίας, αλλά μαγει ρεύουν τις επιχορηγήσεις σε εταιρείες και σε γεωργικές επιχειρήσεις, που επαινούν τη δημόσια εκπαίδευση, αλλά στέλνουν τα δικά τους παιδιά σε ιδιωτικά σχολεία, που διακηρύσσουν την πολυπολιτισμικότητα, αλλά διάγουν βίο κομψής απομόνωσης; Στα κεφάλια μερικών, υποστηρίζουν οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι, έχει μπει η αλλόκοτη ιδέα ότι για την τραγική τους σωτηρία πρέπει να ακολουθήσουν πορεία σύγκρουσης με τη μοίρα. Η λύτρωση έρχε ται σε ήρωες σαν κι αυτούς, μόνο από το ότι δεν ταλαντεύονται δεξιά κι αριστερά στον αγώνα τους να κάνουν την πράξη σύμφωνη με το λόγο. Πρέπει, με άλλα λόγια, να δρουν, όχι απλώς να σκέφτονται. Το θέμα ποτέ δεν είναι το πότε ή το αν θα συγκρουστούν με τον τοίχο, αλλά μόνο το πώς — το αναγνωρισμένο αντίτιμο της δράσης στη θέση της απλής κουβέντας. Ένας Αχιλλεύς, Έ κ τω ρ, Προμηθεύς, Αίας, Φιλοκτήτης, μια Αλκηστις ή μια Αντιγόνη, σχεδόν απο
λαμβάνουν την επικείμενη σύγκρουση και τα συντρίμμια των υποδε έστερων ανθρώπων που θα σκορπίσει η γρανιτένια τους αποφασιστι κότητα. Τέτοιου είδους άντρες και γυναίκες είναι προετοιμασμένοι να αντιμετωπίσουν το εντυπωσιακό φινάλε — να πεθάνουν για τις αρχές τους. Ο Δημοσθένης επέπληττε τους Αθηναίους του τέταρτου π .Χ . αιώνα, επιμένοντας ότι το να έχεις το δίκιο με το μέρος σου δεν χρει άζεται κόπο, η δυσκολία είναι να μετακινηθείς από την άνεση και τη μακαριότητα της αφηρημένης αρετής στο σκληρό και ακριβό κόσμο της πραγματικότητας. Δεν ωφελούσε και πολύ να ψηφίζονται δια τάγματα, αν η εκκλησία του δήμου δεν ήταν διατεθειμένη να φορέσει θώρακες και ασπίδες και να σχηματίσει τη φάλαγγα. Ο Αριστοτέλης έλεγε ότι η αφηρημένη αρετή από μόνη της δεν αρκεί (διαφορετικά θα μπορούσε κάποιος να είναι ενάρετος μόνο και μόνο με το να κοι
88
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
μάται). Το θέμα ήταν να ζει ενάρετα στον επίγειο κόσμο της καθημε ρινότητας, όπου οι αισθήσεις δέχονται συνεχώς πειρασμούς. Ο γεροΑίας αναστενάζει: «Διόλου δε λογαριάζω εκείνον που ζεσταίνουν κού φιες ελπίδες. Πρέπει ή τιμημένος ο ακέριος άνθρωπος να ζει ή και πάλι με τιμή να πεθαίνει». Η ελληνική σοφία -—στην κωμωδία, στην τραγωδία, στο διάλογο και στην ιστορία— μας προειδοποιεί ότι η παρούσα εθνική καλοπρο αίρετη συνήθεια να υποκαθιστά η γλώσσα τη δράση είναι μια από κλιση από το δυτικό πιστεύω μας κι επομένως δεν θα λειτουργήσει. Η αλλαγή της γλώσσας δεν αλλάζει την πραγματικότητα (βλέπε την Ιστορία του Θουκυδίδη σ ιτ ικ ά με τους ψευτοεπαναστάτες στην Κέρκυρα ή τον Σάλωνα του Πλούταρχου σχετικά με με την επινό ηση των ευφημισμών). Η αλήθεια είναι ένα αγαθό πολύ πιο πολύτιμο απ’ όσο η αυτοεκτίμησή σου (ρωτήστε τον φωνακλά Αίαντα ή τον «κακό μπελά» την Αντιγόνη, που ανακοινώνουν την αλήθεια γνωρί ζοντας πολύ καλά ότι στο εξής δεν θα μπορούν πια ν’ ανήκουν στην κοινωνία). Ο ανόητος δεν μπορεί να παρουσιαστεί για έξυπνος, ο έξυ πνος δεν μπορεί να υποβιβαστεί σε άγνοια (ή έτσι. πίστευε ο Πλάτων στις τραχιές του διαιρέσεις της κοινωνίας). Η ευφυΐα δεν είναι ποτέ ηθική, και πολύ λιγότερο ευτυχία (ο Αριστοτέλης το πίστευε, και γι’ αυτό ήθελε να βλέπει την αρετή, όχι να ακούει γι’ αυτήν). Οι αργό σχολοι λεφτάδες δεν είναι οι επιτυχημένοι, ωστόσο, το επίδομα ανερ γίας δεν γεννάει αυτοδυναμία στο λαουτζίκο (στις κωμικές ουτοπίες του Αριστοφάνη και οι δυο ομάδες γελοιοποιούνται· για τον Περικλή ούτε η μια ούτε η άλλη τάξη παράγει τον καλό πολίτη). Η επηρμένη γραφειοκρατία ούτε οικοδομεί ούτε θεραπεύει, αλλά τελικά «ξερνάει» διχογνωμία, αναβολή και απαλλαγή — δείτε τους μικρούς άντρες και γυναίκες του Αριστοφάνη που αναλαμβάνουν τη διακυβέρνηση και γελοιοποιούν το δημόσιο υπάλληλο και τη σπατάλη των χρημάτων κάποιου άλλου. Ο πολίτης έχει πολύ περισσότερες ευθύνες απ’ όσο συμ φυή δικαιώματα (προειδοποιούσε ο Σωκράτης). Η ντροπή είναι μια πολύ πιο ισχυρή, μια πιο ηθική ιδέα απ’ όσο η ιδιωτική ενοχή (του λάχιστον στον προσγειωμένο κόσμο του Ομήρου και του Ησίοδου). Η ελληνική λογοτεχνία για έναν Αμερικανό φοιτητή της σύγχρο
89
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
νης εποχής μπορεί να είναι δυσάρεστη. Δεν είναι να απορεί κανείς που προτιμάμε αντίθετα να επινοούμε μηχανισμούς που να μας πείθουν ότι το οδυνηρό παρελθόν δεν ήταν πραγματικά αυτό που ήταν. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, τι θα έλεγαν οι Έλληνες για την παρακάτω διαφήμιση από τον «Κατάλογο Ειδικών Πωλήσεων» του Οχίοιά υπίνοΓ8ΪΙγ Ργ688 το Φθινόπωρο του 1995, που παρουσιάζει μια νέα έκδοση της Καινής Διαθήκης και των Ψαλμών: ... μια νέα έκδοση της Βίβλου που μιλάει πιο άμεσα από ποτέ στα σημερινά κοινωνικά ενδιαφέροντα, ιδιαίτερα στην κίνηση προς την απάλειψη των διακρίσεων. Οι διακεκριμένοι μελετητές που παρήγαγαν αυτό το έργο καταπιάνονται με θέματα όπως η φυλή, το φύλο και η εθνικότητα, σαφέστερα από ποτέ. Σ ε τούτη την έκδοση, η βιβλική γλώσσα που αφορά ανθρώπους με σωματικά νοσήματα έχει αναθεωρηθεί για να αποφευχθεί η προσωποποίηση των ατόμων μέσω των αναπηριών τους· η γλώσσα που αναφέρεται σε άντρες και γυναί κες έχει διορθωθεί, ώστε να αντανακλά αυτή τη συνολικότητα με ακρίβεια· τα λογοτεχνικά σχήματα που αφορούν το σκοτάδι και το φως έχουν αναθεωρηθεί ώστε να αποφευχθεί η εξίσωση του «μαύ ρου» ως όρου για έγχρωμους ανθρώπους με το «μαύρο» ως μεταφορά για το κακό· οι αναφορές στον ιουδαϊσμό έχουν διορθωθεί ώστε να αποφευχθούν ανακριβείς υπαινιγμοί σε σχέση με τη σταύρωση του Χριστού· η γλώσσα του Θεού έχει βελτιωθεί, ώστε να αντανακλά μια πιο παγκόσμια έννοια του Θεού και του Ιησού Χριστού.
Λέξεις δύο χιλιετιών θα «διορθωθούν», θα «αναθεωρηθούν» και θα «βελτιωθούν». Προφανώς ο ευαίσθητος ακαδημαϊκός καθηγητής εί ναι εξοπλισμένος για να κάνει εκείνο που ο Θεός δεν μπορούσε. Αυτή η εκ νέου επινόηση του παρελθόντος συνοδεύεται από τη συνηθισμένη πλέον οργουελική διαστροφή: η αποδυνάμωση του λεξιλογίου, ο ευνου χισμός του κειμένου και η επιδίωξη της διαστρέβλωσης ονομάζονται εκ νέου ως «πιο άμεση από ποτέ» ομιλία, ως «σαφέστερη από ποτέ» ενασχόληση και ως αποφυγή «ανακριβών υπαινιγμών». Οποιοσδή ποτε αναγνώστης της Καινής Διαθήκης γνωρίζει ότι, καλώς ή κα κώς, υπάρχουν πραγματικά ελάχιστοι «ανακριβείς υπαινιγμοί» σε σχέ ση με τη σταύρωση του Χριστού. Οι αναγνώστες αντιλαμβάνονται ποιοι το έκαναν και γιατί. Ωστόσο τα Ελληνικά είναι μια αρκετά δύσκολη γλώσσα και κατά
90
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
συνέπεια είναι ταυτόχρονα και άμεσα αναγνωρίσιμη και αναζωογονη τική τόσο για τον νεοφώτιστο όσο και για τον πεπειραμένο αναγνώ στη. Οι άντρες του Ομήρου λένε: «Είναι πολύ καλύτερος από σένα». Εδώ δεν υπάρχουν ανακριβείς υπαινιγμοί. Ομολογούν επίσης: «Μ ά ταιο... Τώρα ο φοβερός θάνατος μ’ έχει φτάσει και δεν είναι πια μα κριά· δεν υπάρχει τρόπος να ξεφύγω»· και: «Δεν σου ταιριάζει να αγαπάς αυτό τον άνθρωπο, γιατί υπάρχει φόβος να μισήσεις εμένα που σ’ αγαπάω!» «Βεβαιώνω πως δεν υπάρχει άντρας χειρότερος από σένα!» «Μακάρι το πνεύμα και η μανία μου να με οδηγήσουν να σου πετσοκόψω τη σάρκα και να τη φάω ωμή, γι’ αυτά που μου ’χεις κάνει!» Ούτε κι εδώ υπάρχει και μεγάλη ανησυχία για «απά λειψη των διακρίσεων». Κανείς δεν κοκκινίζει από αμηχανία ότι τα λόγια του μπορεί να εκληφθούν ως απολίτιστα, σκληρά ή άδικα, και πολύ λιγότερο ως καταθλιπτικά ή τραχιά· το μόνο που ενδιαφέρει εί ναι ότι τα πιστεύουν για αληθινά και επομένως πρέπει να λεχθούν, κι ας τα πάρει ο καθένας όπως θέλει. Μια αλήθεια που λέγεται ευθέως μετράει περισσότερο από την «επιζήμια γλώσσα» και «λόγια που πληγώνουν» σε κάθε περίπτω ση. Ο Αριστοτέλης λέει στα Ηθικά Νικομάχεια ότι ο άνθρωπος που αγαπάει την αλήθεια για χάρη ακριβώς της αλήθειας «ακόμη και σε περιπτώσεις που δεν έχει σημασία, θα το κάνει ακόμη περισσότερο σε περιπτώσεις που έχει μεγάλη σημασία» [ 1 127β], Ακόμη και ο αρχετυπικός ψεύτης Οδυσσέας δεν θα ισχυριζόταν ποτέ ότι είναι φι λαλήθης· πιο συχνά καυχιέται για την πανουργία της ψευδολογίας του και δεν έχει καμιά αμφιβολία για το πότε και γιατί κατηγορημα τικά δεν λέει την αλήθεια — πράγμα που δεν μπορούμε να πούμε για την πρόσφατη έκδοση της Καινής Διαθήκης και των Ψαλμών της Οξφόρδης. Στο τέλος της Οδύσσειας, όταν έχει κάνει τον πατέρα του να κλάψει με ένα τελευταίο και αχρείαστο ψέμα, ο Οδυσσέας πρέπει να γνωρίσει κι αυτός το αντίτιμο της προσποίησης. Οι κίνδυ νοι της μη σύνδεσης του λόγου με το έργο διερευνώνται πλήρως στον τρόπο που παριστάνεται ο Οδυσσέας στην αττική τραγωδία, ιδιαίτε ρα με το χαρακτήρα του αήθους και αντιπαθητικού πολέμαρχου στα τελευταία έργα του Σοφοκλή και του Ευριπίδη.
91
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Οί τυφλοί και οι χωλοί στα ελληνικά δεν είναι συχνά οι άνθρωποι «με ειδικές ανάγκες» ή με «μειονεξία», αλλά αποκαλούνται τσιμπλιά ρηδες και στραβοκάνηδες — φρικτές «αναπηρίες» όλες, που απαιτούν φιλανθρωπία και βοήθεια από τους ακμαιότερους. Ο Ησίοδος λέει σκληρά ότι ο δυνατός άνεμος κάνει τον ανήμπορο γέρο να λυγίζει «σαν τροχός». Κάνεις παιδιά όχι από ουτοπιστικό ιδεαλισμό, για να «δημιουργήσεις ένα καλύτερο κόσμο», αλλά επειδή, με τη συμπαντική ανταλλαγή το>ν ηλικιών, τα φροντίζεις όταν είναι νήπια για να κάνουν κι αυτά το ίδιο για σένα όταν γεράσεις. Τα γηρατειά δεν είναι η «χρυσή εποχή» των ηλικιωμένων πολιτών, αλλά πιο συχνά μια ε ποχή ασθενειών, μοναξιάς, σωματικής ανημπόριας και απώλειας της ομορφιάς, μια εποχή που σου πέφτουν τα δόντια, τα γόνατά σου πρή ζονται, η πλάτη σου καμπουριάζει, πιάνονται οι αρθρώσεις σου, τα γεννητικά σου όργανα δεν λειτουργούν και η μνήμη σ’ εγκαταλείπει — «θλιβερό πράγμα», λέει ο ελεγειακός ποιητής του έβδομου π .Χ . αιώνα Μίμνερμος. Εβδομήντα χρόνια είναι αρκετά για κάθε άνθρω πο, αναστενάζει ο Σόλων. Οι Έλληνες συνειδητοποίησαν ότι η ειμαρμένη, το πεπρωμένο και οι θεοί πολύ λίγο νοιάζονται για τη δικαιοσύνη — όπως καταλήγει να μάθει ο Αχιλλεύς, ο άριστος των Αχαιών— και δεν μπορούν να μασκαρευτούν με τα λόγια. Σ ’ ένα περίφημο χωρίο της ραψωδίας Ω της Ιλιάδας, ο Αχιλλεύς βλέπει για πρώτη φορά ότι τα καλά και τα κακά που βρίσκουν τους θνητούς είναι τυχαία — ή τουλάχιστον α νεξιχνίαστα— μοιρασμένα από τους θεούς: Γιατί έτσι όρισαν οι θεοί για τους δυστυχισμένους θνητούς, να ζούνε δηλαδή πικραμένοι, ενώ αυτοί είναι χωρίς βάσανα. Γιατί δυο πιθάρια βρίσκονται στο κατώφλι του Δία με δώρα που δίνει, με δυστυχίες το ένα και το άλλο με αγαθά· σ’ όποιον τώρα ο Δίας που χαίρεται με τους κεραυνούς δώσει ανακατωμένα, αυτόν πότε τον βρίσκει το κακό και πότε το καλό· σ’ όποιον δώσει από τα δεινά, τον κάνει καταφρονεμένο, κι αυτόν καταστρεπτική αθλιότητα πάνω στη θεία γη τον καταδιώκει, και τριγυρίζει χωρίς να είναι τιμημένος ούτε από τους θεούς ούτε από τους ανθρώπους. Όμηρος, Ιλιάς, Ω 5 2 5 -5 3 3
92
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΑΛΗΝΕΣ
Ατσαλώσου γι’ αυτό που η μοίρα κι όχι η λογική υπαγορεύει και περίμενε πως θα είναι συχνότερα σκληρό, παρά δίκαιο ή ευχάριστο. Η επιλογή, υποστηρίζουν ο Όμηρος και οι Έλληνες, είναι μεταξύ του καλού και του κακού ή μόνο μεταξύ μικρότερου και μεγαλύτερου κακού — σπάνια, ή και ποτέ, μεταξύ καλού και καλού. Η ελληνική σοφία λέει σε όλους μας πως η τραγωδία μας είναι ότι πρέπει να προσαρμοστούμε σ’ ένα κόσμο που δεν τον έχουμε φτιάξει εμείς, ότι πρέπει να νοιαστούμε περισσότερο για το τι κάνουμε εμείς σ’ αυτόν παρά για το τι κάνει εκείνος σ’ εμάς — πρέπει να δρούμε, λοιπόν, σύμφωνα με την αλήθεια που ασπαζόμαστε και να περιμένουμε το χειρότερο. Ο Τρώας Έ κ τω ρ αντιμετωπίζει τη δική του τραγωδία που είναι ότι πρέπει να αγωνιστεί για μια χαμένη και άδικη υπόθεση που δεν την έχει δημιουργήσει ο ίδιος. Είναι ένα πεπρωμένο από το οποίο δεν μπορεί να ξεφύγει, ένα πεπρωμένο που θα του πάρει τη γυναίκα του, το γιο του, τον πατέρα, τον αδερφό και τη χώρα του. Με άλλα λόγια, η ανοησία κάποιου άλλου θα τους καταδικάσει ό λους. «Γ ια τί εγώ με την καρδιά και την ψυχή μου αυτό το ξέρω καλά· θα έρθει δηλαδή ημέρα, όταν κάποτε η ιερή Τροία θα έχει χαθεί» [Ιλιάς, Ζ 4 4 7 -4 4 8 ], εξομολογείται, ενώ καταλαβαίνει πως δεν υπάρχει έντιμος τρόπος διαφυγής. «Αλλά πάρα πολύ ντρέπομαι τους Τρώες και τις χαριτωμένες Τρωάδες, αν φεύγω σαν δειλός μα κριά από τον πόλεμο, ούτε ο χαρακτήρας μου το επιτρέπει...» [Ιλιάς, Ζ 4 4 1 -4 4 4 ], Ακόμη κι αν Πλάτων κάνει λάθος σχετικά με το ότι υπάρχει μια έσχατη ηθική δικαιοσύνη κάπου, κάπως, άλλοι Έλληνες, προγενέ στεροι Έλληνες κυρίως, θα έλεγαν: «Ποιος νοιάζεται αν αυτό που κάνω θα ανταμειφτεί, και πολύ λιγότερο αν θα θεωρηθεί σωστό, εφόσον εγώ ξέρω ότι είναι σωστό;» Κάθε φορά που ένας αυτάρεσκος αχρείος ανέβαινε στην επιφάνεια της λίμνης για να πει ότι δεν υπάρ χει πραγματικότητα παρά μόνο γλώσσα, ότι η γλώσσα και η κοινω νική συμπεριφορά είναι κοινωνικά κατασκευασμένες και κατά συνέ πεια δεν σχετίζονται ή, ακόμη χειρότερα, ότι οι λέξεις πρέπει να αλ λάξουν αν θέλουμε να νιώσουμε καλύτερα για τους εαυτούς μας, κά ποιος Αριστοφάνης, Σωκράτης, Θουκυδίδης ή Πλάτων περίμενε για
93
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
να τον «κατραπακιάσει» και να τον ξαναρίξει στη λάσπη. Επ ί πλέον, όπως λέει ο Πλάτων, δεν πρέπει να επιτραπεί στους σχετικιστές να τρέξουν να κρυφτούν στα σκοτάδια της ανυπαρξίας. Πόσο λυπηρό, πόσο τραγικό σ τ’ αλήθεια, είναι ότι το πώς το είπαν οι Έλληνες, το γίατ/ μπορεί να το είπαν οι Έλληνες, αλλά σπάνια το τί είπαν οι Έλληνες, είναι τώρα συχνά η δουλειά των κλασικιστών στην Αμερική. Μας πληροφορούν ότι οι Έλληνες εκτιμούσαν το υλικό σώμα όσο ακριβώς και το νου. Πράγματι. Όμως δεν επρόκειτο τόσο για μια εκτίμηση της αισθητικής του σώματος ή της υγείας που απορρέει από την καλή σωματική κατάσταση, όσο για ένα σύμβολο και μια πραγματικότητα ότι κάθε άτομο έπρεπε να έχει τη δύναμη να μετα τρέπει τα λόγια του σε πράξη, να είναι άντρες και γυναίκες των έργων και όχι απλώς των λόγων. Η υποκρισία και η προσποίηση δεν είναι μόνο ατομικά ελαττώματα, στο άθροισμά τους είναι θανατηφό ρα για ολόκληρη την έννοια του νόμου και της δικαιοσύνης.
Η ανωτερότητα του πολιτισμού. Ο Πίνδαρος, ο λυρικός ποιητής του πέμπτου π .Χ . αιώνα, έλεγε ότι ο πολιτισμός είναι τα πάντα. Άλλοι Έλληνες πρόσθεσαν ότι δεν είναι ίσοι όλοι οι πολιτισμοί. Ο Ιπποκράτης επιδίωξε να εξηγήσει τις τερά στιες διαφορές μεταξύ Ανατολής και Δύσης βάσει του κλίματος και του εδάφους. Ο Ηρόδοτος, ο περιοδεύων ανθρωπολόγος, γνώριζε (όπως και ο ποιητής Ξενοφάνης) ότι κάθε πολιτισμός θεωρούσε τα δικά του ιδιαίτερα έθιμα, τους θεούς και τις παραδόσεις τόσο φυσιολογικά όσο και οικουμενικά. Μερικοί λαοί, παρατήρησε, θεωρούσαν βδέλυγμα το να φάνε — άλλοι το να κάψουν— τα σώματα των γονιών τους. Ω στόσο, κατανόησε ότι υπήρχαν κριτήρια που δεν ήταν σχετικά, ση μεία αναφοράς μέσω των οποίων μπορούσε κανείς να εκτιμήσει πόσο αποτελεσματικά ντύνονταν, προστατεύονταν και διοικούνταν οι άν θρωποι σε οποιοδήποτε χρόνο και τόπο. Ακόμη και για τον άνθρωπο του κόσμου Ηρόδοτο, η πόλις δεν είναι ανάκτορο, όπως και ο ίδιος ήταν ελεύθερος ερευνητής και όχι εξαγορασμένος χρονικογράφος ή αυλικός γραφιάς. Οι Πέρσες αυλικοί εγκωμιαστές δεν είναι Όμηροι. Οι αυλοκόλακες δεν είναι βουλή. Οι
94
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
πλεχτές ασπίδες από λυγαριά δεν μπορούν ν’ αντιμετωπίσουν τις μπρού ντζινες πανοπλίες. Η δουλοπρεπής συμβουλή για εισβολή στην Ε λ λάδα δεν είναι η παθιασμένη συζήτηση ελεύθερων αντρών για το πού και πώς είναι καλύτερο να αντισταθούν. Ο μισθωτής, ο εκμισθωτής και ο δουλοπάροικος δεν είναι κτηματίες. Οι θρησκευτικές τελετουρ γίες σκαλισμένες σε πέτρα δεν είναι Σαπφώ και Σοφοκλής. Οι μύθοι περί δημιουργίας χαραγμένοι σε τοίχους δεν είναι Έργα και ημέραι ούτε καν Θεογονία. Η σφηνοειδής γραφή, τα ιερογλυφικά και τα Φοι νικικά δεν είναι ελληνική γραμματεία. Οι Έλληνες, όπως ο Ηρόδο τος, που αναγνώριζαν την έννοια «πολίτης του κόσμου», που έτρεφαν μεγάλο σεβασμό για τους εχθρούς και τους γείτονές τους, που δεν συνέδεαν τη φυλή με το χαρακτήρα ή την ευφυΐα, δεν μιμούνταν άλλους, όπως επιχειρούμε εμείς να κάνουμε τώρα. Δεν συμφωνούσαν ότι όλα τα άλλα κοινωνικά πρότυπα πρέπει να έχουν ίση διανοητική ή πολιτισμική αξία. Η αφαίρεση της κλειτορίδας της γυναίκας είναι κακό — χθες, σήμερα, αύριο και για πάντα. Ο υπερεθνικόφρων Ισοκράτης ήταν συχνά εθνοκεντρικός και μι κρόψυχος, αλλά δεν είχε απαραίτητα άδικο όταν είπε για την περσική ελίτ ότι «ζούσαν τη ζωή σε ένα επίπεδο» χωρίς «κοινή προοπτική και ελεύθερους θεσμούς», και κατά συνέπεια ήταν άντρες των οποίων οι ηγέτες ήταν «υπεροπτικοί έναντι των κατωτέρων τους και δουλοπρεπείς προς τους ανωτέρους τους», κατά τρόπο που μπορούσε μόνο να «εξαχρειώνει την ανθρωπότητα». Κανένας αρχαίος Έλληνας δεν θα πίστευε σήμερα ότι ο ισλαμικός κόσμος, με λίγη ακόμα υπομονή, θα μάθει τα πλεονεκτήματα της δικής μας δημοκρατίας, ότι η εμπο ρική διένεξη με τους Ιάπωνες είναι θέμα σημασιολογίας, ανυπομο νησίας και κακής επικοινωνίας, ότι το σύστημα με τις κάστες των Ινδών δεν είναι παρά παρέκκλιση από τον αναπόφευκτο δρόμο προς την ισονομία, ότι οι Κινέζοι φρουροί πυροβολούσαν και σκότωναν τους διαδηλωτές επειδή χρειάζονται εκπαίδευση στον έλεγχο του πλήθους και επειδή τους είχαν τελειώσει οι πλαστικές σφαίρες, ότι το πρόβλημα με τους Χούτου είναι απλώς η έλλειψη συνταγματικής διακυβέρνη σης ή ότι η θέση των γυναικών στη Λατινική Αμερική είναι απλώς «διαφορετική». Ό χι, οι Έλληνες θα αναγνώριζαν ότι πρόκειται για
95
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
διαφορετικούς πολιτισμούς, κάποτε με μικρή συγγένεια και συχνά με βαθιά αντιπάθεια προς τη Δύση. Γπάρχει λόγος — και δεν είναι φυ λετικός— , θα έλεγε ένας Έλληνας, που στον παγωμένο Καναδά ικανοποιημένοι άνθρωποι μένουν στα βόρεια των συνόρων, ενώ εκα τομμύρια άλλων γενναίων ρισκάρουν τη ζωή τους για να ξεφύγουν από το εύκρατο Μεξικό. Ο ελληνικός νους από τον Πίνδαρο μέχρι τον Ξενοφώντα έβλεπε τον κόσμο ως ομόκεντρους δακτύλιους. Το κέντρο ήταν, φυσικά, ελ ληνικό, αλλά ήταν επίσης και το μόνο μέρος όπου άνθρωποι όμοιου είδους κατείχαν τη γη τους και την καλλιεργούσαν όπως ήθελαν χωρίς φόρους και αυτοκρατορική οδηγία, αντί να είναι βοσκοί, πλάνητες, ενοικιαστές ή κολίγοι. Ο Μεγάλος Βασιλιάς και ο φαραώ δεν ήταν αντικείμενα μίμησης. Οι εξωτερικοί κύκλοι έμεναν για τους Κύκλωπες, τους Λαιστρυγόνες, τους τυράννους, τις Αμαζόνες, τους πολυγαμικούς λαούς, τους δυνάστες, τους ανθρωποφάγους, τους γαλακτοπότες, τους νομάδες, τους δεντρολάτρες, τους μισόγυμνους αλ λόκοτους ανθρώπους που έριχναν βέλη κρυμμένοι πίσω από ένα βρά χο αντί να επιτίθενται κατά μέτωπο με μπρούντζινες πανοπλίες. Δεν υπήρχαν μικροκτηματίες έξω από την ελληνική πόλιν. Κανένας. Δώστε σ’ έναν Έλληνα της πόλεως την άγρια, φονική γη των Κυκλώπων, και μέσα σε μια δεκαετία θα της έχει κατασκευάσει φράγματα, θα την έχει αποξηράνει, τοπογραφήσει και μοιράσει σε αγροτεμάχια για αγροτικές κατοικίες. Ο Όμηρος στην Οδύσσεια, υ παινίσσεται ότι στα κατάλληλα ελληνικά χέρια θα μπορούσε να γίνει ένας άνετος τόπος για εγκατάσταση με δρόμο και λιμάνι, ένας α σφαλής, καθαρός και ζεστός τόπος που θα διοικείται από συντεταγ μένο νόμο και εκλεγμένους αξιωματούχους όπου όλοι θα μπορούσαμε να ευημερούμε, να σεργιανίζουμε, αλλά και να ανησυχούμε για το πώς έχουμε μιάνει τον Παράδεισο. Οι μοντερνιστές, εντελώς αντί θετα από τον Όμηρο, θα έπιαναν την γκρίνια: «Ο καημένος ο Κ ύ κλωπας. Μέχρι να φτάσει ο Οδυσσέας με τους άρπαγες εκμεταλλευ τές του και το “νερό της φωτιάς”, είχε μια Εδέμ, δεν πείραζε κανένα, ήταν περήφανος για τον ντόπιο πολιτισμό του και τους γηγενείς θεούς του. Μειονεκτούσε από άποψη όρασης (αλλά ποιος μπορεί να πει ότι
96
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
τα δυο μάτια είναι το φυσιολογικό;) κι όμως έβοσκε τα πρόβατά και τα γίδια του φροντίζοντας για την αειφορία των φυσικών πόρων, ε πικοινωνούσε με τα ζώα και τρεφόταν με γάλα και τυρί (α, ναι, μερι κές φορές και με ανθρώπους). Στην αμόλυντη γη του με τη σπάνια και προστατευόμενη χλωρίδα και πανίδα, η κατάχρηση ουσιών ήταν άγνωστη και υπήρχε μια διαχείριση των πόρων από ισότιμους αυτόχθονες σε οικολογική ισορροπία, χωρίς γραμμικές ιεραρχίες, όπου κατα σκευάσματα όπως ο γάμος, η οικογένεια, η θρησκεία ή ο νόμος δεν μπορούσαν να ηρωοποιήσουν κάποια ομάδα εις βάρος μιας άλλης».
Η
μεγάλη προσθήκη, ακόμη και βελτίωση, της Αμερικής επί του
πολιτισμού των αρχαίων Ελλήνων δεν ήταν, όπως ισχυρίζονται τώ ρα, η πολυπολιτισμικότητα, αλλά η μεγαλύτερη πολυφυλετικότη τα. Οι Έλληνες δίδασκαν ότι δεν ήταν η φυλή αλλά ο πολιτισμός που χώριζε τους ανθρώπους. Ο Διογένης, ο Σωκράτης, ο Επίκτητος και ο Μάρκος Αυρήλιος σε κάποιες εποχές υποστήριξαν ότι ήταν συμ μέτοχοι μιας κοινής ανθρώπινης φύσης που υπερέβαινε τα φυλετικά όρια· ακόμη και ο Αθηναίος συντηρητικός Αντιφών είπε ότι «από τη φύση είμαστε όλοι φτιαγμένοι να είμαστε όμοιοι από κάθε άποψη, τόσο οι βάρβαροι όσο και οι Έλληνες» [απ. 5, 3 ], Ήταν λογικό και όχι τυχαίο στην ανάπτυξη της χώρας μας ότι το Αμερικανικό Σύνταγ μα, η ατομική ελευθερία και η ελεύθερη επιχειρηματική δραστηριό τητα δεν περιορίζονταν μόνο στους Ευρωπαίους, αλλά μπορούσαν να εξελιχθούν ως κοινή κληρονομιά οποιουδήποτε επέλεγε να επινοήσει εκ νέου τον εαυτό του ως Δυτικό — ως Έλληνα. Ο Σωκράτης, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης μπορούσαν να γίνουν κτήμα καθενός. Με την άφιξή του ένας Ιάπωνας, Άραβας ή Μεξικανός μπορούσε να ισχυριστεί ότι ήταν ένα με τον Θουκυδίδη, τον Τζέφερσον και τον Λίνκολν. Δεν χρειαζόταν πια να διεκδικεί πολιτιστική συγγένεια με τον αυτοκράτορα, τον εμίρη ή τον Αζτέκο και την κληρονομιά τους της φυλετικής υπεροχής, της δεισιδαιμονίας, του θρησκευτικού φα νατισμού, των στρατιωτικών συνωμοσιών και ιδιότυπων διαταγμά των. Σε τελευταία ανάλυση, οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι ήταν Νοτιοευρωπαίοι που, όταν αναχαιτίστηκαν από τα ανατολικά και τα νότια,
97
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κινήθηκαν βόρεια για να ενσωματώσουν ανθρωποφάγους, να εκπολι τίσουν γαλανομάτηδες κτηνώδεις ληστές με σώματα γεμάτα τατου άζ, που φορούσαν κέρατα αγελάδας και μαγικά φυλαχτά, και να δώ σουν νόμους και λογική σε λευκούς, γυμνόστηθους ανθρώπους που λάτρευαν τα κωνοφόρα δέντρα. Με δυο λόγια, οι γαλανομάτηδες και με λευκό δέρμα Βορειοευρωπαίοι πρόγονοι των συγγραφέων ήταν μάλ λον φριχτοί τύποι μέχρι που το ρεύμα — όσο φονικό κι αν ήταν — του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού τράβηξε προς τα βόρεια. Έ τσ ι η επιλογή των Ελλήνων είναι τελικά αν θα έχουν εκκλησία του δήμου ή φαραώ, τρεις τάξεις ή δύο, τον Ηρόδοτο ή τον αυλοκό λακα με το καλέμι. Μπορείς είτε να αφήνεις τη διανόηση ελεύθερη να γράφει ποίηση και να επιτίθεται στην ελίτ είτε να τη βάζεις να χτίζει τάφους, να κολακεύει τον Ένα και να χαράσσει δουλοπρεπή πικτογράμματα. Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι νόμιμος ιδιοκτήτης ενός κομματιού γης ή να σκάβει στα κτήματα του Μεγάλου Βασιλιά. Κάνε τους πλουσίους να χρηματοδοτούν θεατρικές παραστάσεις και να ναυπηγούν στόλο ή άφησέ τους να ξεκοκαλίζουν και να κατέχουν ως ιδιοκτησία τους ολόκληρη την ύπαιθρο. Παζάρευε στην αγορά με παμπόνηρους ιδιώτες μικροπωλητές ή σέρνε με το ζόρι την παραγωγή σου στην αποθήκη του παλατιού. Άκου το «ο Δίας δεν υπάρχει πια» ή αποκεφάλιζε τους υπερόπτες που δεν υποκλίνονται στον Θωθ. Εξοστράκιζε, έλεγχε, σατίριζε, δίνε δημοσιότητα και ερεύνα ή περίμενε ν’ ακούσεις το χτύπημα στην πόρτα τα μεσάνυχτα. Εν τέλει, αυτή η επιλογή καθορίζει το αν τα παιδιά θα έχουν μια καλύτερη ευκαιρία να τρώνε, να είναι απαλλαγμένα από αρρώστιες, να μεγαλώνουν α σφαλή από ακρωτηριασμό και άδικο θάνατο, να βλέπουν και να πε ριγράφουν τον κόσμο όπως επιλέγουν — και να εγγράφονται στο σύγ χρονο πανεπιστήμιο για να μαθαίνουν πόσο απαίσιος ήταν στην πραγ ματικότητα ολόκληρος ο πολιτισμός της παιδικής τους ηλικίας. Δεν είναι μειωτικό ούτε παράλογο να ρωτήσουμε γιατί άραγε α κόμη και ο πιο κραυγαλέος ακαδημαϊκός επικριτής της Δύσης θα προτιμούσε να πετάξει με τη δννΐ&δ Αίχ, να εισαχθεί στην κλινική Μ&γο, να βλαστημάει στην Τάιμς Σκουέαρ, να περάσει με κόκκινο στην Όμαχα, να κολυμπήσει με το κορίτσι του στην παραλία της
98
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
Σάντα Κρουζ ή να ζει δίπλα σε μια στρατιωτική βάση των ηπ α στο Τέξας — αντί να επιβιβαστεί σε ένα αεροπλάνο των Αερογραμμών του Κογκό, να αφήσει τη σκωληκοειδή του απόφυση στο Γενικό Νοσοκομείο της Μανάγκουα, να χρησιμοποιήσει το όνομα του Αλ λάχ «επί ματαίω» στο κέντρο της Τζέντα, να καβαλήσει ένα πεζο δρόμιο στη Σιγκαπούρη, να φορέσει μπικίνι στο Ιράν ή να κάνει τις διακοπές του κοντά στο αρχηγείο της Εθνοφρουράς της Κορέας. Γιατί; Λόγω των Ελλήνων. Ο ελληνικός πολιτισμός πρώτος μας έδωσε τη λογική, επιστημο νική έρευνα — συχνά οργανωμένη σε πρωταρχικά πανεπιστήμια και δημοσιευόμενη σε μέσα χωρίς λογοκρισία— ως επί το πλείστον ά τρωτη από πολιτικό και θρησκευτικό καταναγκασμό. Η ελευθερία του λόγου και η επιτρεπόμενη παρέκκλιση από θρησκευτικά πρότυ πα ήταν επίσης ελληνικές ιδέες. Καθιστούν δυνατό για τον μη πιστό να διατηρήσει το κεφάλι του στο λαιμό του. Οι νομικοί κώδικες της πόλης επιδίωκαν να εφαρμόσουν ομοιομορφία και ορθολογισμό τι μωρώντας το πταίσμα και το κακούργημα, διακρίσεις που εξασφαλί ζουν ότι αυτός που διαπράττει τροχαία παράβαση ξεχωρίζει από τον κοινωνικώς παρεκκλίνοντα. Στην πόλιν ο αρμόζων ρόλος για τις γυ ναίκες αποτελούσε θέμα θρησκευτικών, φιλοσοφικών, λογοτεχνικών και κοινωνικών συζητήσεων· σ’ αυτή οι γυναίκες με καλυμμένα πρό σωπα, οι ακρωτηριασμένες και οι απομονωμένες δεν αποτελούσαν τον κανόνα. Οι οπλίτες ήταν πεζικό πολιτών και ένα με το λαό, όχι μια αυτοκρατορική φρουρά πάνω από το νόμο και τον έλεγχο των πολι τών, γι’ αυτό έτσι σήμερα στα καθ’ ημάς ο άνθρωπος με τη στολή συνήθως δεν είναι γραφειοκράτης ή φοροεισπράκτορας. Οι Έλληνες θεωρούσαν ότι ο πολιτισμός μάς χωρίζει από το φυ σικό, πρωτόγονο εαυτό μας και ότι κανένας πολιτισμός δεν το έκανε αυτό καλύτερα απ’ ό,τι ο κόσμος της δικής τους πόλης-κράτους. Η περηφάνια για τον πολιτισμό κάποιου δεν ήταν σοβινισμός, ήταν α πλώς μια λογική και απαραίτητη εκτίμηση για ένα σύστημα που α παιτούσε θυσίες και υπευθυνότητα από τον πολίτη και, ως αντάλ λαγμα, του παρείχε υλική αφθονία και προσωπική ελευθερία που άλ λοι δεν μπορούσαν ούτε να φανταστούν.
99
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Αυτές οι προϋποθέσεις μέσα στην Αντιγόνη του Σοφοκλή — και βα σικές ελληνικές προσεγγίσεις στην ανθρώπινη εμπειρία— αντανα κλούν την προέλευση του δυτικού πολιτισμού- δεν μπορούν να απορριφθούν ως απλοϊκές «ηθικές κοινοτοπίες». Δεν είναι απλώς «διαφο ρετικές» από άλλους πολιτισμούς. Μάλλον εικονογραφούν τις αιτίες για τις οποίες εμείς στη Δύση είμαστε ό,τι είμαστε. Εξηγούν σε με γάλο βαθμό το γιατί ο ίδιος ο κόσμος δυτικοποιείται με ταχύτητα και υποδεικνύουν ταυτόχρονα το τι πήγε στραβά. Αυτή η απόρριψη, λοιπόν, της κλασικής μας κληρονομιάς έχει επιπτώσεις που προχω ρούν πολύ πιο πέρα από απλά ζητήματα αισθητικής ή «πολιτιστικής παιδείας». Κάθε πλευρά του αρχαίου ελληνικού κόσμου αποκαλύ πτει τις ιδέες και τις αρχές που έχουν προσδιορίσει τη μορφή — και καθορίσει την πορεία— του δυτικού πολιτισμού. Για να φωτίσουμε περισσότερο τη σημασία των Ελλήνων, με τώρα ως τρίτο θέμα μας κάτι που φαινόταν ότι είναι το πιο μέρος για να βρούμε την ελληνική ιδιοφυΐα σε δράση, εκείνη βασική και βάρβαρη οργανωμένη ανθρώπινη δραστηριότητα
πιάνου απίθανο την πιο που α
σκεί σε όλους μας μια μακάβρια γοητεία — τον πόλεμο. Σπάνια βρί σκουν πολλοί στα πεδία του φονικού και στη δυστυχία της μάχης κάποια εξήγηση του όλου δυναμισμού της δυτικής εμπειρίας. Ο ελληνικός πόλεμος, στην πραγματικότητα, παρουσιάζει για μια ακόμη φορά στο πεδίο της μάχης τις αξίες της πόλης-κράτους που διαμόρφωσαν την Ελλάδα, και κατά συνέπεια τη Δύση, στις πιο γυ μνές, πιο κτηνώδεις μορφές τους. Οι αρχές της φάλαγγας δεν είναι παρά εκείνες που αντηχούν στην Αντιγόνη. Σκεφτείτε γιατί ο Θου κυδίδης αναζητούσε στον πόλεμο την εξήγηση της ανθρώπινης κα τάστασης: «Ο πόλεμος (...) αφαιρώντας λίγο λίγο τις ευκολίες της καθημερινής ζωής, γίνεται δάσκαλος της βίας και εξομοιώνει τα πνεύματα του πλήθους με την κατάσταση της στιγμής» [Γ ", 82]. Ο ελληνικός πόλεμος, αυτός ο βίαιος διδάσκαλος, κατά ειρωνικό τρόπο προσφέρει μια από τις καλύτερες όψεις του ποιοι ήταν οι Έλληνες και γιατί μας είναι τόσο πολύτιμοι σήμερα. Μπορεί να μισούμε τον πόλεμο, να πιστεύουμε ότι είναι η πιο παράλογη και ωμή από τις ορ 100
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
γανωμένες ανθρώπινες δραστηριότητες, ωστόσο μπορούμε να μάθου με πολλά από αυτή την κτηνώδη τρέλα του πολιτισμού.
Ο ΐ Ε Λ Λ Η Ν Ε Σ ΣΤΟ Ν Π Ο Λ ΕΜ Ο Το μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού πεζού λόγου αφορά στον πόλε μο, στη γη ή στην πολιτική περί των δύο. Το να προσπαθήσει κανείς να κατανοήσει τον αρχαίο κόσμο και να αγνοήσει τον πόλεμο είναι αδύνατο. Η ανθρώπινη σύγκρουση είναι μόνιμη σε όλη την ελληνική ποίηση, ιστορία, θέατρο και ρητορική. Η πλοκή της Αντιγόνης εστια ζόταν στον πόλεμο και τις συνέπειές του, στην καταστροφική μάχη μεταξύ του Πολυνείκη και του αδερφού του Ετεοκλή για το βασίλειο των Θηβών. Η Ιλιάς είναι μια μακρά μάχη. Οι Έλληνες έλεγαν ότι ο πόλεμος («που υπάρχει εκ φύσεως μεταξύ όλων των ελληνικών πόλεων -κρατών») και η γεωργία («η μητέρα όλων μας») είναι τα δύο πιο σημαντικά πράγματα που κάνουμε εμείς οι άνθρωποι. Η καλ λιέργεια. της γης και η μάχη, η δημιουργία και η καταστροφή, ήταν οι δύο δραστηριότητες που αποκάλυπταν με τον καλύτερο τρόπο την αρετή και τη δειλία, την ικανότητα και την ανικανότητα, τον πολιτισμό και τη βαρβαρότητα. Ο δραματουργός Αισχύλος, στο επιτάφιο επί γραμμά του, έγραψε για τη μονοήμερη εμπειρία του στον Μαραθώνα και όχι για τη συγγραφή της μνημειώδους τριλογίας του, της Ορέστειας. Ο Σωκράτης, όταν δικαζόταν με την απειλή της θανατικής ποινής, θύμισε στους κατηγόρους του το θάρρος του ως ιππέα όταν, στα σαράντα πέντε του, δεν έκανε ούτε στιγμή πίσω κατά τη διάρ κεια της εφιαλτικής αθηναϊκής υποχώρησης μετά την ήττα στη μά χη του Δηλίου. Εισαγόμαστε στον κόσμο του Αρχίλοχου διαβάζο ντας ότι ο ποιητής πέταξε την ασπίδα του και δεν ανησύχησε για τις συνέπειες. Ο πόλεμος και η χρήση της γης είναι τα δομικά υλικά των Π ο λιτικών του Αριστοτέλη και της Πολιτείας του Πλάτωνα. Και οι δύο ουτοπίες προϋποθέτουν ότι, πριν ο άνθρωπος μπορέσει να διαλο γιστεί, να στοχαστεί, να εκπαιδεύσει και να συζητήσει, πρέπει πρώτα
101
! ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
να ανακαλύψει πώς να τρώει και να πολεμάει. Ο στρατιώτης και ο γεωργός μπορεί να είναι ξεχασμένοι ή ακόμη και περιφρονημένοι στο δικό μας πολιτισμό, στον ελληνικό νου, όμως, είναι το κλειδί για μια κοινωνία που να μπορεί να λειτουργήσει. Δεν υπάρχει ούτε μία ελλη νική μορφή του πέμπτου αιώνα — διανοητική, λογοτεχνική, πολιτι κ ή — που να μην είχε ένα αγρόκτημα ή να μην πολεμούσε· τις πε ρισσότερες φορές τα έκανε και τα δύο. Ο πόλεμος — «πατήρ πάντων», κατά τον Ηράκλειτο [απ. 53 ϋϊοΐδ] — παίζει κεντρικό ρόλο σε όλη την ελληνική και ρωμαϊκή λο γοτεχνία. Ο Τρωικός Πόλεμος δεν ήταν μόνο του Ομήρου, ο φονικός Αχιλλέας, ο πεισματάρης Αίας και ο πολυμήχανος Οδυσσέας, πολε μιστές όλοι, βρίσκονται στο φόντο των καλύτερων ελληνικών τραγω διών. Οι κωμωδίες του Αριστοφάνη — από τους Αχαρνής μέχρι τη Λυσιστράτη— εμφανίζουν ως παραλογισμό το άσκοπο του Πελοποννησιακού Πολέμου. Τα λυρικά ποιήματα και οι ελεγείες του ΑρχΟ,οχου, του Τυρταίου, του Καλλίνου, του Αλκαίου, του Σόλωνα, ακόμη και της Σαπφούς, θα ήταν χαμένα χωρίς οπλίτες, ασπίδες, μπρού ντζινες πανοπλίες, στόλους και λυδικά άρματα. Δεν είναι παράξενο· ο Τυρταίος, ο Αρχίλοχος, ο Αλκαίος, ο Καλλίνος, ο Αισχύλος, ο αδερ φός της Σαπφούς, ο Σοφοκλής, ο Περικλής, ο Σωκράτης, ο Θουκυ δίδης και ο ρήτορας Δημοσθένης είχαν όλοι πάρει τη θέση τους στις γραμμές της φάλαγγας ή στους πάγκους των τριήρων, αποφασισμένοι· ως πολίτες των πόλεων-κρατών να υποθηκεύσουν τους μυς τους στον αγώνα της ομάδας τους να προκαλέσει ή να εμποδίσει το κακό. Ο πατριός του Πλάτωνα, ο αδερφός του Αισχύλου και ο γιος του Περικλή, όπως ήταν συνηθισμένο στην πόλη, τραυματίστηκαν, σκο τώθηκαν ή εκτελέστηκαν ως αποτέλεσμα μάχης. Ο Μέλισσος, ο Σάμιος φιλόσοφος και μαθητής του Παρμενίδη, οδήγησε το στόλο σε μάχη εναντίον του ίδιου του Περικλή· και οι δύο άντρες ήταν διανο ούμενοι που γνώριζαν επίσης από κωπηλασία και εμβολισμό. Ο Σο φοκλής ήταν κάπου εκεί κοντά, μέλος της εκλεγμένης υψηλής δι οίκησης των Αθηναίων. Σχεδόν κάθε ελληνικός ναός έχει τη ζωφόρο και τα αετώματά του γεμάτα με θεούς φιλοτεχνημένους με την πολεμική στολή του 102
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΌΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
οπλίτη της πόλης· η αγγειογραφία δοξάζει τις τάξεις της φάλαγγας· ταφικές στήλες απεικονίζουν το νεκρό με στρατιωτική πανοπλία. Ο Πλάτων χρησιμοποιεί συχνά το παράδειγμα του πολέμου για να στη ρίξει τις θεωρίες του για την αρετή και τη γνώση. Συχνά αντλεί συ γκεκριμένα παραδείγματα από την προσωπική εμπειρία τού μεσήλικα Σωκράτη που πολέμησε στο Δήλιο, στην Αμφίπολη, στην Π οτείδαια. Δεν υπάρχει ούτε ένας Έλληνας ιστορικός που να μην έχει ως κύριο θέμα του τον πόλεμο· για τον Ηρόδοτο, τον Θουκυδίδη ή τον Ξενοφώντα το να γράψουν ιστορικές αφηγήσεις σχετικά με οτι δήποτε άλλο ήταν προφανώς αδιανόητο. Ο φιλόσοφος Ηράκλειτος έλεγε «ψυχές σκοτωμένες στον πόλεμο είναι καθαρότερες από αυτές που πέθαναν από αρρώστια» [απ. 136 ϋϊεΐδ]. Οι ποιητές Μίμνερμος, Καλλίνος, Τυρταίος και Σιμωνίδης συμφωνούσαν. Ακόμη και η ζωή της ελληνικής πόλης είναι συνώνυμη με την εμφάνιση της μάχης με πεζικό, αφού η αρχική πόλη-κράτος δεν ήταν παρά μια δημοκρατία οπλιτών. Η αλήθεια είναι ότι η κλασική ελλη νική μάχη σε μαζικό σχηματισμό δεν ήταν βέβαια καινοφανής — οι στρατοί των Μυκηνών και της Εγγύς Ανατολής το έκαναν επί αιώ νες. Ωστόσο οι Έλληνες της πρώιμης πόλης-κράτους (7 0 0 έως 5 0 0 π .Χ .) βελτίωσαν τον χαλαρά οργανωμένο όχλο σε τακτικές γραμμές και παρατάξεις, τώρα κάθε πολίτης που διέθετε περιουσία διεκδικούσε ίση θέση στη φάλαγγα, φωνή στην εκκλησία και κομμάτι γης στην ύπαιθρο. Ο πόλεμος εντάχθηκε τώρα πλήρως μέσα στο ιδιαίτερο κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο του μαχητή. Η κοινωνία αποτελούνταν από μικρούς ανεξάρτητους κτηματίες — το πρώτο σώμα πο λιτών που κατείχε τίτλους κυριότητας ακινήτου στον πολιτισμό— οι οποίοι δημιούργησαν τις πολεμικές τεχνικές και επινόησαν πολιτικές για να διατηρήσουν την ανακάλυψή τους, δηλαδή την ίδια την αγρο τική ισονομία. Οι άντρες με τα δόρατα μπορούσαν τώρα να στοιχι στούν ο ένας δίπλα στον άλλο για να πολεμήσουν για τα δικά τους εδάφη ως απόδειξη της δικής τους πολιτικής αλληλεγγύης. Μέχρι τα τέλη του όγδοου π .Χ . αιώνα αυτοί οι πεζοί οπλίτες είχαν υιοθετήσει εξελιγμένο οπλισμό και θωράκιση για να αντιμε τωπίσουν τη νέα πραγματικότητα της τυποποιημένης πολεμικής τα-
103
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κτικής κρούσης. Το κράνος, ο θώρακας και οι περικνημίδες ήταν κατασκευασμένα εξ ολοκλήρου από μπρούντζο και έφτανε σε πάχος περίπου ενάμισου εκατοστού, παρέχοντας προστασία από τα περισ σότερα ξίφη, βλήματα και δόρατα σε βαθμό άγνωστο σε άλλους πο λιτισμούς. Μια τεράστια βαριά ασπίδα ενός μέτρου κάλυπτε το μισό σώμα και συμπλήρωνε την πανοπλία των τριάντα περίπου κιλών. Ωστόσο ο οπλίτης εξαρτιόταν ακόμη από τον άντρα δίπλα του για να του καλύπτει με την ασπίδα τη δική του απροστάτευτη δεξιά πλευρά και να διατηρεί τη συνοχή ολόκληρης της φάλαγγας. Η στρατιωτική υπηρεσία ήταν ακριβώς αυτό: υπηρεσία ως ενδυνάμωση της ισότιμης αλληλεγγύης του σώματος των πολιτών. Έ ξω από τη Σπάρτη, ο στρατηγός, ένας ερασιτέχνης και εκλεγμένος δημόσιος αξιωματούχος, οδηγούσε συνήθως τα στρατεύματά του στην αριστερή πτέρυγα για να ξεκινήσει την επίθεση· σε περίπτωση ήττας πέθαινε συνήθίυς μεταξύ των ανδρών του. Εξαιτίας των περιορισμένων τακτικών επι λογών που υπήρχαν για τη φάλαγγα, όταν πια η μάχη είχε αρχίσει, οι πολύπλοκοι ελιγμοί και τακτικές ήταν προβληματικές και έτσι σπάνια επιχειρούνταν. Η κατά μέτωπον σύγκρουση σάρκας, ξύλου και μετάλλου ήταν η προτιμώμενη μέθοδος για να αρχίζουν και να τελειώνουν όλες οι συγκρούσεις. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι οι Έλληνες ήταν το πρώτο βαρύ πεζικό που είδε ο κόσμος. Τα παλαιότερα βασίλεια της Εγγύς Ανατολής και οι ανακτορικές δυναστείες που γειτόνευαν με την Ελλάδα της Εποχής του Χαλκού είχαν, φυσικά, ικανούς πολεμιστές. Τεράστιοι στρατοί κατέβαιναν στη μάχη. Η τοξοβολία, τα άρματα, το ιππικό και οι πολιορκητικές τε χνικές ήταν γνωστές από την τρίτη μέχρι την πρώτη π .Χ . χιλιετία. Ωστόσο, μόνο με την εμφάνιση της ελληνικής πόλης-κράτους και με τη συνοδεύουσα διανοητική, πολιτική και κοινωνική επανάσταση α πελευθερώνεται το οργανωμένο φονικό από το γραφειοκρατικό και το θρησκευτικό έλεγχο. Εμφανίζεται ένα αληθινό βαρύ πεζικό αποτελούμενο από μικροκτηματίες — το πρώτο ένοπλο έθνος. Η διεξαγωγή του πολέμου από τον έβδομο π .Χ . αιώνα και εξής είναι για πρώτη φορά δυναμική, ελεύθερη να προσαρμόζεται, να αλλάζει και να τρο ποποιείται για να ακολουθεί τις επιθυμίες και τις προτιμήσεις της
104
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
πλειοψηφίας των πολιτών. Η ανακάλυψη του πολέμου με στρατιω τικούς και πεζικό από τους Έλληνες αποδείχτηκέ θαυμαστό και ταυ τόχρονα επικίνδυνο πράγμα, προορισμένο να ταρακουνήσει τη Μεσό γειο κατά τρόπο που οι Αιγύπτιοι, οι Μυκηναίοι, οι Ασσύριοι ή οι Πέρσες δεν θα μπορούσαν να φανταστούν. Για τέσσερις σχεδόν αιώ νες έκτοτε (7 0 0 έως 3 0 0 π .Χ .) οι εκκλησίες των κτηματιών των ελληνικών πόλεων έλεγχαν το φονικό τους δημιούργημα, τον πόλεμο με οργανωμένο πεζικό, δημιουργώντας κανόνες και ρυθμίσεις που επέ τρεπαν τη συχνότητα της σύγκρουσης, αλλά την έκαναν λιγότερο φονική. Σε αυτό τον τρόπο μάχης, όπως και στην Αντιγόνη, βρίσκο νται οι κεντρικές αρχές του δυτικού πολιτισμού που εξακολουθούν να αποτελούν το δυτικό όραμα του κόσμου.
Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η Π Ο Λ Ε Μ ΙΚ Η Τ Ε Χ Ν Ι Κ Η Κ Α Ι Δ Υ Τ ΙΚ Ο Σ Π Ο Λ ΙΤ ΙΣ Μ Ο Σ Ποιες ακριβώς είναι οι υποκείμενες αρχές αυτού του ιδιαίτερου τρό που πολέμου και τι μπορούν να μας πουν για το δυτικό πολιτισμό; Τουλάχιστον οκτώ χαρακτηριστικά αποτελούν τον πυρήνα της ελλη νικής πολεμικής τεχνικής και απορρέουν από την καταγωγή της Δύσης: 1. Προηγμένη τεχνολογία: η αξεπέραστη υπεροχή τόσο των όπλων όσο και της θωράκισης. 2. Ανώτερη πειθαρχία·, η αποτελεσματική εκπαίδευση και πρό θυμη αποδοχή της διοίκησης από τους στρατιώτες. 3. Ευφυΐα στην απόκριση: μια διανοητική παράδοση, αδέσμευ τη και αλογόκριτη από κυβέρνηση ή από θρησκεία, που επι δίωκε συνεχή βελτίωση ενώπιον στρατιωτικής πρόκλησης. 4. Ευρεία, κοινή τήρηση των στρατιωτικών συνηθειών μεταζύ της πλειονότητας του πληθυσμού: η προτίμηση για πολίτες στρατιωτικούς και συμμετοχή των πολιτών στη λήψη στρα τιωτικών αποφάσεων.
105
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
5. Επιλογή αποφασιστικής εμπλοκής: η προτίμηση να αντι μετωπίζεται ο εχθρός κατά μέτωπον και να λύεται η μάχη όσο πιο γρήγορα και αποφασιστικά γίνεται. 6. Κυριαρχία του πεζικού: η αντίληψη ότι οι πεζοί με μυϊκή δύναμη, όχι οι ιππείς ούτε καν αυτοί που ρίχνουν τα βλήμα τα, κερδίζουν τελικά τον πόλεμο. 7. Συστηματική χρησιμοποίηση κεφαλαίων, του «νεύρου του
πολέμου» κατά τον Κικέρωνα, στη διεξαγωγή του πολέ μου: η ικανότητα συλλογής φόρων, επιβολής εισφοράς και δανεισμού χρημάτων για να κατεβαίνουν οι άντρες στη μά χη και για υλικά, για μεγάλες χρονικές περιόδους. 8. Ηθική αντίσταση στο μιλιταρισμό: η πανταχού παρουσία λογοτεχνικών, θρησκευτικών, πολιτικών και καλλιτεχνικών ομάδων πίεσης που απαιτούν δικαιολόγηση και εξήγηση του πολέμου και πολύ συχνά αμφισβητούν, μερικές φορές ακόμη και αναχαιτίζουν, τη μη συνετή χρήση στρατιωτικής δύνα μης. Υπάρχει μια αίσθηση διαφωνίας, που αρχίζει με τους Έλληνες, ότι ο πόλεμος δεν είναι η προτιμητέα πορεία αλλά η μεγάλη τραγωδία της ανθρώπινης κατάστασης. Η προσεκτική εξέταση της ελληνικής στρατιωτικής ιστορίας, όπως και η εξέταση ενός και μόνο έργου του Σοφοκλή, μπορεί επίσης να μας πει ποιοι είμαστε και γιατί — και τι διακυβεύεται με το θάνατο των Κλασικών Σπουδών.
Οι κλασικοί στρατοί επί χίλια χρόνια, από τον έκτο* π.Χ . μέχρι τον πέμπτο μ .Χ . αιώνα, ήταν συνήθως καλύτερα εξοπλισμένοι, τόσο α μυντικά όσο και επιθετικά, απ’ ό,τι οι μη Δυτικοί αντίπαλοί τους. Η ελληνική μπρούντζινη πανοπλία και η μακεδονική σάρισα, όπως ομολόγησαν οι ίδιοι οι Πέρσες, έχαναν τον ανατολικό εξοπλισμό να φαίνεται αστείος. Ο Ηρόδοτος λέει ότι σε σύγκριση με τα ελληνικά όπλα, οι Ανατολικοί ήταν ουσιαστικά «απροστάτευτοι». Ο Τάκιτος θεωρούσε την προστασία του σώματος των Γερμανών κάτι ελάχιστα πιο αποτελεσματικό από πλεχτή ιτιά, εντελώς ακατάλληλη για άντρες
106
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
που επρόκειτο να αντιμετωπίσουν τους ρωμαϊκούς θώρακες από μεταλλικά ελάσματα ή φολίδες. Ο μπρούντζος και το σίδερο φτιά χνονταν για να προστατεύουν και για να διευκολύνουν το φονικό και όχι, όπως στο τυπικό του πρωτόγονου πολέμου, για να στηρίζουν τον ανδρισμό, να «σφραγίζουν» και να δένουν την αντρική νιότη. Κανέ νας στρατός για πεντακόσια χρόνια δεν ταξίδευε, κατασκήνωνε, έ τρωγε ή θεραπευόταν πιο αποτελεσματικά από μια ρωμαϊκή λεγεώ να. Τα κορινθιακά κράνη, ο μπρούντζινος θώρακας, τα ισπανικά ξίφη και το υγρό πυρ έδιναν αίσθηση ανωτερότητας στο πεδίο της μάχης, εθνική περηφάνια, ακόμη και σοβινισμό, στους οπλίτες, τους λεγεω νάριους και τους Βυζαντινούς ναυτικούς που σφυρηλατούσαν τέτοια απαράμιλλα όπλα. Ωστόσο, μια τέτοια ανώτερη στρατιωτική τεχνο
λογία ήταν το αναπόφευκτο προϊόν μιας πρακτικής κοινωνίας όπου η αγορά των ιδεών, σε μεγάλο βαθμό, δεν ήταν δέσμια του θρησκευτι κού καταναγκασμού και της κρατικής καταστολής, όπου η επιστήμη δεν αποτελούσε μέρος ούτε της κυβέρνησης ούτε των θεών. Η κλασική πειθαρχία ενώπιον των τεράστιων αριθμών και των τρο μερών εχθρών ήταν σχεδόν πάντα αποφασιστικής σημασίας. Οι κατάπληκτοι Πέρσες του Δαρείου Α' θεώρησαν παράλογο ότι οι κατά πολύ λιγότεροι Έλληνες προτιμούσαν να συγκρουστούν μαζί τους πρόσωπο με πρόσωπο στον Μαραθώνα. «Κύριός τους είναι ο νόμος, τον οποίο φοβούνται πολύ περισσότερο απ’ όσο οι άντρες σου φοβούνται εσένα», ακούει απορημένος να του λένε ο Ξέρξης σχετικά με τη μικρή ομάδα Σπαρτιατών που πολύ σύντομα θα του εμποδί σουν την είσοδο στις Θερμοπύλες. Ο Θουκυδίδης συνοψίζει αυτή τη δυτική άποψη, όταν βάζει τον Σπαρτιάτη στρατηγό Βρασίδα να λέει στον περικυκλωμένο στρατό του να μην ανησυχεί για τους βαρβά ρους: «Στην αναμέτρησή τους όμως με κείνους που δεν θα τρομά ξουν απ’ αυτά (ενν. το πλήθος και τους αλαλαγμούς των βαρβάρων) είναι πολύ διαφορετικοί» [Δ", 126]. Το «είναι πολύ διαφορετικοί» σί γουρα χαρακτηρίζει τις ιστορίες του Καίσαρα και του Τάκιτου, όταν οι λεγεώνες δεν υποχωρούν μπροστά στους φαινομενικά τρομερούς δίμετρους αντιπάλους τους στον Ρήνο. Ακόμη και όταν οι πρόθυμοι
107
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
μικροκτηματίες της πόλεως και της Δημοκρατίας αντικαθίσταντο από τους μισθοφόρους των δυναστών της Ελληνιστικής εποχής και της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η στάση και η εξέγερση ήταν σπάνιες σε σύγκριση με την προθυμία για προέλαση συχνά μπροστά στο θά νατο και το διαμελισμό. Η αντίσταση των επιστρατευμένων, οι επι θέσεις εναντίον διοικητών, οι μικροκαβγάδες στη γραμμή της μάχης και η μαζική τροπή σε φυγή μπροστά στην επίθεση υπό τις πιο τρο μερές συνθήκες, ήταν οι εξαιρέσεις και όχι ο κανόνας, όπως μαθαίνου με ακόμη και από τις καταστροφές στις Θερμοπύλες, στις Κάννες και το θλιβερό απόγευμα στην Αδριανούπολη, περιπτώσεις όπου το δυτικό πεζικό εξολοθρεύτηκε — χωρίς όμως και γενική κατάρρευση του ηθικού. Ο «πανικός» είναι ελληνική λέξη, αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις οι οπλίτες και οι λεγεωνάριοι προχωρούσαν μπροστά, έστω και με δυσκολία, όταν διατάσσονταν. Δεν είναι ν’ απορεί κανείς που ο Ιώσηπος σχολίασε για τις λεγεώνες ότι «τα σχέδιά τους είναι σαν μάχες χωρίς αίμα και οι μάχες τους σαν αιματηρά σχέδια» [ Ιου δαϊκός πόλεμος Γ ", 75]. Η στρατιωτική πειθαρχία ήταν καρπός μιας
κοινωνίας όπου η συνταγματική διακυβέρνηση είχε ενσταλάξει την ανάγκη της υπακοής στο νόμο, όχι σε ένα μεμονωμένο άτομο, όπου οι στρατιωτικοί αντανακλούσαν την κυβέρνηση, και όχι το αντίστρο φο, όπου ο στρατιώτης και ο πολίτης ήταν αρχικά ένα. Μπροστά στην πρόκληση του άγνωστου και απρόβλεπτου, η Ρώμη και η Ελλάδα συνήθως επαναλάμβαναν με επιτυχία και μεταμόρ φωναν κάθε ξένη καινοτομία — τεχνολογική, τακτική ή στρατηγική — που συναντούσαν. Οι ελέφαντες προκάλεσαν όλεθρο μόνο στην πρώτη τους εμφάνιση εναντίον του Αλέξανδρου στον Τδάσπη και εναντίον των Ρωμαίων κατά την πρώτη τους επαφή με τον Πύρρο και αργότερα με τους Καρχηδονίους. Μέσα σε λίγα χρόνια είχαν και αντιμετωπιστεί με επιτυχία και ταυτόχρονα ενσωματωθεί στους δυτικούς στρατούς. Αν η προσεκτική επίθεση εναντίον οχυρωμένων πόλεων ήταν αρχικά ειδικότητα της Εγγύς Ανατολής, από τους μεταγενέστερους Έ λ λ η νες σύντομα έγινε η «πολιορκητική», το θέμα μιας τεράστιας ακαδη
108
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
μαϊκής λογοτεχνίας. Οι Ρωμαίοι υιοθέτησαν και τελειοποίησαν αυτό το επιστημονικό εγχείρημα — η περικύκλωση με τις λεγεώνες, το πυροβολικό και οι πολιορκητικές μηχανές ήταν ανίκητα από την Α λεσιά ως τη Μασάδα. Η Ρώμη ήταν γνωστή όχι ως πορθητής αλλά ως εξολοθρευτής πόλεων. Ολόκληροι αστικοί πολιτισμοί, όπως η Κ ό ρινθος, η Καρχηδόνα και η Νουμιδία, δεν δέχτηκαν απλώς επίθεση, αλλά ισοπεδώθηκαν. Στη Σαλαμίνα και εναντίον των Καρχηδονίων στον Πρώτο Καρχηδονιακό Πόλεμο οι δυτικοί στόλοι δημιουργήθηκαν ουσιαστικά εκ του μηδενός και μέσα σε σύντομο χρονικό διά στημα κατάφεραν να αποκτήσουν ανωτερότητα στη θάλασσα έναντι των ξένων συμβούλων τους. Η περσική κατοχή της Αττικής (4 8 0 479 π .Χ .) και το μανιασμένο πέρασμα των Καρχηδονίων από τη μιαν άκρη της Ιταλίας στην άλλη (2 1 8 -2 0 2 π .Χ .) προκάλεσαν θλιβερή οικονομική παράλυση και αποτέλεσαν ύβρη κατά της ίδιας της κλα σικής ψυχής. Ωστόσο, παρά την τρομερή (και παροδική) παρουσία του Ξέρξη και του Αννίβα στο δυτικό έδαφος, οι αά Ηοο ελληνικές και ρωμαϊκές στρατιωτικές δυνάμεις αντί να συρρικνώνονται μεγάλωναν σταθερά. Μια σειρά λαμπροί στρατηγοί και γενναίοι άντρες σχημάτι σαν νέους, θανατηφόρους στρατούς-εκδίκησης που ακολούθησαν τους εισβολείς πέρα από τη θάλασσα, προκαλώντας τρομερές απώλειες. Οι Περσικοί και Καρχηδονιακοί Πόλεμοι μπορεί να ξεκίνησαν ως ε πιθετικές εισβολές στην Ευρώπη, αλλά, όπως ήταν αναμενόμενο, τε λείωσαν με όλεθρο στην Ασία και την Αφρική, όταν οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι μέτρησαν τους εχθρούς τους και έκαναν τις απαραίτητες προσαρμογές. Η στρατιωτική απόκριση, λοιπόν, ήταν το κατανοητό
κέρδος ενός πολιτισμού σε μεγάλο βαθμό αποκεντρωμένου, απαλλαγ μένου από θρησκευτικό δόγμα και ευέλικτου ώστε να διορθώνει και ν’ αλλάζει την ίδια του τη διακυβέρνηση. Οι στρατοί των πολιτών οργανώθηκαν πρώτα στην Ελλάδα και αρ γότερα έφεραν τη Μεσόγειο στο κατώφλι της Ιταλίας. Οι Έλληνες γέννησαν την ιδέα ότι όλοι οι πολίτες — όχι ένας μικρός πυρήνας μιας μόνιμης στρατιωτικής ελίτ— ήταν προσωπικά υπεύ θυνοι για την άμυνα της κοινότητάς τους. Τα μέλη της πόλεως έ-
109
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
πρεπε να κατέχουν δικά τους όπλα, να συγκεντρώνονται δίπλα στους φίλους και την οικογένειά τους και να ψηφίζουν για τη δική τους στρατιωτική ηγεσία· δεν εξαναγκάζονταν να υπηρετήσουν με το μαστίγιο ή με τεχνάσματα, δεν εκτελούνταν σύμφωνα με τις ιδιοτρο πίες κάποιου ηγέτη ούτε στέλνονταν σε υποχρεωτικές εκστρατείες. Ένας Έλληνας της κλασικής Ελλάδας ή ένας Ρωμαίος της Δημο κρατίας σπάνια ένιωθε ότι ο πόλεμος της χώρας του δεν ήταν δικός του, ότι κηρύχτηκε χωρίς τη συναίνεσή του, ότι ήταν κίνδυνος που αφορούσε κάποιον άλλον. Ο Περικλής θύμιζε στο αθηναϊκό ακροα τήριο ότι ακόμη κι αν ένας άντρας ευημερεί στην ιδιωτική του ζωή, όταν η χώρα του δεν πάει καλά, χάνεται και ο ίδιος. Αν όμως ο ίδιος δεν τα πάει καλά, ενώ η ' χώρα του είναι ισχυρή, συνήθως μπορεί κάλλιστα να επιβιώσει. Επ ί πεντακόσια χρόνια, οι στρατηγοί εκλέγονταν διά βοής από το λαό στον κλασικό κόσμο, ως εκ τούτου ήταν υποκείμενα συνταγμα τικής μομφής και απομάκρυνσης, όπως αποδεικνύουν οι πολυκύμα ντες ζωές του Περικλή, του Λύσανδρου, του Επαμεινώνδα, του Σερτώριου, ακόμη και του Καίσαρα. Όταν η στρατιωτικοποίηση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ολοκληρώθηκε τον πρώτο μ .Χ . αιώνα με μισθοφορικές λεγεώνες, η παρουσία του στρατού στις πολιτικές υπο θέσεις και ο εμποτισμός της στρατιωτικής διοίκησης με την πολιτι κή εξακολουθούσαν να είναι μόνιμη πηγή παραπόνων και αποδοκι μασίας. Εν πάση περιπτώσει, εκτός από την ανήσυχη Σπάρτη, εί ναι δύσκολο να βρει κανείς κοινωνία της κλασικής Ελλάδας που να έχει μετατραπεί σε ένοπλη, εκπαιδευμένη και γυμνασμένη κάστα της οποίας η πολιτική ζωή να αντανακλά τη στρατιωτική. Ο Αριστοτέ λης θεωρούσε αυτά τα κράτη προσωρινά. Ο Μιλτιάδης, ο Επαμεινώνδας και ο Σκιπίων δεν ήταν σπάνια δείγματα μεγαλοφυΐας μέσα σε ένα κατά τα άλλα υποβαθμισμένο «μετάλλευμα». Οι μεγάλοι στρατιωτικοί ηγέτες της Δύσης δεν είναι ατομικές ιδιοφυίες όπως οι μη Δυτικοί Αννίβας, Ιουγούρθας και Μ ιθριδάτης, των οποίων η μοναχική ευφυΐα οδηγεί έναν ολόκληρο λαό στον πόλεμο — και των οποίων η ξαφνική απώλεια, όπως η άμπω τη, παρασύρει και εξαφανίζει μαζί της και το στρατό. Όπως ο Θε110
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
μιστοκλής, ο Πελοπίδας, ο Φάβιος και εκατοντάδες άλλοι μικρότεροι ηγέτες που κατοικούν στις σελίδες του Ηροδότου, του Θουκυδίδη, του Ξενοφώντα και του Λίβιου, αυτοί οι διοικητές αποτελούσαν τη λογική έκφραση μιας ευρύτερης δυτικής στρατιωτικής παράδοσης ελεύθερων λαών. Η μεγαλύτερη εκδήλωση της αθηναϊκής ισχύος και περηφάνιας δεν απαντούσε στην εκκλησία του δήμου ή στο θέατρο, αλλά όταν βάδιζαν πανδημεί κατά τη διάρκεια των πρώτων ετών του Πελοποννησιακού Πολέμου εναντίον των γειτονικών Μεγάρων· ένας ολόκληρος πολιτισμός παραταγμένος στο πεδίο της μάχης, ερασιτέχνες όχι επαγγελματίες, εναντίον του εχθρού. Μια θέση στη φάλαγγα,
ένα υποστατικό στο αγροτικό πλέγμα, μια θέση στην εκκλησία του δήμου ήταν ανάλογες και αλληλοεζαρτώμενες έννοιες, ποτέ αντιθετι κές, ποτέ ασύμφωνες- κι έτσι, όταν η κυβέρνηση του λαού ψήφιζε να κατέβουν σε πόλεμο, υπήρχαν συνήθως αρκετοί γενναίοι πολίτες να κάνουν ένα βήμα εμπρός, χωρίς το μαστίγιο στις πλάτες τους. Οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι επιδίωκαν αποφασιστική σύγκρουση με τον εχθρό, κατά προτίμηση μέσω κρούσης και προσβολής κατά μέτωπο, μια κληρονομιά που χαρακτήριζε κατά κύριο λόγο και τη μετέπειτα δυτική στρατιωτική πρακτική. Οι πρωιμότεροι στρατοί της Εγγύς Ανατολής συγκρούονταν συνή θως μαζικά, όμως δεν στήριζαν αυτές τις συγκρούσεις αποκλειστικά στη δύναμη κρούσης των βαριά οπλισμένων πεζών με τα δόρατα. Στο πεδίο του, το τείχος από μπρούντζο και δόρατα που σχημάτιζαν οι αμετακίνητοι ερασιτέχνες της ελληνικής φάλαγγας, υπήρξε ο πρώ τος σχηματισμός στον κόσμο που μπορούσε να καταστρέψει ολοσχερώς το εχθρικό πεζικό, να διαλύσει το ιππικό, να προελάσει υπό βροχή βλημάτων και, ως εκ τούτου, να κερδίσει έναν ολόκληρο πό λεμο μέσα σε ένα απόγευμα. Οι μάχες του Μαραθώνα και των Πλαταιών το αποδεικνύουν περίτρανα. Για τους Πέρσες, που είδαν ένα κατάφρακτο με μπρούντζο πεζικό να πέφτει πάνω τους στον Μαρα θώνα, «μια καταστροφική παραφροσύνη είχε καταλάβει τους Έ λ ληνες». Σπάνια, η ενέδρα, η εξαπάτηση, η καθυστέρηση ή η στρα τηγική υποχώρηση ήταν οι πρώτες επιλογές Ελλήνων και Ρωμαίων 111
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
διοικητών, οι οποίοι αντικατόπτριζαν τη θέληση και την ικανότητα των στρατιωτών τους να βρουν και να καταστρέψουν το συντομότερο δυνατό τον εχθρό, ώστε να μπορέσουν να επιστρέψουν γρήγορα στα σπίτια, στους αγρούς και στις οικογένειές τους. Ενώ ο Λεωνίδας και οι ανυπόμονοι κι ευερέθιστοι Ουάρρων, Κράσσος, Ουάρος και Ουάλης θα τα είχαν καταφέρει καλύτερα, αν υπο χωρούσαν στις Θερμοπύλες, στις Κάννες, στις Καρρές, στους Τευτοβουργίους Δρυμούς και στην Αδριανούπολη, η παράτολμη επιθυμία τους για την τελική έκβαση μετά από μάχη μιας μέρας με τον εχθρό ήταν το στοιχείο που είχε οικοδομήσει και όχι καταστρέψει τους πο λιτισμούς τους. Δεν είναι να απορεί κανείς που οι μετέπειτα δυτικοί στρατοί βάδιζαν βαριά και δύσκαμπτα εναντίον ατάκτων και τρομο κρατών, με την ελπίδα μιας και μόνης ένδοξης, τρομερής αναμέτρη σης που μπορεί να έδινε μεμιάς τέλος στον πόλεμο. Όταν ο Ρωμαίος στρατηγός Αιμίλιος Παύλος αντίκρισε την ελληνική φάλαγγα στη μάχη της Πύδνας και συνειδητοποίησε ότι δεν υπήρχε διαφυγή πα ρά μόνο μέσα από τις γραμμές των υψωμένων δοράτων, μιας λέει ο Πλούταρχος ότι «τον κυρίευσαν έκπληξη και φόβος, γιατί δεν είχε δει ποτέ ως τότε πιο φοβερό θέαμα» [Αιμίλιος Παύλος, 19 2]. Και τίποτα δεν είχε υπάρξει πιο φοβερό. Οι κλασικοί Έλληνες δεν εννοού
σαν τι είναι μια μόνιμη, εδραιωμένη γραφειοκρατία που εποπτεύει το κοινό καλό, αντίθετα εμπιστεύονταν κυρίως το θάρρος και την ικα νότητα του μέσου πολίτη. Ήταν αναπόφευκτο να μην είναι ανεκτικοί απέναντι στη στρατιωτική τυπικότητα, με το να δομήσουν τον πόλε μο γύρω από μια στιγμιαία ένοπλη σύγκρουση που θα παρήγε μια εξίσου στιγμιαία και τελεσίδικη απόφαση όσο και οι ψήφοι τους στην εκκλησία του δήμου. Οπλίτες και λεγεωνάριοι — πεζοί στο πεδίο της μάχης, σε πυκνό σχηματισμό, βαριά οπλισμένοι με σπαθί, λόγχη, δόρυ ή ακόντιο — θριάμβευαν επί παραταγμένων τοξοτών, ατάκτων, ελαφρά και βαριά οπλισμένων ιππέων και ακροβολιστών. Είναι αλήθεια ότι έφιπποι τοξότες και βαριά οπλισμένοι ιππείς μπορεί κατά περίπτωση να διέσπασαν και να διέλυσαν τις γραμμές κακώς 112
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
παραταγμένου πεζικού Ελλήνων ή Ρωμαίων. Οι μελετητές μάς θυ μίζουν ότι η μακρόχρονη απουσία τους από τους δυτικούς στρατούς συχνά αποδείχτηκε ολέθρια. Ωστόσο λαοί που εμπιστεύονταν την ικα νότητα του ίππου ή την τέχνη του τόξου περισσότερο από το καθαρό νεύρο και τη σωματική ρώμη υπήρξαν συνήθως νομαδικοί και σπανίως μπόρεσαν να πάρουν και να κρατήσουν περιοχές που είχαν κα τακτήσει δυτικές φάλαγγες και λεγεώνες. Επί χίλια χρόνια υπήρξαν απολύτως ανίσχυροι όποτε η περίσταση απαίτησε τελική αναμέτρη ση χωρίς περιορισμούς του είδους που υποτάσσει λαούς και προσαρτά εδάφη. Το δυτικό πεζικό είχε σχεδόν πάντα την ικανότητα να παρα σύρει Ανατολικούς και βαρβάρους στο να δίνουν μάχες εκεί ακριβώς που δεν έπρεπε, σε τραχιά και ανώμαλα εδάφη στις εσχατιές συνή θως της επικράτειάς τους. Έ τσ ι, έως την τελική πτώση της Ρωμαϊ κής Αυτοκρατορίας, σπανιότατα μπόρεσαν ακόμη και οι πλέον άξιοι ιππείς και τοξότες να κρατήσουν δυτικά εδάφη. Μικροϊδιοκτήτες και κτηματίες, όχι δουλοπάροικοι, δημιούργησαν την ιδέα της μαζικής ένοπλης αναμέτρησης για να διαφεντέψουν τη γη τους, πεζοί, όχι σαν ληστές σε επιδρομές για κοπάδια, γυναίκες ή πλιάτσικο. Κατά την πορεία των Μυρίων διά μέσου της Ασίας, ο Ξενοφών διαβεβαιώνει τους αποκλεισμένους και κυκλωμένους από ιππείς στρατιώτες του ότι «κανείς δεν σκοτώθηκε ποτέ από άλογο». Δεν είναι ν’ απορεί κανείς που στην ελληνική ρητορική ο έφιππος προύχοντας καυχιέται ότι «πολέμησα ως πεζός οπλίτης» — καύχημα πλουσίου που δεν απαντά σε άλλο πολιτισμό. Η εισαγωγή της έγγειας ιδιοκτησίας υ
πήρξε ελληνική σύλληψη· ο μόνος τρόπος να διαφεντέψεις ή να οικειοποιηθείς αυτή την ιδιοκτησία ήταν με τα πόδια ριζωμένα στο χώμα, έτσι το βαριά οπλισμένο πεζικό έγινε η εκδήλωση της δυτικής ιδέας της ατομικής έγγειας ιδιοκτησίας μεταξύ μιας πολυάριθμης τάξης ελευθέρων πολιτών. Ο Θουκυδίδης είδε σωστά ότι ο πόλεμος σε τελευταία ανάλυση ήταν ανταγωνισμός χρημάτων. «Το χρήμα», φέρεται να δηλώνει ο Περι κλής, «συντηρεί έναν πόλεμο». Πράγματι. Με την ύπαιθρό τους υπό κατοχή, με τα πλοία τους βυ-
113 8 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
θισμένα, με το μεγάλο στρατό τους εξοντωμένο στη Σικελία, οι ει σφορές και οι φόροι των Αθηναίων κράτησαν τον εχθρό έξω από τον Πειραιά περισσότερο από όσο ήταν αναμενόμενο· παραιτήθηκαν μόνο όταν τα χρήματα εξανεμίστηκαν. Πολλά έχουν γραφτεί για την επα ναστατική φύση της διοικητικής μέριμνας του Αλέξανδρου. Ωστόσο υπάρχει η τάση να ξεχνιέται ότι τα αποθέματα σε μερίδες νερού και τροφίμων, η σταθερή εισροή αγορασμένων φαλαγγιτών και το πλήθος των περιοδευόντων μικροπωλητών υπήρξε καρπός ενός πολύπλοκου συστήματος εισφορών στην Ελλάδα και απόκτησης κεφαλαίων εκτός αυτής. Η επιτυχία του κατέστη δυνατή από τους χιλιάδες ανώνυμους γραφειοκράτες της Ελληνιστικής εποχής που γνώριζαν πώς να αποσπούν, να καταθέτουν, να κλέβουν και να δανείζουν χρήματα για να αγοράζονται ή να κατασκευάζονται φάλαγγες, καταπέλτες και πολεμικά πλοία με τρόπο που ούτε να ονειρευτούν μπορούσαν οι βα σιλικοί εισπράκτορες στην Περσία. Δεν είναι τυχαίο ότι στη Ρώμη τα αΐΐπιβηία (τρόφιμα), τοαβΓαήιιηι (δημόσιο ταμείο) και η ηιιαβϋΐιίΓα (ταμειακή διαχείριση), που υποτίθεται ότι ήταν μέλημα των πολιτών, υπήρξαν στην πραγματικότητα τα μέσα ακριβώς για την επάνδρωση, τη διατροφή και την τροφοδοσία των λεγεώνων, και κατά συνέπεια αποτελούσαν τις πραγματικές προκλήσεις για κάθε Ρωμαίο αυτοκράτορα που ήθελε να διατηρήσει εσωτερική ηρεμία και ασφαλή σύνο ρα. Τη στιγμή που συγκροτείται ένας δυτικός στρατός, οι τραπεζίτες καλούνται για διαπραγματεύσεις. Όπως ακριβώς οι Έλληνες κινη
τοποιούσαν το σώμα των πολιτών, ώστε το κεφάλαιο όλων να τεθεί στη διάθεση του στρατού —χρήματα που δεν αποτελούσαν ιδιωτική περιουσία λίγων φίλων του βασιλιά, αλλά την απώτατη έκφραση μιας οικονομίας της αγοράς, όπου συχνά το κεφάλαιο διασκορπιζόταν πέ ρα από τη διοικούσα ελίτ. Τέλος, συχνά το πρόσωπο της δυτικής μάχης έδειξε και τη σκοτεινή πλευρά του: την κακή χρήση των καλύτερων στοιχείων του ευρωπαϊ κού πολιτισμού για την καταστροφή μάλλον παρά για τον εμπλουτι σμό της ζωής. Οι Έλληνες μάχονταν μεταξύ τους ασταμάτητα, γλεντώντας τη δό
114
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
ξα και τα αγαθά του πολέμου, εξάγοντας τη φονική κυριαρχία τους για να υποδουλώσουν και να σκοτώσουν άλλους· ωστόσο, είδαν τα κακά επίσης του πολέμου καθαρότερα από κάθε άλλο πολιτισμό της εποχής. Ο Ηρόδοτος αποκάλεσε τον πόλεμο διεστραμμένο φαινόμενο, όπου οι πατεράδες θάβουν τους γιους αντί για το αντίστροφο. Το δίλημμα του Αχιλλέα στο I της Ιλιάδας, το γέλιο του Αρχίλοχου για μια χαμένη ασπίδα, η μεγάλη διαφωνία για τη Σικελική Εκστρατεία στο έκτο βιβλίο της Ιστορίας του Θουκυδίδη, ο στεγνός κυνισμός για το ρωμαϊκό επεκτατισμό στον Τάκιτο και στον Σαλλούστιο, η θλίψη του Οράτιου για τους νεκρούς Ρωμαίους που εναντιώθηκαν στον Αύ γουστο — όλα αυτά υποδηλώνουν ότι τα καλύτερα μυαλά των Ε λ λήνων και των Ρωμαίων αμφισβητούσαν προσεκτικά τη σοφία της θανάσιμης στρατιωτικής δύναμης. Είναι να απορεί κανείς που για τον Αισχύλο ο πόλεμος δεν ήταν παρά «η τροφή του Άρη», για τον Σοφοκλή «ο πατέρας των συμφορών μας» ή για τον Περικλή «μια καθαρή τρέλα»; Η επίπληξη του Έκτορα προς τον Πουλυδάμαντα — «Ένας είναι ο άριστος οιωνός: να αμύνεται κανείς για την πατρίδα του· εσύ όμως γιατί φοβάσαι τον πόλεμο και τη μάχη;» — [Ιλιάς, Μ 2 4 3 -2 4 4 ] μολονότι έντιμη, σε διαφορετικές περιστάσεις χαρακτηρί ζεται από τον Όμηρο «ορμήνια αφροσύνης». Τα έργα του Ευριπίδη αντανακλούν την αναδυόμενη κατανόηση του κόστους των μαχών, σε ανθρώπινο και άψυχο υλικό, κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Η εικοσιεφτάχρονη διαμάχη μεταξύ Αθή νας και Σπάρτης στην εποχή του όφειλε να είναι, όπως ο Μαραθώ νας και η Σαλαμίνα, ένα απλός, καλός — και κυρίως σύντομος — πόλεμος. Οι λοιμοί, η καταστροφή ουδετέρων κρατών και η συμφορά στη Σικελία κάθε άλλο παρά αυτό ήταν. Η απεχθής φύση του Μ ε νέλαου, του θρυλικού βασιλιά της Σπάρτης, στην Ανδρομάχη, αποτελεί προφανώς αντανάκλαση των σκληρών εχθροπραξιών μεταξύ των δύο πόλεων στις αρχές της σύγκρουσης. Όμως, μετά από σχεδόν δύο δεκαετίες πολέμου, η ημιτραγική Ελένη του ίδιου δραματουργού παρουσιάζει έναν μπερδεμένο αλλά ηπιότερο Μενέλαο που σώζεται από μια ενάρετη (και Σπαρτιάτισσα) Ελένη. Η Ελένη δεν είχε πάει καν στην Τροία σύμφωνα με αυτή την εκδοχή του μύθου· οι θεοί την
115
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
είχαν φυγαδεύσει στην Αίγυπτο και είχαν στείλει ένα φάσμα στη θέση της. Ο πόλεμος είχε γίνει για ένα φάντασμα — για το τίποτα! Τόσα χρόνια άσκοπου πόνου, παρατηρεί ένα από τα πρόσωπα του δράματος του Ευριπίδη. Αυτό το σχόλιο για την τραγωδία του πολέμου, που χωρίς αμφι βολία άγγιξε κάποια ευαίσθητη χορδή του αθηναϊκού κοινού, απαντά παντού στα έργα του Ευριπίδη. Στην Εκάβη του, η πρώην βασίλισσα της κακοποιημένης Τροίας έχει χάσει σε τέτοιο βαθμό την ανθρώπι νη υπόστασή της από τον πόλεμο (πρέπει να δει με τα μάτια της την κόρη της να θυσιάζεται σε ένα φάντασμα, και το πτώμα του τελευταίου γιου που της έχει απομείνει να ξεβράζεται στην παραλία), ώστε το έργο τελειώνει με την προφητεία ότι θα μεταμορφωθεί σε σκύλο. Οι Τρωάδες του Ευριπίδη βρίσκουν την ίδια ταπεινωμένη βα σίλισσα, μητέρα του μεγαλύτερου εχθρού που είχαν γνωρίσει οι Έ λ ληνες, να έχει στερηθεί και τα ελάχιστα που της έχουν απομείνει στον κόσμο: την ελευθερία της, τις δύο τελευταίες κόρες της (η μια σκοτώνεται, η άλλη αρπάζεται και απομακρύνεται για να γίνει παλ λακίδα του Αγαμέμνονα), τον εγγονό της (που πετιέται από τα τείχη της Τροίας) και τελικά την ίδια τη δικαιοσύνη — μόνο η Ελένη δια φεύγει την τιμωρία για τα τόσα βάσανα που προκάλεσε σε Έλληνες και Τρώες. Οι μη μάχιμοι — η πλειοψηφία μας— είτε μοιρολογούν είτε γίνονται οι ίδιοι λάφυρα. Δεν είναι να απορεί κανείς που ο Ό μη ρος βάζει τον Άρη, τον πιο ποταπό και άνανδρο από τους θεούς, να τρέπεται σε φυγή από τη μάχη από έναν απλό θνητό, κατάπτυστος ακόμη και για τον ίδιο τον πατέρα του, τον Δία. Ο Πίνδαρος, ο αριστοκρατικός κόλακας, ομολογεί ότι «ο πόλεμος είναι γλυκός για εκείνον που δεν τον γνωρίζει, αλλά για κείνον που τον έχει δοκιμάσει είναι πράγμα φοβερό». Τη ρωμαλέα απεικόνιση των ωμοτήτων του πολέμου από τον Ε υ ριπίδη συναγωνίζεται και ξεπερνάει η αφηγηματική περιγραφή της άσκοπης βίας από το Θουκυδίδη. Μήπως δεν ήταν ο αθηναϊκός ό χλος που ψήφισε για μια στιγμή βιαστικά να υποδουλωθούν και να θανατωθούν όλοι οι κατακτημένοι στη Μυτιλήνη; Αθηναίοι όπως ο Θουκυδίδης — ως επί το πλείστον παλαίμαχοι και αυτόπτες μάρτυ
116
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
ρες σφαγών οι ίδιοι — διατύπωναν σημαντικά ερωτήματα σχετικά με τη φύση του πολέμου, σχετικά με το ίδιο το σύστημα αξιών που υπήρξε θεμελιώδες στην ελληνική θεώρηση του κόσμου. Ο κωμωδιογράφος Αριστοφάνης επίσης έγραψε αρκετά έργα — Αχαρνής, Ειρήνη, Λυσιστράτη και άλλα μη σωζόμενα— που γε λοιοποιούν τη φθοροποιό υπόθεση του πολέμου και εισάγουν ένα νέο επιχείρημα στη συζήτηση: ότι το οργανωμένο φονικό είναι η απάτη του κερδοσκόπου και του μεγαλομανούς, που ενδιαφέρονται περισσό τερο για τον εαυτό τους παρά για τους πολίτες. Οι πολεμοκάπηλοι σε αυτές τις κωμωδίες, οι γραφιάδες, οι γραφειοκρατίσκοι και οι στρα τηγοί, είναι οι βλάκες του αντρικού κατεστημένου που τους «τη φέρ νουν» φιλειρηνικές νοικοκυρές και αγρότες, που δεν χρειάζονται χρήμα ή φήμη με αντίτιμο αίμα και σπλάχνα. Βέβαια, όλα αυτά είναι α στεία και εξωφρενικά: Θα σταματούσαν οι Έλληνες άντρες να πολε μούν, επειδή οι πιο οξυδερκείς γυναίκες τους αρνιούνταν να κάνουν έρωτα μαζί τους; Θα έκαναν οι αγρότες ιδιωτικές συνθήκες ειρήνης με τον εθνικό εχθρό; Ωστόσο τα ζητήματα είναι πραγματικά, οι α νησυχίες για χαμένους γιους και συζύγους, αγαθά και σοδειές είναι υπαρκτές και εκφράζονται έντιμα. Τέτοιου είδους επιγνώσεις αποτε λούν την επιτομή της δυτικής αντίληψης περί ένοπλης βίας, για το δυτικό τρόπο ζωής. Αυτά τα κείμενα και οι λόγοι δεν ήταν απλώς προσωπικοί στοχα σμοί αλλά μέρος ενός συνεχούς δημοσίου διαλόγου που επηρέαζε πο λιτικούς και στρατηγούς ώστε να δικαιολογούν την επιθετικότητα με ρεαλιστικά, οικονομικά, κοινωνικά — και μερικές φορές ηθικά— επι χειρήματα. Στις σελίδες του Λίβιου και του Τάκιτου εμφανίζονται συχνά οι ματαιόδοξοι που σπαταλούν τους άντρες και τα υλικά αγα θά της χώρας για λάθος αιτία, σε λάθος τόπο και τη λάθος στιγμή, που οδηγούν απαράμιλλους στρατούς στον όλεθρο για χαμένες υπο θέσεις και ανήθικους πολέμους. Οι περισσότεροι Αθηναίοι στρατηγοί θεωρούσαν δεδομένο ότι θα δικάζονταν αν επέστρεφαν στην πατρίδα ηττημένοι — φαινόμενο που δεν ήταν άγνωστο και μεταξύ των εφόρων της Σπάρτης και των βοιωταρχών των Θηβών. Όλοι οι μεγάλοι Έλληνες στρατηγοί — Παυσανίας, Θεμιστοκλής, Αριστείδης, Κίμων,
117
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Περικλής, Αλκιβιάδης, Λύσανδρος, Επαμεινώνδας — παραπέμφθηκαν σε δίκη και είτε εξορίστηκαν είτε φυλακίστηκαν είτε τους επιβλήθη κε πρόστιμο από τους ίδιους τους ανθρώπους που επιδίωξαν να σώ σουν. Η αντίληψη επίσης ότι οι δυτικοί πολέμαρχοι πρέπει να είναι
αντικείμενο καλλιτεχνικής, λογοτεχνικής, κοινωνικής, πολιτικής και θρησκευτικής κριτικής είχε ως αποτέλεσμα μια θεσμοθετημένη αμ φισβήτηση στόχων και διαδικασιών, μια συνεχιζόμενη παράδοση δια φωνίας που, κατά ειρωνικό τρόπο, συχνά βελτίωνε και επικύρωνε μάλλον παρά παρακώλυε τη δυτική επίθεση. Την ίδια περίπου εποχή που οι Έλληνες ανέπτυσσαν την πόλη, επινοούσαν τη συντεταγμένη πολιτεία, μορφώνονταν, αποικούσαν τη Μεσόγειο και έχτιζαν ναούς, επινόησαν και μια ριζικά νέα προσέγγιση στη διεξαγωγή του πολέμου. Καλώς ή κακώς, στη σύγχρονη εποχή, όλα σχεδόν τα έθνη που επιδιώκουν τη νίκη στο πεδίο της μάχης δεν έχουν άλλη επιλογή από το να υιοθετήσουν τις γενικές εκείνες αρχές της αντίληψης των Ελλήνων περί αποφασιστικής μάχης. Κατά μία έννοια ακολουθούν τον Μιλτιάδη και τον Επαμεινώνδα κι όχι τον Πέρση Δαρείο, τον Αιγύπτιο φαραώ ή τον Γαλάτη Βερκιγγετόριξ. Η δυτική στρατιωτική πρακτική, με την πανάρχαιη εμπιστοσύνη της στην τεχνολογία και την πειθαρχία, έχει γίνει προέκταση του καπι ταλισμού της ελεύθερης αγοράς και της συνταγματικής διακυβέρνη σης ακόμη και στους σύγχρονους μη ευρωπαϊκούς κόσμους στην Ανατολή και στο Νότο. Μόνο η υιοθέτηση του δυτικού πολιτικού και στρατιωτικού φορτίου εξασφαλίζει σ’ ένα έθνος την πιθανότητα επιβίωσης μέσα σε έναν ολοένα λιγότερο ασφαλή και προβλέψιμο κό σμο κατευθυνόμενων πυραύλων και εκρηκτικών βλημάτων που κατευθύνονται από λέιζερ. Τανκς στο Ιράν, αέρια που παραλύουν το νευρικό σύστημα στο Ιράκ, επωμίδες και ατσάλινα κράνη στην Α φρική, στρατιωτικές σχολές στα πανεπιστήμια της Νότιας Αμερι κής, διαφωνίες στελεχών για το αεροπορικό δόγμα στην Κίνα και εκατομμύρια κληρωτών στο χακί στην Ινδία είναι όλα οι εμφανείς εκδηλώσεις του ότι η παγκόσμια σύγκρουση έχει γίνει τώρα συνώ νυμη με τη δυτική τέχνη του πολέμου. Ό ,τι έχουμε θερίσει από τους
118
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
Έλληνες — ελεύθερη διαφωνία και έρευνα, αδέσμευτη αμφισβήτηση και αντίδραση, διαχωρισμός κράτους και εκκλησίας — καλώς ή κα κώς έχει επικρατήσει. Οι στρατοί οφείλουν τελικά να γίνουν αντανακλάσεις των πολιτι σμών που τους στέλνουν στο πεδίο της μάχης. Οι άνθρωποι, άντρες και γυναίκες, οργανώνουν την άμυνά τους με τον ίδιο τρόπο, με τις ίδιες αξίες, για τον ίδιο σκοπό που φτιάχνουν νόμους, σχεδιάζουν πό λεις ή κατανοούν το σύμπαν. Η υπεροχή της ελληνικής φάλαγγας και της ρωμαϊκής λεγεώνας προήλθε αρχικά από ένα σύστημα όπου οι πολίτες ήταν ιδιοκτήτες της περιουσίας τους, επιδίωκαν μια χον δρική ισότητα με τους ομοίους τους, εξέφραζαν τις ιδέες τους απαλ λαγμένοι από καταναγκασμό, αξιολογούσαν τη γνώση μέσω της λο γικής χωρίς θρησκευτικούς περιορισμούς και οργάνωναν ομαδική δρά ση μέσω συμφωνίας εκπροσώπων μάλλον παρά μέσω ατομικής εξου σιοδότησης. Στο κάτω κάτω, στη Δύση, κανένας υψηλότατος, κανένας αυτοκράτορας, κανένας ιερέας δεν είπε για πολύ «Μ η χρησιμοποιείτε τα πυροτεχνήματά μου για κανόνια» ή «Π ώ ς ταιριάζουν όλα αυτά με το γιν και το γιανγκ;» Χάρη στους Έλληνες δεν τρέφουμε την ανα τολική αντίληψη της διασύνδεσης των πάντων — θρησκείας, πολέ μου, ιατρικής, φιλοσοφίας και ατομικής έκφρασης — ώστε να ελέγ χονται, να πειθαναγκάζονται, να ερμηνεύονται ή να δελεάζονται σε υποταγή σε κάποια θρησκευτική θεότητα, δυνάστη ή υποχρεωτική κοσμοθεωρία. Δεν προϋποθέτουμε κάποια τέλεια αρμονία που υπη ρετεί έναν ευρύτερο σκοπό. Εμείς οι Δυτικοί δεν είμαστε απλώς α κτίνες σε κάποιο μεγαλύτερο θεϊκό ή αυτοκρατορικό τροχό. Ο μεγά λος Κινέζος γνώστης της στρατιωτικής στρατηγικής Σουν-τζου γρά φει σύμφωνα με μια παράδοση που μερικές φορές είναι απόκρυφη, συχνά μυστικιστική και πάντοτε μέρος ενός ευρύτερου θρησκευτικού προτύπου. Στην πρώτη κιόλας σελίδα του διαβάζει κανείς; «Το Ταό κάνει τους ανθρώπους να είναι σε πλήρη συμφωνία με τον ηγεμόνα. Έ τσ ι, θα πεθαίνουν μαζί του, θα ζουν μαζί του και θα φοβούνται τον κίνδυνο. Ο ουρανός περικλείει το γιν και το γιανγκ, το κρύο και τη ζέστη και τους περιορισμούς των εποχών. Η γη περικλείει το μακριά
119
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
και το κοντά, το δύσκολο και το εύκολο, το εκτεταμένο και το περιο ρισμένο, το μοιραίο και το υπερασπίσιμο έδαφος επιχειρήσεων». Συγκρίνετε τον πρακτικό τόνο και πνεύμα που απαντά στην α ντίστοιχη εισαγωγική σελίδα μιας περίπου σύγχρονης με την παρα πάνω στρατιωτικής πραγματείας του τέταρτου π .Χ . αιώνα, του Αι νεία του Τακτικού, με τίτλο Περι του πώς χρή πολιορκουμένους άντέχειν: «Η παράταξη των στρατευμάτων πρέπει να σχεδιαστεί τό σο σε σχέση με το μέγεθος της πολιτείας όσο και με την τοπογραφία της πόλης, τις φρουρές και τις περιπολίες και κάθε άλλη υπηρεσία για την οποία απαιτούνται στρατεύματα στην πόλη — μόνο σε συ νάρτηση με όλους αυτούς τους παράγοντες πρέπει κανείς να αναλάβει το εγχείρημα». Ο μοναδικός σκοπός του Αινεία είναι να διδάξει τον αναγνώστη πώς να αποτρέψει την εζ εφόδου κατάληψη μιας πόλης. Τελεία και παύλα. Σε αντίθεση με τον Σουν-τζου, ο πόλεμός του δεν αποτελεί μέρος ούτε εξυπηρετεί την κυβέρνηση ή τν] θρησκεία και πολύ λιγότερο την πνευματική ανάπτυξη και την αρμονία. Έ τσ ι, οι συμβουλές του Έλληνα επιτυγχάνουν ή αποτυγχάνουν αποκλειστι κά από τη λογική τους και το βαθμό αποτελεσματικότητάς τους στο πεδίο της μάχης. Δεν παρακωλύονται ούτε ενδυναμώνονται από εξωτερικά θρησκευτικά ή φιλοσοφικά δόγματα. Αν θέλετε να σώσετε μια πόλη, όχι να ευχαριστήσετε τον αυτοκράτορα ή το θεό, όχι να μάθετε πράγματα για τον εαυτό σας, αυτός είναι καλύτερος οδηγός. Η εξαιρετική πρακτική της αρχαίας πολεμικής τέχνης στην Ε λ λάδα και στη Ρώμη εξηγεί το πώς και το γιατί ο δυτικός πολιτισμός δεν έχει σταματήσει. Καταδεικνύει πόσοι από τους συνακόλουθους θεσμούς — συνταγματική διακυβέρνηση, αδέσμευτη έρευνα και ανά πτυξη, ατομική ιδιοκτησία, στρατός πολιτών— ήταν αρχικά αναπό σπαστο μέρος της διεξαγωγής του πολέμου. Δεν υπάρχει μία αρχή του ευρωπαϊκού στρατιωτικού δόγματος που να μην ξεκίνησε από τους Έλληνες και τους Ρωμαίους, όπως άλλωστε και κάθε δυτική οικονομική, κοινωνική ή πολιτική πρακτική υπήρξε στο ξεκίνημά της αποκλειστικά κλασική. Τι παράξενο και τρομακτικό που είναι το γε γονός ότι οι άνθρωποι μπορεί να σκοτώνονται με την ίδια αποτελε σματικότατα που εξασφαλίζει τη μεταφορά του νερού, τη συγγραφή 120
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
θεατρικών έργων και την ανέγερση και διακόσμηση μνημείων. Τι πα ράδοξο που είναι ότι η δημιουργία ενός ελεύθερα σκεπτόμενου σώ ματος πολιτών ενεργοποιεί μάλλον παρά εξασθενεί ένα στρατό. Ολόκληρη η πραμάτεια του δυτικού πολιτισμού — συνταγματική διακυβέρνηση, ατομική ελευθερία, καπιταλισμός, Χριστιανισμός— έ χει εξαπλωθεί με τη λόγχη και το αίμα του δυτικού πεζικού. Ή μήπως το αντίστροφο; Οι προελάσεις του δυτικού στρατού είναι τόσο στενά συνδεδεμένες με το δυτικό πολιτισμό, ώστε είναι δύσκολο να προσδιορίσει κανείς πού οι ευρωπαϊκοί στρατοί υπήρξαν παράγοντες και καταλύτες για την εξάπλωση των δυτικών αξιών ή απλώς συ μπτώματα της εγγενούς δύναμης και ορμητικότητάς τους. Ο δυτικός πολιτισμός έφτασε στην καθυστερημένη Βρετανία και Γαλλία μέσω των αιχμηρών όπλων των Ρωμαίων λεγεωνάριων; Ή μήπως η ρω μαϊκή μόρφωση και αφθονία κατέστησε αναπόφευκτη την έλευση των στρατευμάτων της εκεί;
ΤΑ Β Α Ρ Η ΤΩΝ ΕΛ Λ Η Ν Ω Ν Τα παγκόσμια προβλήματα των ημερών μας — ο κίνδυνος πυρη νικής καταστροφής, το φαινόμενο του θερμοκηπίου, η εξάντληση των ορυκτών καυσίμων, οι νέοι και τρομεροί ανθεκτικοί ιοί, η ολοένα αυ ξανόμενη κατανάλωση υλικών αγαθών, το διευρυνόμενο χάσμα με ταξύ πλούσιων και φτωχών, η ανησυχία μας για την πιθανή εξά ντληση των φυσικών πόρων, η τρύπα του όζοντος πάνω από την Α ρκτική— είναι προβλήματα που προέκυψαν από το δυτικό πολιτι σμό και την ιδιαίτερη δυτική προσέγγισή μας στην πρόοδο και στην ανάπτυξη. Γ ι’ αυτές τις άσχημες εξελίξεις, οφείλουμε να ομολογή σουμε, μπορούμε να ευχαριστήσουμε το πρότυπο των Ελλήνων. Ωστόσο, με τον ίδιο τρόπο, οι θεραπείες για όλες αυτού του είδους τις οικολογικές, βιολογικές, κοινωνικές και πολιτικές καταστροφές που διακρίνονται απειλητικά στον ορίζοντα, το πιθανότερο είναι ότι βρίσκονται μόνο στη Δύση. Εναλλακτικά καύσιμα είναι απίθανο να αναπτυχθούν στον αραβικό κόσμο. Ο γηγενής αφρικανικός πολιτισμός 121
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
δεν πρόκειται να κατασκευάσει το φάρμακο που θα αναχαιτίσει τον ιό του ΑΙϋδ. Η Ανατολή, στο βαθμό που αντιστέκεται στη Δύση, δεν θα σφυρηλατήσει νέες μεθόδους διεθνούς συνεργασίας. Τα οχήματα που δεν μολύνουν και κινούνται με ανανεώσιμα και αειφόρα καύσιμα πιθανότατα δεν θα προέλθουν από την Καραϊβική. Τα Ηνωμένα Έθνη δεν σκοπεύουν να μετακινηθούν στην Κολομβία. Τα πανεπιστήμια του Ιράκ και του Ιράν δεν μπορούν να εκπαιδεύσουν τους αυριανούς μηχανικούς του κόσμου. Παρά την προπαγάνδα περί του αντιθέτου, άλλοι πολιτισμοί δεν πρόκειται να προσφέρουν κάποιο εντελώς διαφο ρετικό κοινωνικό πρότυπο που θα εξασφαλίζει παρόμοιο μέτρο υλικής άνεσης και ασφάλειας χωρίς εξαντλητική εκμετάλλευση του φυσικού περιβάλλοντος. Απόκειται στους Έλληνες είτε να μας καταστρέψουν είτε να μας σώσουν — εφόσον ο κόσμος ποθεί την ελευθερία και την πολυτέλεια που μόνο η Δύση μπορεί να παράσχει. Αν και υποτίθεται πως δεν πρέπει να λέμε τίποτε από όλα αυτά τώρα στο πανεπιστήμιο, οι περισσότεροι μέσα και έξω από αυτό εξακολουθούν να γνωρίζουν ότι είναι αλήθεια. Αυτό δεν σημαίνει ότι περίφημες λογοτεχνίες, θρησκείες, πρωτό τυπες μουσικές, τροφές και μόδες του κόσμου δεν μπορεί να εμφανι στούν έξω από τη Δύση. Εμφανίζονται, και πολύ συχνά μάλιστα. Ωστόσο ο πυρήνας του εξελισσόμενου διεθνούς πολιτισμού μας — επιστήμη, διακυβέρνηση, γλώσσα και επικοινωνίες, γεωργία, ιατρι κή, επιχειρήσεις, οικονομική και στρατιωτική πρακτική, κοινωνική οργάνωση — θα καθορίζεται κυρίως από το τι συμβαίνει στην Ευρώ πη, στην Αμερική και στα έθνη της πρώην κοινοπολιτείας του Ηνω μένου Βασιλείου, των οποίων η πολιτιστική κληρονομιά συνδέεται με τους Έλληνες. Άλλοι αξιοσέβαστοι πολιτισμοί — ειδικά στην Κίνα, στην Ιαπωνία και στην Κορέα— έχουν σημαντικό, ίσως το σημα ντικότερο, ρόλο να παίξουν, αλλά ο ρόλος τους θα καθοριστεί σχεδόν πλήρως από το βαθμό που υιοθετούν και προσαρμόζουν τις οικονομι κές και πολιτικές αρχές της Δύσης. Τα δισεκατομμύρια των ανθρώπων αυτού του κόσμου υιοθετούν με ταχύτητα το δυτικό οικονομικό και πολιτικό πρότυπο που επικράτησε με τους Έλληνες. Απόδειξη αυτής της επιταχυνόμενης — κάποτε και ανησυχητικής — κυριαρχίας βρί122
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
σκεται στην ίδια τη λέξη «Δυτικός», που έχει πάψει πλέον να είναι απλώς γεωγραφικός όρος. Η λέξη «Δυτικός» περιγράφει τώρα όχι τη θέση αλλά την αίσθηση ενός λαού. Κατά τον ίδιο τρόπο, ο διορα τικός Ισοκράτης περιγράφει τον όρο «Έλληνας» ως δηλωτικό «όχι τόσο της καταγωγής όσο της νοοτροπίας» και ότι «κυρίως ονομάζο νται Έλληνες εκείνοι που μετέχουν της δικής μας παιδείας παρά εκείνοι που ανήκουν στην ίδια φυλή μ’ εμάς» [Πανηγυρικός, 50], Οι οπαδοί του Νε\ν Α§β και πολλοί άλλοι που έχουν κουραστεί από το απρόσωπο και τους περιορισμούς του δυτικού ορθολογισμού, αντιστέκονται· αναζητούν λύσεις στο βελονισμό, τα βότανα, τον ανα τολικό διαλογισμό και τα παρόμοια. Ωστόσο πειραματίζονται με αυ τούς τους εναλλακτικούς τρόπους ζωής και θεραπείες προστατευμένοι κάτω από την πλατιά αιγίδα της δυτικής ελευθερίας, της δημο κρατίας της, του καπιταλισμού της αγοράς και του υλικού πλούτου, με το πανταχού παρόν «προστατευτικό δίχτυ» της επιστήμης και της τεχνολογίας. Ακόμη και οι δυσαρεστημένοι ερημίτες, οι οπαδοί της «επιστροφής στη φύση» ή οι καταστροφολόγοι στην Αμερική που πάνε σε απομονωμένους «προμαχώνες» να περιμένουν τον Αρμαγεδδώνα, το κάνουν με φακούς, πλαστικά υλικά, βενζίνη, όπλα, βιβλία, φάρμακα και ραδιόφωνα βραχέων κυμάτων ρυθμισμένα σε α λογόκριτους σταθμούς που προβλέπουν την όποια επικείμενη κατα στροφή. Κρύβονται με την ελπίδα ότι τα υπολείμματα που έχουν διαφυλάξει από την αφθονία και την ελευθερία της Δύσης θα αποτελέσουν επαρκές τεχνολογικό και πληροφοριακό οπλοστάσιο για να πολεμήσουν το Μεσαίωνα που θα έρθει. Η έξοδός τους από το μετα δοτικό αστικό «δυτικισμό» παραμένει εντελώς διαφορετική από τις οργανωμένες, ανήκουστες πορείες προς τη λήθη και τον όλεθρο από τις πόλεις της Καμπότζης στη δεκαετία του ’70 ή την προηγούμενη αγριότητα που βαφτίστηκε «Πολιτιστική Επανάσταση» στην Κίνα. Όταν απορρίπτεται πραγματικά η Δύση, τα πτώματα γίνονται βου νό. Εν αντιθέσει, οποιοσδήποτε μελετητής των Ελλήνων θα μπορού σε να εξηγήσει γιατί η Νοτιοανατολική Ασία και η Κίνα εξομοιώ νονται, καλώς ή κακώς, μ’ εμάς παρά εμείς μ’ αυτές. Η ανοδική πορεία της Δύσης δεν είναι ηθικό ερώτημα — τουλάχι
123
ΙΙ010Σ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
στον όχι εντελώς — ούτε η αναγνώριση του γεγονότος της κυριαρ χίας της είναι πράξη πολιτιστικού σοβινισμού. Είναι καθαρά ζήτημα δυναμικής. Όταν ο πολίτης του κόσμου μεταναστεύει, μεταναστεύει συνήθως προς τη Δύση, προφανώς προτιμώντας θέση δεύτερης κα τηγορίας σε μια δυτική χώρα παρά τη μοίρα του στη χώρα που γεννήθηκε. Όταν ο πολίτης του κόσμου αναζητά καλύτερη εκπαί δευση, προσανατολίζεται προς δυσμάς ή ψάχνει να βρει πανεπιστήμιο δυτικού τύπου. Όταν ο πολίτης του κόσμου αναζητά καλύτερα όπλα για να σκοτώσει περισσότερους από τους εχθρούς του, στέλνει τους τεχνικούς και τους στρατηγούς του στις άγορές όπλων και τις στρα τιωτικές σχολές της Δύσης. Ο πολίτης του κόσμου επιδιώκει τη βελτίωση των ικανοτήτων του μέσω της γνώσης των ευρα>παϊκών γλωσσών και με μέσα έκφρασης που είναι, ως επί το πλείστον, τόσο στην τεχνολογία όσο και στην ιδεολογία τους δυτικής προέλευσης. Ο πολίτης του κόσμου ρυπαίνει, σπαταλάει, σκοτώνει, σφάζει και ξε σκίζει σαν Δυτικός, επειδή επιθυμεί το μερτικό του από την ιλιγγιώδη κατανάλωση και την υλική ασφάλεια — βίντεο, πιο ζεστό σπίτι το χειμώνα και πιο δροσερό το καλοκαίρι, καθαρότερο πόσιμο νερό, πολυεστιακά γυαλιά, τουαλέτα με καζανάκι, πολυμερή υλικά, εμβό λια, άφθονη καθαρή τροφή, ασφάλεια από αεροπορικές επιδρομές και το γόητρο που παρέχουν τα υλικά αγαθά. Ελάχιστοι μη Δυτικοί παραμένουν άτρωτοι για πολύ στο δέλεαρ της αφθονίας και τη μοιραία ανταλλαγή της με την εκμετάλλευση. Η ευαίσθητη ισορροπία του περιβάλλοντος στη Λεκάνη του Αμαζονίου χάνεται ανεπιστρεπτί με την εντατική καλλιέργεια, αλλά ο αντιπρό σωπος των καλλυντικών της Ανοη βρήκε αναπτυσσόμενη αγορά για τα «σικάτα» βοηθήματα ομορφιάς στις φυλές της νεολιθικής εποχής κατά μήκος του μεγάλου ποταμού. Μια οικολογικά προσανατολισμέ νη αμερικανική εταιρεία παγωτα)ν προμηθεύεται κάρυα του Αμαζο νίου αγοράζοντάς τα κατ’ ευθείαν από τους αυτόχθονες σε μια προ σπάθεια να στηρίξει οικονομικά τους ιθαγενείς και με αυτό τον τρόπο να προλάβει την εξαντλητική εκμετάλλευση του περιβάλλοντος του μεγάλου ποταμού — μόνο και μόνο για να δει τους ξαφνικά πλούσιους ιθαγενείς να προμηθεύονται με τη σειρά τους αλυσοπρίονα και ηλε
124
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
κτρικά εργαλεία για να επιταχύνουν οι ίδιοι την καταστροφή, έτσι ώστε να αποκτήσουν ακόμη περισσότερα υλικά αγαθά. Προφανώς οι Αμαζόνιοι επιθυμούν πρώτα απ’ όλα αυτά που απολαμβάνει η συ γκροτημένη σε κράτος Αμερική. Αργότερα, θα βρουν το χρόνο να ανησυχήσουν για την απώλεια του φυσικού τους βιότοπου. Οι αυτόχθονες πολιτισμοί, ο μαρξισμός, ο φυλετισμός και ο θρη σκευτικός φονταμενταλισμός, στον Τρίτο και στον Ισλαμικό Κόσμο, πέφτουν όλα μπροστά στην άξεστη, αχαλίνωτη εισβολή του λαϊκού δυτικού πολιτισμού, από την Ρερδΐ μέχρι τον Μάικλ Τζόρνταν, .από τα «τοκ σόου» μέχρι το περιοδικό ΡεορΙβ, έχοντας ενισχυθεί μέσω της τεχνολογίας των δορυφόρων, των οπτικών ινών, των υπολογιστών και της μαγνητοσκόπησης. Ο ασυγκράτητος υλισμός, το έσχατο και εφιαλτικό φάσμα της αχαλίνωτης έκφρασης, αφθονίας και ατομικι σμού, άρχισαν, κατά μία έννοια, με τους Έλληνες. Ας σταματήσουμε τους θρήνους για την ελληνική κληρονομιά και ας υιοθετήσουμε μια πιο δυναμική και ειλικρινή προσέγγιση —ας αναγνωρίσουμε το θαύ μα αλλά και τον κίνδυνο της τρομακτικής δυτικής κληρονομιάς, το αναπόφευκτο δίλημμα κάθε συστήματος που επιτρέπει στον άνθρωπο την πληρέστερη έκφραση του εαυτού του. Στο παρά πέντε, ας μά θουμε επιτέλους γιατί πρέπει να επανανακαλύψουμε τους κλασικούς προκειμένου να κατανοήσουμε το γιατί κάνουμε ό,τι κάνουμε. Η ελληνική κληρονομιά, χρησιμοποιημένη σωστά ή λάθος, προσ δίδει στους οπαδούς της την τρομερή δύναμη να αλλάξουν —ή να καταστρέψουν— ριζικά το υπάρχον διανοητικό και υλικό περιβάλλον, σχεδόν άμεσα. Οι Έλληνες ήταν εκείνοι που μας κληροδότησαν τα εργαλεία που μας έδωσαν τη δυνατότητα να αλλάξουμε το υλικό και πνευματικό σύμπαν, είτε για καλό είτε για κακό. Οι αυστηρότεροι επικριτές της Δύσης, μολονότι βαθιά και συχνά δικαιολογημένα καχύποπτοι απέναντι σ’ αυτό το δυναμοκρατικό μοντέλο, επιθυμούν, μιμούνται και εισάγουν τη φιλοσοφία του ακόμα κι όταν επικρίνουν το μακελειό που συντελείται στους ευαίσθητους αυτόχθονες πολιτι σμούς. Πριν από μισό αιώνα ο Άρνολντ Τόινμπι παραδέχτηκε απρό θυμα την πολιτική και οικονομική ηγεμονία της Δύσης. Μας επέ στησε όμως την προσοχή να μην υποθέτουμε ότι μια τέτοια αυξανό 125
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
μενη παγκόσμια επιρροή θα επεκτεινόταν στον πολιτισμό και στη θρησκεία. Ο Τόινμπι παρατήρησε συνετά ότι παλαιότερες, πιο φονταμενταλιστικές εκδοχές ακολουθούσαν πάντοτε —και θα συνέχιζαν να τηρούν— πρότυπα αντίθετα προς τη δυτική εμπειρία. Ωστόσο, μέσα στο μισό αιώνα που πέρασε από τότε που έγραφε ο Τόινμπι, οι στενόμυαλοι ευρωκεντρικοί επικριτές του, και όχι εκείνος, αποδείχτη καν πιο οξυδερκείς ιστορικοί, ακόμα κι αν αυτό συνέβη από λάθος και για όχι και τόσο ευγενείς αιτίες. Ο Τόινμπι, όπως και ο Σπένγκλερ πριν από αυτόν, δεν κατάφεραν να δουν ότι ο λαϊκός υλικός πολιτισμός της Δύσης δεν καταρρέει μέσα στην παρακμή του, αλλά θεριεύει έστω και μέσα στην έλλειψη ηθικής. Η Δύση πράγματι απειλεί να καταπιεί τα ήθη, τις παραδόσεις και τις θρησκείες όλων με τους οποίους έρχεται σε επαφή. Το ΙηΙειτιεΙ και η όλη ηλεκτρονική επανάσταση απορρέουν εύλογα από το πολι τισμικό κληροδότημα των Ελλήνων της ανοιχτής έρευνας, της αυτο κριτικής, της αντιαριστοκρατικής σκέψης, της ελεύθερης έκφρασης και της πίστης τους στον καθαρό λόγο και στην επιστήμη, απαγκι στρωμένα από τις επιταγές του στρατηγού, του ιερέα ή του βασιλιά. Ως εκ τούτου είναι παράξενο ότι οι Έλληνες που τα ξεκίνησαν όλα αυτά είναι τόσο λίγο γνωστοί στη σύγχρονη Αμερική. Έτσι λοιπόν τώρα επιστρέφουμε στο κεντρικό ερώτημα, που αφήσαμε αναπάντη το στο πρώτο κεφάλαιο, ότι το να αγνοήσουμε ή να καταστρέψουμε τους Κλασικούς ισοδυναμεί με πολιτιστική αυτοκτονία και απαιτεί απολογία από αυτούς που τη διαπράττουν. Αν έχουμε δίκιο σχετικά με τη σοβαρότητα του προβλήματος, οι Έλληνες έχουν ακόμη πολλά να μας διδάξουν στα τέλη του εικοστού αιώνα: γιατί μόνο εμείς έχου με τη δύναμη τόσο να καταστρέψουμε όσο και να διατηρήσουμε το φυσικό περιβάλλον, πώς και γιατί διεξάγουμε τόσο καταστροφικούς πολέμους, τι υποτίθεται πως πρέπει να επιτυγχάνει η εκπαίδευση, γιατί η δύναμη του πάθους πρέπει πάντα να είναι αμφίστομη, πού μπορεί να μας οδηγήσει η λογική και πού δεν είναι αρκετή, γιατί είμαστε πολυφυλετική και όχι πολυπολιτισμική κοινωνία, γιατί πρέ πει να υπάρχουν μέτρα, όσο σκληρά και οδυνηρά κι αν είναι, πόσο 126
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
ολοκληρωτικά είναι δεμένες οι δυτικές αξίες μας περί ισονομίας με την αγροτική μας προέλευση, γιατί πρέπει κανείς να επιδιώκει το «ευ ζην», και γιατί το «ευ ζην» είναι τόσο ανεπαρκώς προσδιορισμέ νο, γιατί η κοινωνία και η κοινωνική αιδώς είναι ισχυρότερα από τους απλούς νόμους και την προσωπική ενοχή και γιατί, σ’ ένα κόσμο όπου πρέπει να πεθάνουμε και θα πεθάνουμε, η ζωή είναι θέμα χαρα κτήρα. Γιατί, εν τέλει, είμαστε αυτοί που είμαστε. Γιατί, λοιπόν, οι Κλασικές Σπουδές είναι νεκρές; Και ποιος πράγ ματι σκότωσε τον Όμηρο;
127
ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ; Για τί εγώ με την καρδιά και την ψυχή μου αυτό το ξέρω καλά· θα έρθει δηλαδή ημέρα, όταν κάποτε η ιερή Τροία θα έχει χαθεί, και ο Πρίαμο; και ο λαός του πολεμιστή Πριάμου. Αλλά δεν αισθάνομαι τόση λύπη για τους Τρώες στο μέλλον ούτε κι αυτή την Εκάβη ούτε για το βασιλιά Πρίαμο ούτε για τους αδερφούς μου, που πολλοί και γενναίοι μπορεί να πέσουν στο χώμα από άνδρες εχθρούς όσο για σένα, όταν κάποιος από τους χαλκοθώρακες Αχαιούς κλαμένη θα σε πάρει μαζί του, αφού σου αφαιρέσει την ελεύθερη μέρα. Όμηρος, Ιλιάς [Ζ 447-455] (Ο Έ κτω ρ στην Ανδρομάχη)
Η ΓΙΑΡΟΤΣΑ Κ Ρ ΙΣ Η Οι κλασικιστές μετέχουν τώρα της δυσάρεστης μοίρας του ετοιμοθά νατου αετού του Αισώπου. Ο Έλληνας μυθογράφος μας λέει για έναν αετό, που πέφτει χτυπημένος από βέλος, ο οποίος τη στιγμή ακριβώς του θανάτου του διαπιστώνει ότι τα φτερά στο στέλεχος του βέλους είναι δικά του. Ό,τι έχουν πει και γράψει οι κλασικιστές για τον Ό μηρο τις πρόσφατες δεκαετίες —πώς το είπαμε και κυρίως γιατί — έχει σκοτώσει το ενδιαφέρον για τους Έλληνες. Για πρώτη φορά μέ σα στον από αιώνων αγώνα για τη διαφύλαξη της ελληνικής σοφίας, οι παραδοσιακοί υπερασπιστές του Ομήρου πρόδωσαν το σκοπό τους και, συνειδητά ή όχι, εγκατέλειψαν τη σοφία των Ελλήνων προς χά ρη του καριερισμού. Σαν την Ταρπηία του ρωμαϊκού μύθου της δη μοκρατίας, που πρόδωσε το Καπιτώλιο για το χρυσάφι του εχθρού, πάρα πολλοί κλασικιστές της γενιάς μας «πούλησαν» τους Έλληνες 129 9 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
για τα υπεσχημένα λάφυρα. Όπως η Ταρπηία, που συνετρίβη κάτω από τις ασπίδες των Σαβίνων ως αμοιβή για την προδοσία της, εμείς οι κλασικιστές πρόκειται να ανταμειφτούμε, για το δικό μας είδος απάτης, με εξαφάνιση. Για να ξαναπιάσουμε την ιστορία μας σχετικά με την παρακμή: η αρχή του τέλους για την επίσημη μελέτη των Ελλήνων έφτασε στη δεκαετία του ’60. Οι Κλασικές Σπουδές —το μοναχικό 2ΐτιο, αιηαδ, αιπαί στους μικρούς θαλάμους των βιβλιοθηκών, τα μελοδρα ματικά κηρύγματα του Δημοσθένη περί θάρρους και θυσίας, οι συμ βουλές του Λίβιου για τον καλό αγώνα— έγιναν κάτι χειρότερο από αναχρονισμός. Το όλο «πακέτο» θεωρήθηκε μέρος του αντιδραστικού κατεστημένου. Έπρεπε να πεταχτεί στη θάλασσα. Οι Κλασικές Σπου δές ήταν απαρχαιωμένες, κυριαρχούνταν από «ηλικιωμένους» (δη λαδή, τριάντα και άνω) λευκούς, ήταν χρονοβόρες και δύσκολες. Ένα σωρό σελίδες, ένα σωρό «όχι» και «μ η » και «σταματήστε». Οι απο λυτότητες, τα κριτήρια, η απομνημόνευση και οι παραδοσιακές αξίες δεν είχαν θέση σε ένα πανεπιστήμιο όπου ο μοντερνισμός, η σχετικό τητα και η ιδεολογία ήταν τα νέα «μάντρα»· όταν τα έλεγες αυτά δημοσίως, επιβεβαιωνόσουν και αποκτούσες μια αίσθηση επαναστα τικής αυτοδέσμευσης. Οι διοικήσεις των πανεπιστημίων υποχώρησαν στα παράπονα των νεαρών και συχνά αγανακτισμένων σπουδαστών. Ακολούθησε η «α ναμόρφωση» του προγράμματος μαθημάτων, πράγμα που είχε ως αποτέλεσμα την εγκατάλειψη στην ουσία κάποιων κεντρικών μα θημάτων —σημαντικών, βασικών μαθημάτων που υποχρέωναν τους σπουδαστές να αποκτήσουν κάποια τουλάχιστον εξοικείωση με τη λογοτεχνία, τη γραμματική, τη φιλοσοφία, την ιστορία και τη γλώσσα της κλασικής αρχαιότητας. (Ακόμη και το Βατικανό ενέδωσε, απορρίπτοντας τα Λατινικά ως παγκόσμια γλώσσα της Εκκλησίας.) Επαγγελματίες «εκπαιδευτές» και κοινωνικοί επιστήμονες πλήρωσαν το κενό που δημιουργήθηκε, εξαπλώνοντας τη θεραπευτική σε όλο το πανεπιστήμιο, προκαλώντας μετάσταση των «Αναπτύσσομαι» και «Μίλησέ μας για τον εαυτό σου», σαν καρκινικά κύτταρα σε εξασθενημένο οργανισμό. Τα σπέρματα του «νιώσε καλά» προγράμματος 130
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
σπουδών φυτεύτηκαν, τη σοδειά των οποίων θερίζουμε σήμερα στο πιεστικό μέλημα για θεσμικά επιβαλλόμενη αυτοεκτίμηση. Αυτό το νέο, υπερευαίσθητο πρόγραμμα σπουδών και τα προσαρτήματά του — εκπαίδευση στην ανομοιότητα, συγγραφή ημερολογίου, ευαισθητοποίηση φύλου και φυλής, πολυπολιτισμικότητα, περιστασιακή ηθική, προσωπική ανάπτυξη, άφεση αμαρτιών και πολιτική της αυτοδέσμευ σης— έρχεται σε πλήρη αντίθεση προς την ελληνική σοφία*. Οι φοιτητές αυτής της νέας εποχής, που δεν είναι πια αναγκα σμένοι να απομνημονεύουν ανώμαλα συγκριτικά επίθετα ούτε πρόθυ μοι να βυθιστούν στην παλιομοδίτικη σοφία της σοφόκλειας τραγω δίας, πρέπει τώρα να δελεάζονται για να ξαναμπούν στην παραδοσια κή αίθουσα διδασκαλίας. Οι καθηγητές υποχρεώθηκαν να ξανακερδί σουν τους φοιτητές τους και να προσηλυτίσουν το προκατειλημμένο πλέον κοινό στους δικούς τους ιδιαίτερους θυλάκους. Ωστόσο, ανταποκρίθηκαν πολλοί από τους καθηγητές μας των Κλασικών Σπου δών στην υπεράσπιση της πανάρχαιης πίστης; Διαδήλωσαν μαζικά, για ακόμα μια φορά, όπως είχαν κάνει οι πρόγονοί τους για τους Ρωμαίους, τους χριστιανούς και τους πρώτους Αμερικανούς, τη «σπουδαιότητα» του υλικού τους, τη «χρησιμότητά» του στο σύγ χρονο «μοντέρνο» κόσμο; Οι ευκαιρίες αφθονούσαν —άλλωστε οι Έλληνες δεν είναι ανιαροί. Οι Έλληνες δεν είχαν ποτέ αποτύχει να βρουν ακροατήριο, ενώ υπήρχε, όπως είδαμε, και η μακρά παράδοση στις Κλασικές Σπουδές * Μια τελευταία πρόκληση για τον Όμηρο ήρθε τη δεκαετία του ’60 από μια ακόμη αλλαγή στην κατεύθυνση της αμερικανικής εκπαίδευσης. Στο τέλος ε κείνης της δεκαετίας στείλαμε ανθρώπους στο φεγγάρι. Επρόκειτο για θρίαμβο της αμερικανικής επιστήμης, αλλά το εξαιρετικό αυτό επίτευγμα υπήρξε απο τέλεσμα της πανικόβλητης αντίδρασής μας στην επιτυχία των σοβιετικών δορυ φόρων Σπούτνικ στα τέλη της δεκαετίας του ’50. Η δεκαετία του ’60 λοιπόν αφιερώθηκε στο να προλάβουμε και να ξεπεράσουμε τους μεγάλους μας αντιπά λους. Έ τσ ι, η φυσική, τα μαθηματικά και οι σύγχρονες γλώσσες υπερτονίστη καν έναντι των παραδοσιακών ανθρωπιστικών σπουδών —λες και η ισχύς της αμερικανικής επιστήμης δεν ήταν πάντα εξαρτημένη από μια σταθερή κοινωνία ελευθέρων ιδεών, δημιουργημένη πάνω στο δυτικό πρότυπο που ξεκίνησε με τους Έλληνες.
131
ΓΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
εκκεντρικών και μη παραδοσιακών ηρώων που εμφανίζονταν στις πιο απίθανες περιστάσεις. Ακόμη και τα ζητήματα που υποτίθεται ότι αποτελούσαν το φιλοσοφικό «πυρήνα» της κίνησης για έναν εναλλα κτικό πολιτισμό κατά τη δεκαετία του ’60 —η ισονομία, η σχέση του ατόμου με την κοινωνία, οι δυσκολίες της δημοκρατίας, η αυτοκαταστροφικότητα του ιμπεριαλισμού, η τραγωδία του πολέμου, το δικαίωμα και η ανάγκη να διαφωνείς και να ενίστασαι, η αναγνώριση του παραλογισμού — ανήκαν πρώτα στον Όμηρο, στον Σοφοκλή και στον Ευριπίδη. Αν αυτή η θαυμαστή νέα γενιά των, κατά τους ι σχυρισμούς τους, προοδευτικών φοιτητών είχε γνωρίσει την Ιλιάδα, τις Τρωάδες ή τον Γοργία του Πλάτωνα, θα είχε ίσως αναγνωρίσει συγγενή πνεύματα και θα είχε αποκτήσει μια ιδέα ταπεινοφροσύνης αλλά και ιστορίας. Γνώριζαν οι εικοσάχρονοι ότι πριν από πάρα πολύ καιρό ο Θουκυδίδης στην Ιστορία του μίλησε για τους ιμπεριαλιστές Αθηναίους που ισχυρίστηκαν με σκληρότητα ότι «... και οι δυο μας ξέρουμε ότι στις ανθρώπινες σχέσεις το δίκιο λογαριάζεται όταν υ πάρχει ίση δύναμη για την επιβολή του, και πως, όταν αυτό δεν συμβαίνει, οι δυνατοί κάνουν όσα τους επιτρέπει η δύναμή τους κι οι αδύναμοι αποδέχονται όσα είναι υποχρεωμένοι να αποδεχτούν»; [Ε^, 89] Υπήρχαν πολλά εδώ που θα μπορούσαν να γίνουν γνωστά για τον πόλεμο και τη δικαιοσύνη στις δεκαετίες του ’60 και του ’70· οι Κλασικές Σπουδές θα μπορούσαν να έχουν δώσει προοπτική, βάθος, μετριοπάθεια, προειδοποίηση —ακόμη και ιστορική υποστήριξη — στην πανεπιστημιακή αναμόρφωση. Αλλά τι έκαναν οι κλασικιστές; Οι περισσότεροι φιλόλογοι της παλαιάς σχολής, αντιμέτωποι με τις προκλήσεις, έγιναν δυστυχώς ακόμη πιο αντιδραστικοί. Αν οι Κλασικές Σπουδές επρόκειτο να εξαλειφθούν από τους αγροίκους, καλύτερα να αυτοκτονήσουμε μαζί με ένα μι κρό, πιστό επιτελείο μέσα στο οχυρό. Λίγοι θα καταδέχονταν να πο λεμήσουν τους βαρβάρους σώμα με σώμα, να διαλύσουν την καθαρό τητα του επιστημονικού τους τομέα με μαθήματα προσιτά στους «αγράμματους» (δηλαδή τους μη γνωρίζοντες Ελληνικά και Λατι νικά). Η διδακτική, φυσικά, σπάνια βρισκόταν στο πρόγραμμα των υψηλά ισταμένων κλασικιστών (είχαν δουλειές και μονιμότητα στο 132
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
αξίωμα- οι άλλοι που θα ακολουθούσαν δεν είχαν). Στο αποκορύφωμα της κρίσης, ο καθηγητής Τζορτζ Γκουλντ του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, το είπε καθαρά στην εθνική συνάντηση της Αμερικανικής Φι λολογικής Ένωσης το 1971: Νομίζω πως θα είμαστε ψεύτες ή ανόητοι ή και τα δύο, αν ισχυ ριστούμε ότι η χρησιμότητα ή η σπουδαιότητα των κλασικών σπου δών συνθέτει τον αληθινό λόγο που τις καλλιεργούμε... Δεν στραφήκαμε στις κλασικές σπουδές για να τις διδάξουμε και μόνο εφόσον δεχτού με με ειλικρίνεια αυτό το γεγονός — όταν τελικά διδάσκουμε— θα είμαστε εξαιρετικοί καθηγητές γ ι’ αυτόν ακριβώς το λόγο... Ο πραγ ματικός λόγος που μελετάμε τους Κλασικούς είναι η αξία τους, και η αξία αυτή είναι απλούστατα η απόλαυση που μας δίνουν. Είναι μια αγνή, μη υλική απόλαυση, συγγενική με την απόλαυση που αντλούμε κοιτώντας πίνακες ή ακούγοντας μουσική· είναι, ως επί το πλείστον, μια παθητική, διανοητική απόλαυση, στην οποία το πνεύμα μας — δεν θα πω εξυψώνεται, μολονότι αυτό συμβαίνει συχνά— διευρύνεται και εμπλουτίζεται με την εμπειρία κάποιου πράγματος έξω από ό,τι σχετίζεται στενά με τα προσωπικά μας προβλήματα. ΟΙαχήεαΙΨοήά 65, 1972, σ. 258
Το αμερικανικό κοινό, λοιπόν, υποτίθεται πως έπρεπε να πληρώνει υλικά για να χαίρονται μερικοί καθηγητές μια «μη υλική», ιδιωτική απόλαυση. Αυτοί οι κλασικιστές της στιλιζαρισμένης ελίτ —όχι όλοι τόσο ειλικρινείς ή έντιμοι όσο ο καθηγητής Γκουλντ— αποποιήθηκαν το καθήκον να κερδίσουν καινούριους νεοσύλλεκτους στην «παθητι κή, διανοητική απόλαυσή» τους. Τα πανεπιστημιακά και κυβερνη τικά χρήματα θα επιδοτούν πάντα μια ελάχιστη κοόρτη αληθινών κλασικιστών που θα μπορούν να διαβάζουν Ελληνικά σε ελαχιστότατους θυλάκους. Στο κάτω κάτω, ποια ήταν η εναλλακτική λύση; «Θεατρινισμοί μέσα στην τάξη για την προσέλκυση φοιτητών», «μεσοαστική ευσυ νειδησία», «προσφορά “συγκινήσεων” στην τάξη» και «πλασάρισμα ακαδημαϊκών “διεγερτικών”», σάρκασε πρόσφατα ένας κλασικιστής καθηγητής έγκριτου αμερικανικού πανεπιστημίου —προσθέτοντας ότι το επάγγελμα δεν χρειάζεται «την υποκρισία του μεσοαστικού λαϊ κισμού» ούτε «το να παριστάνουμε τους καλούς πολίτες και τους 133
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κοινωνικούς σε βαθμό που να ανοίγουμε τα σπίτια μας σε επισκέψεις φοιτητών όλες της ώρες της μέρας και της νύχτας» (ϋ . ΚοηδΙαη, αα^εΐεαΐ ψοήά, 1995, σσ. 32-33). Ωστόσο, το πρόβλημά μας στις Κλασικές Σπουδές, δεν είναι οι «επισκέψεις φοιτητών όλες τις ώρες της μέρας και της νύχτας» αλλά, στην πραγματικότητα, η καμιά επίσκεψη από οποιονδήποτε σε οποιαδήποτε ώρα. Οι περισσότεροι από τους άνεργους κατόχους διδακτορικού πτυχίου στις Κλασικές Σπουδές, που συνωστίζονται γύρω από τον πίνακα με τα «Ζητείται» στο ετήσιο συνέδριο εργασίας, θα προτιμούσαν τον κίνδυνο του μεσο αστικού λαϊκισμού από τη βέβαιη καταδίκη του αριστοκρατικού ελι τισμού· πολλοί, πιστεύουμε, θα προτιμούσαν «επισκέψεις φοιτητών όλες της ώρες της μέρας και της νύχτας» από το καμιά επίσκεψη, καμιά δουλειά. Τπό μία έννοια, η αυτοαποκαλούμενη Παλαιά Φρουρά των Κλα σικών Σπουδών, έπαιζε την άρπα της, ενώ η Ρώμη και η Ελλάδα καίγονταν στις τάξεις τους. Οι εγγραφές μειώνονταν όλο και περισ σότερο, μέχρι που κάποιοι λίγοι μυαλωμένοι είδαν τον κίνδυνο. Κατά τη δεκαετία του ’70, τα μαθήματα στην ελληνική και ρωμαϊκή θρησκεία, μυθολογία και λογοτεχνία σε μετάφραση —πολλά από αυ τά τα μαθήματα εισήχθησαν και διδάσκονταν από νέους, πιο ενερ γητικούς καθηγητές— ήρθαν να παίξουν σημαντικό ρόλο στο πρό γραμμα των Κλασικών Σπουδών. Εμπνευσμένες νέες εκδόσεις του Ομήρου, των λυρικών ποιητών, των τραγικών, των ιστορικών, του Αριστοφάνη και των συγγραφέων του Χρυσού Αιώνα της λατινικής λογοτεχνίας, από προικισμένους μεταφραστές όπως ο Ρίτσμοντ Λάτιμορ, ο Ρόμπερτ Φιτζέραλντ, ο Πίτερ Γκριν, ο Μάικλ Γκραντ, ο Ουίλιαμ Άροουσμιθ και ο Ντέιβιντ Γκριν, έγιναν μόνιμο προσάρτημα της διδακτέας ύλης. Ο τομέας θα είχε σβήσει ολότελα, αν δεν υπήρ χαν αυτές οι «λαϊκίστικες» προσπάθειες τέτοιων λογίων και καθη γητών. Η ικανότητα και η φαντασία τους εξασφάλισε ότι τα θέματα του δράματος και του έπους, σκληρά και δύσκολα μαθήματα, ηχού σαν τώρα αρμονικές συγχορδίες με μαθητές άπειρους στις λεπτομέ ρειες του ιαμβικού τρίμετρου και της επιρρηματικής συζυγίας. Με τους Έλληνες και Λατίνους συγγραφείς διαθέσιμους τώρα σε 134
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
προσιτές οικονομικά και ευχάριστες στην ανάγνωση αγγλικές μετα φράσεις, ακόμη και ο πολύπαθος ρίη^Αεηβα^ του Βιργίλιου έγινε θέμα ζωηρών συζητήσεων. «Αινείας: Ρωμαίος ήρωας ή Τρώας παλιάν θρωπος; Διατακτικός Οδυσσέας ή Αχιλλέας Γ β ά ΐν ΐν ιΐδ ; Τραγικός η γέτης ή πιόνι του Αυγούστου;» Ο Αισχύλος και ο Θουκυδίδης, που κάποτε ήταν διαθέσιμοι μόνο στους γλωσσολογικούς ανατόμους και τους μαθητευομένους τους, διαβάζονταν τώρα από πρωτοετείς που δεν γνώριζαν Ελληνικά και σπούδαζαν να γίνουν χημικοί μηχανικοί. Ό,τι χανόταν στη μετάφραση —και αυτά που χάνονταν ήταν πολλά — αντισταθμίζονταν από ένα δημιουργικό καθηγητικό προσωπικό σε μα θήματα που έστιαζαν σε ευρύτερα ερωτήματα. Οι Κλασικές Σπουδές, έστω και σε υποβιβασμένη μορφή, μπορεί να σώζονταν έστω και στο παρά πέντε. Αναιμικός και μπανταρισμένος, αλλά ακόμη ζωντανός, ο Όμηρος μπήκε κούτσα κούτσα στη δεκαετία του ’80, με τα δεκανίκια της καλής θέλησης αφοσιωμένων δασκάλων, μεταφραστών και «εκλαϊκευτών» που αγωνίζονταν να σώσουν τα προγράμματά τους. (Οι υ ψηλά ιστάμενοι κλασικιστές, την κρίσιμη στιγμή, δεν μπήκαν στον κόπο να καθοδηγήσουν τις προσπάθειες για κατάκτηση νέων σπου δαστών — οι δικές τους προσπάθειες εξαντλήθηκαν στο να επανδρώ νουν τα γραφεία της Αμερικανικής Φιλολογικής Ένωσης, την εθνική ένωση των κλασικιστών.) Ωστόσο η ζημιά που είχε γίνει ήταν μεγά λη: τα ζωτικά όργανα είχαν θιγεί και, ακόμη χειρότερο, πάρα πολλοί κλασικιστές πλέον βρίσκονταν σε σύγχυση σχετικά με το κατά πόσο σωτηρία των Κλασικών Σπουδών σήμαινε ευθανασία. Έτσι, ο Όμη ρος απαιτούσε περισσότερο νέο αίμα και περισσότερη δουλειά για να αξιοποιηθούν τα επιτυχημένα μαθήματα από τις μεταφράσεις στο προ πτυχιακό επίπεδο κατά τη δεκαετία του ’70. Όμως, οι επόμενες δεκαετίες εξάντλησαν κι άλλο τον ετοιμοθά νατο ασθενή, αφού η επόμενη γενιά θεραπόντων αποδείχτηκε πως δεν ήταν θεράποντες, κι έτσι τώρα έγιναν οι τελευταίοι.
135
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ΟΛΟΙ ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ Π Ρ Ε Π Ε Ι ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΙΣΟΙ Στις δεκαετίες του ’80 και του ’90 συντελέστηκε μία ακόμη μετα στροφή στον ακαδημαϊκό κόσμο και εμφανίστηκε μία εντελώς δια φορετική πρόκληση για τον Όμηρο με τη μορφή της πολυπολιτισμικότητας. Γενικά, οι υποστηρικτές της πολυπολιτισμικότητας ανή κουν σε ένα από δύο στρατόπεδα. Μερικοί πιστεύουν πως όλοι οι πολιτισμοί είναι ίσοι —ο δυτικός δεν είναι ούτε καλύτερος ούτε χει ρότερος από οποιονδήποτε άλλο. Άλλοι, πιο πεισματάρηδες, είναι πε πεισμένοι ότι όλοι οι πολιτισμοί είναι ίσοι εκτός από το δυτικό, που είναι ιδιαίτερα ιμπεριαλιστικός, ηγεμονιστικός, εθνικιστικός, σεξιστι κός και πατριαρχικός και κατά συνέπεια πρέπει να μελετάται μόνο ως παράδειγμα του τι πάει στραβά στο σύγχρονο κόσμο. Και στις δύο περιπτώσεις οι Έλληνες χάνουν: αν είναι το ίδιο με τους Θράκες ή τους Καρχηδονίους, γιατί να μελετάμε Ελληνικά αντί για Φοινι κικά, Χιτιτικά ή Αιγυπτιακά; Αν είναι χειρότεροι, γιατί να τους με λετάμε, γενικώς; Κατά εκπληκτικό τρόπο, απίστευτα πολλοί κλασικιστές φάνηκαν να μη διδάχτηκαν τίποτα από την καταστροφή της δεκαετίας του ’60 και κατά συνέπεια δεν έκαναν και πολλά πράγματα για να πο λεμήσουν ενάντια σ’ αυτή τη νέα, πιο θανατηφόρα παραλλαγή της παλιάς κατηγορίας εναντίον των Ελληνικών και των Λατινικών, ότι δηλαδή είναι «απρόσφορα» και «παρηκμασμένα». Αντιθέτως —κι εδώ είναι τα φτερά του αετού— προσχώρησαν σ’ αυτή τη σταυρο φορία εναντίον της Δύσης. Σαν τον Έλληνα Εφιάλτη, οι κλασικιστές χρησιμοποίησαν την εκ των έσω γνώση τους για να οδηγήσουν τον εχθρό στο πέρασμα και να παρακάμψουν τα στενά των Θερμοπυλών κι έτσι να καταστρέψουν τους παραταγμένους σε θέση μάχης και λι γοστούς Έλληνες και τη μικρούλα, δική τους φάλαγγα από πίσω. Η νέα φουρνιά «κοινωνικών ερμηνευτών» είτε πέταξε στα σκου πίδια τον κλασικό κόσμο επειδή δεν ήταν πολυπολιτισμικός (πράγμα που είναι ανέντιμο, διότι κανένας πολιτισμός δεν υπήρξε ούτε θα υπάρ ξει ποτέ στ’ αλήθεια πολυπολιτισμικός) είτε προσπάθησε να ξαναεπινοήσουν τους Έλληνες και τους Ρωμαίους ως πολυπολιτισμικούς 136
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΉ;
(πράγμα που είναι ψέμα). Η ελληνική σοφία δεν πρέπει απλώς και μόνο να ξεχαστεί, αλλά πρέπει να απορριφθεί ενεργά. Η τελευταία γενιά κλασικιστών επιθυμεί να επιβιώσει και να είναι αρεστή —στους συναδέλφους ακαδημαϊκούς δασκάλους— εγγυώμενη στους ανθέλ ληνες συναδέλφους της ότι οι κλασικιστές που θα ακολουθήσουν θα είναι ελάχιστοι. Πάνω στην απελπισία τους και πασχίζοντας να αναζωπυρώσουν τις τελευταίες έστω σπίθες της φωτιάς του στρατοπέδου των Κλασι κών Σπουδών συντάσσονται με την τελευταία μόδα· κάποια τμήματα Κλασικών Σπουδών εδώ και μερικά χρόνια έχουν υιοθετήσει αποπρο σανατολιστικά επανεπινοημένα προγράμματα, όπως το παρακάτω: Ο τομέας μας είναι ώριμος πλέον όχι μόνο για θεωρητική αλλά και για πρακτική αναδόμηση. Για τί Ελληνικά και Λατινικά, αποκλείο ντας όλα τα άλλα; Ένα τμήμα Ελληνικών, Εβραϊκών και Σοριακών θα ήταν ένας πραγματικά συναρπαστικός χώρος... Ιαπιεδ Ο ’ ϋοηηεΐ, Πη%ιια Ρναηοα, Σεπτ./Ο κτ. 1995, σ. 62
Το ίδιο θα ήταν και ένα πολύγλωσσο «Τμήμα Ελληνικών, Εβραϊκών, Συριακών, Φοινικικών, Ασσυριακών, Βαβυλωνιακών, Χιτιτικών, Αι γυπτιακών» κ.ο .κ., αλλά με ποιο σκοπό πέρα από την προσπάθεια κατευνασμού κάποιων στο πανεπιστήμιο σκοτώνοντας τον τομέα; «Για τί Ελληνικά και Λατινικά αποκλείοντας όλα τα άλλα;» Ίσως επειδή υπάρχει λογοτεχνία Ελληνικών και Λατινικών και ίσως επει δή αυτή και μόνο στη Μεσόγειο είναι εντελώς ξεχωριστή από τη θρησκεία, αυτή και μόνο εγκαινιάζει τη δυτική εμπειρία. Ίσως επει δή σ’ αυτές τις γλώσσες υπάρχουν λέξεις όπως «πολίτης» και «ελευ θερία» και λεξιλόγιο όπου εκφράζεται η κοινωνική διαφωνία. Πολλοί ανακαλύπτουν τώρα ότι κερδίζεις πόντους αρνούμενος ότι οι Έλληνες ήταν μοναδικοί στην αρχαία Μεσόγειο ή ότι ο δυτικός πολιτισμός, αρχαίος ή σύγχρονος, έχει κάποιο ιδιαίτερο δυναμισμό και φαντασία. Μια τέτοια παραδοσιακή άποψη, μας λένε, είναι τώρα απελπιστικά «αφελής» και «παρωχημένη»: Υποστηρίζω ότι η παρούσα έννοια της «κρίσης» έχει παρερμηνευτεί ως μια σύγκρουση μεταξύ θεωρητικής και παραδοσιακής αρχαιολο
137
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
γίας, ή ακόμη και μεταξύ νέου και παλαιού. Στην πραγματικότητα είναι απλώς ένα μέρος της γενικής κατάρρευσης της προσπάθειας των διανοουμένων να ορίσουν τι είναι «Δ ύσ η» και τι θα έπρεπε να είναι. Οι αρχαιολόγοι της Ελλάδας έχουν ουδετεροποιήσει το υλικό τους για να προστατέψουν το σύνολο των πεποιθήσεων που προσέδιδε γόητρο στις Κλασικές Σπουδές· τώρα που αυτές οι πεποιθήσεις κα ταρρέουν, δεν τους έχει μείνει τίποτα να υπερασπίσουν.
Ιαη Μοιτί» [επ.], ΟΙαχζίοαΙ Ο κεεε: ΑηαίεηΙ ΙϋαίοΓ'ιεχ αηά Μοάεηχ ΑκΗαεοΙοξίεχ, Κέμπριτζ, 1994, σ. 3
Μήπως πρέπει να πιστέψουμε ότι αυτός ο αρχαιολόγος και οι πολλοί συνάδελφοί του βρίσκουν στη ζωή τους πράγματι τον ορισμό της Δύ σης —ελευθερία του λόγου, ατομική ιδιοκτησία, διαχωρισμός θρη σκείας και κράτους και συνταγματική διακυβέρνηση— να είναι α πλώς «καταρρέουσες πεποιθήσεις» που ισοδυναμούν με «τίποτα»; Τι ειρωνεία να επιδιώκουν γόητρο οι σύγχρονοί μας στις Κλασικές Σπου δές διαβεβαιώνοντας τους εχθρούς της Δύσης ότι δεν υπάρχει «γόη τρο» στους Έλληνες. Τι ειρωνεία που σχεδόν κάθε άλλος πολιτισμός στον κόσμο σήμερα καταρρέει εκτός από το δυτικό. Ωστόσο, δεν υπάρχει τίποτα ιδιαίτερα ενοχλητικό στην «παγκό σμια συμ.περίληψη» ως μια γενικά ζεστή και βολική αρχή —υπό την προϋπόθεση ότι δάσκαλοι και μαθητές κατανοούν τις πραγματι κές διαφορές μεταξύ αυτών των πολιτισμών. Όπως και οι ίδιοι οι Έλληνες, οι κλασικιστές δεν πρέπει ποτέ να προσποιούνται ότι όλοι οι πολιτισμοί είναι ίσοι. Ξέρουν πολύ καλά ότι δεν υπάρχει ένας Φαί δων στην Αίγυπτο, μια Ορέστεια στην Περσία ή μια Ιλιάς στην Ασ συρία, πόσο μάλλον δημοκρατία μεταξύ των Γερμανών της αντίστοι χης εποχής ή πανεπιστήμια στη Γαλατία του τέταρτου π.Χ. αιώνα. Οι φαραώ δεν είχαν σχέδια για αεροπλάνα και ο Σωκράτης, όπως έχει καταδείξει η καθηγήτρια Μαίρη Λέφκοβιτς* ξανά και ξανά, ούτε μαύρος υπήρξε ούτε προϊόν κλεμμένου αφρικανικού φιλοσοφικού συ στήματος. Οι Ρωμαίοι έμαθαν πολλά από την πραγματεία του Μάγωνα του Καρχηδονίου περί γεωργίας, όμως στον πολιτισμό της Καρ* Β λ. Μ;ιγυ Ι.οίΤίοννίΐ/, Μαύρη Αθηνά: Μύθοι και Πραγματικότητα, Κάκτος, 1997 (Σ .τ.μ ).
138
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
χηδόνας δεν υπήρξε τίποτα που να μοιάζει έστω με την παράδοση του Θεόφραστου σχετικά με τη δυτική αγρονομία. Οι συγγραφείς του παρόντος έχουμε ως καθηγητές δεχτεί μετα πτυχιακούς φοιτητές από καλοπροαίρετα προγράμματα «Μεσογεια κών Πολιτισμών», που υπερασπίζονται και υποστηρίζουν τις φιλοσο φίες που παραθέσαμε πιο πάνω. Οι μεταπτυχιακοί αυτοί σπουδαστές όχι μόνο αγνοούν, εκτός σπανίων εξαιρέσεων, τις κλασικές γλώσσες, αλλά συχνά βγαίνουν από τη μεταπτυχιακή τους «κατήχηση» πε πεισμένοι ότι η μελέτη της «προηγουμένως παραμελημένης» γωνιάς της Μεσογείου —των Σουμερίων, των Χετταίων, του Παλαιού Βα σιλείου, των Ασσυριών, των Βαβυλωνίων, των Περσών, των Φοινί κων— αποτελεί το ουσιαστικό συστατικό για την κατανόηση του παρελθόντος και του παρόντος. Γνωρίζουμε, επί παραδείγματι, κάποια που απέκτησε πρόσφατα το διδακτορικό της, της οποίας το μάθημα (κυρίως αρχαιολογικό) «Εισαγωγή στον Κλασικό Δυτικό Πολιτισμό» —αναγκαίο εγχείρημα καθόσον υπάρχουν τόσα μαθή ματα σχετικά με την Εγγύς Ανατολή που μπορούν να προσφερθούν στα περισσότερα κολέγια — αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος των δέκα εβδομάδων που διήρκεσε στον αιγυπτιακό και τον μινωικό πολιτισμό. Προφανώς είχε διαπαιδαγωγηθεί στην αντίληψη ότι, αν πολιτισμοί έχουν αναπτυχθεί στην αρχαιότητα και στην ανατολική Μεσόγειο, είναι φυσικό να έχουν παρόμοιο ενδιαφέρον και σημασία —σαν οι σύγ χρονοι φοιτητές ανθρωπιστικών σπουδών να διδάσκονται ότι η δημο κρατία, ο ατομισμός και η ελεύθερη έκφραση προέκυψαν από κάποια θεοκρατική μοναρχία ή από μια συλλογική δεσποτεία. Βεβαίως είναι υπέρ αυτής το επιχείρημα ότι, αν είσαι αρκετά ανόητος ώστε να προσλάβεις κρυπτο-αιγυπτιολόγο για να διδάξει Κλασικές και Ανθρω πιστικές Σπουδές, αυτό που θα πάρεις θα είναι ιερογλυφικά και ίσως η Παλαιά Διαθήκη, αλλά όχι ο Τάκιτος ούτε ο Όμηρος. Δεν είναι εθνοκεντρικό ούτε σοβινιστικό να παραδεχτεί κάποιος ότι η αυλή του Τιγλάθ-Πιλασάρ Γ" δεν ήταν σωκρατικός κύκλος, ότι οι κάτοικοι της Σιδώνας δεν έφτιαχναν νόμους με την ψήφο της πλειονότητας, ότι παντού, έξω από την Ελλάδα, υπήρχαν δύο κι όχι τρεις τάξεις, ότι τα δυναστικά πολιτεύματα δεν επέτρεπαν την ύπαρξη κτηματιών 139
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
και ότι λογοτεχνία και φιλοσοφία εκτός θρησκείας σπανίως απαντά πέρα από το Αιγαίο. Ωστόσο, η τρέχουσα πολυπολιτισμικότητα στο πανεπιστήμιο κάνει τέτοιου είδους αλήθειες ακατονόμαστες, αν όχι επικίνδυνες. Όπως πρόσφατα υποστήριξε ένα κλασικιστής, «η πατριαρχική άρνηση της πιθανότητας ενός πρώιμου μητριαρχικού πολιτισμού που απαντά σε παραδοσιακούς κλασικούς είναι ελιτίστικη, (ετερο)σεξιστική, ύπουλα ρατσιστική και αντισημιτική, αφού απορρίπτει την ακα δημαϊκή συζήτηση —δηλαδή την παραγωγή και διάδοση της γνώ σης— ενός μητροκεντρικού και ισονομικού πρώιμου πολιτισμού και υποτιμά την αφρικανική επίδραση στην πολιτιστική ανάπτυξη της Δύσης (Βεπιαΐ, 1987)» (ΤΐηαΡαδβηι&η, «ΟυΙοΓ&εΟΙοδεΙ&ηοΠηΙοΙΙιε Ρΐείά: Μ&ΙήουΙΙιίΓε, Αο Ιχδβί&η ΡεΓδρεοίϊνε, αηά Ρεηιίηϊδίίο Ο&δδϊοδ», σ. 181, στο Ρβηιΐηϊ$1 ΤΗβΟΓγ αηά ίΗβ ΟΙαζαίοϊ, Ν.3. Κα&ΐηοννϊΙζ αην περασμένων δεκαετιών ξαναμελετήθηκαν και ξανακοσκινίστηκαν όσες φορές εμ φανίστηκε η όποια κληρονόμος με τα ανάλογα χρήματα. Ο Καίσαρ έγινε άγιος, φονιάς και μετά πάλι ήρωας. Οι Αθηναίοι έγιναν υψηλόφρονες αποικιστές, αδηφάγοι ιμπεριαλιστές και μετά πάλι υψηλόφρονες αποικιστές. Ο Προμηθέας, ιδιαίτερα πολύμορφος για κάποιον αλυ σοδεμένο σε βράχο επί δεκατρείς γενιές, πέρασε από τις ιδιότητες του κλέφτη, του σωτήρα, του κορόιδου, του μάρτυρα για να ξαναγυρίσει σ’ αυτή του κλέφτη. Πόσα αποσπάσματα του Μένανδρου ή του Δίφιλου —των «σίριαλ» του ελληνιστικού κόσμου— μας περιμένουν ακόμη θαμμένα στην άμμο της Αίγυπτου; Πόσα ακόμη θέλουμε; Περιμένουμε στ’ αλήθεια να ανακαλύψουμε είκοσι ένα επί πλέον βι βλία του μυθιστορήματος του Πετρώνιου; Αυτοί που συναρμολογούν κομμάτια χαρτιού, αγγείων και πέτρας —και των εγκεφάλων των επιστημόνων μας — επιδιορθώνουν ολοένα περισσότερα ψήγματα ολο ένα λιγότερο σημαντικών λειψάνων. Ο υπολογιστής έχει αντιπαραβάλλει κάθε αρχαία λέξη, κάθε σύγχρονο άρθρο και βιβλίο, ώσπου πια η όρεξή του για ταξινόμηση σχεδόν κορέστηκε κι οι δυνατότη τες παραλλαγής του στο αναμάσημα σχεδόν εξαντλήθηκαν. Το σώμα 213
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
της γραμματείας έχει παγώσει. Σπανίως πλέον διαστέλλεται ή συ στέλλεται, το μόνο που συμβαίνει είναι να χρωματίζεται λεπτομερέ στερα, να τεμαχίζεται και να σκαλίζεται. Πότε πότε, μια νέα προσέγγιση ή η αποκάλυψη κάποιου νέου στοι χείου προκαλούν συγκινήσεις: ένα νέο απόσπασμα του Αρχίλοχου, ένας λανθασμένος ισχυρισμός περί της ανακάλυψης του τάφου του Αλεξάνδρου, ακόμη μια (είναι δυνατόν;) ερμηνεία της τραγικής ερω τικής ιστορίας της Διδούς, άλλη μια ανακάλυψη κάποιου κλεμμένου κομματιού από τη ζωφόρο του Παρθενώνα, άλλο ένα ακρωτηριασμένο μπρούντζινο άγαλμα που ανασύρθηκε από το βυθό της Μεσογείου ή μια ακόμη θεώρηση της προέλευσης της πόλεως. Αλλά ακόμη κι αν ο ισχυρισμός είναι νόμιμος, τα γεράκια δεν αργούν να πέσουν πάνω στο φρεσκοσφαγμένο κουφάρι, να το διεκδικούν για δικό τους και να μην αφήσουν κοκαλάκι. Οι θρασύτεροι καριερίστες κουρσεύουν αποσπάσματα, λαφυραγωγούν ιδέες και μετά καλύπτουν τα ίχνη τους πετώντας εκείνον που τα ανακάλυψε σε μια υποσημείωση. Με δυο λόγια, ο φιλόδοξος ερευνητής των Κλασικών δεν μπορεί πια να βρει κάτι θεαματικό να κάνει. Μόνο μικρούτσικα, σχεδόν αδιό ρατα βήματα μπορούμε να κάνουμε, όχι επιδεικτικά άλματα. Είναι πράγματι σημαντικά βήματα —η πρόοδος σε οποιοδήποτε πεδίο έρ χεται με απειροστές αυξήσεις —, αλλά δεν περιέχουν κανένα στοιχείο που να δίνει τη δυνατότητα στον ανελισσόμενο επαγγελματικά να μπει θεαματικά στο δρόμο της επιτυχίας, τη στιγμή που αυτό ακριβώς απαιτεί πλέον η νέα συντεχνιακή ιδεολογία του πανεπιστημίου. Υπάρ χουν πράγματι ελάχιστα στοιχεία για να οικοδομήσει κανείς μια με γαλόπρεπη καριέρα που θα τον λυτρώσει από την τάξη, στον τομέα μας δεν υπάρχουν νέα γονίδια ούτε νέα μη ρυπογόνα αέρια ούτε ψυ χρή πυρηνική σχάση. Το μόνο που απομένει στον καριερίστα κλασικιστή είναι να παίζει το παιχνίδι του θεωρητικού, να επανεφευρίσκει τους Έλληνες και τους Ρωμαίους κάθε χρόνο, να ντύνει τον Όμηρο ως τραβεστί φέτος το φθινόπωρο, ως λογιστή που αθροίζει συλλαβές του χρόνου την ά νοιξη. Για να γίνει κάτι άλλο, κάτι πραγματικά σπουδαίο, για να συνταιριαστεί πέτρα με κείμενο, για να συνδυαστεί πάπυρος με νόμι214
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
σμα, για να γίνει κατανοητή κάποια ευγενής, μεγάλη ιδέα από το μαραγκό, το δάσκαλο και τον οδοντογιατρό, θα χρειαζόταν κάποιος λόγιος του δέκατου όγδοου ή δέκατου ένατου αιώνα, όπως ο Γκίμπον, ο Μόμσεν ή ο Γκρότε. Έπρεπε να είναι άνθρωποι της δράσης, του πολύπλευρου διαβάσματος, με πάθος και προκαταλήψεις, «υποθέτοντες» και «γενικευτές», με άλλα λόγια που, όπως ο Όμηρος, σπάνια σκύβουν, ζουν έξω από το πανεπιστήμιο και σε κάθε περίπτω ση δεν βγαίνουν από τα σύγχρονα αμερικανικά διδακτορικά προγράμ ματα. Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι κλασικιστές υποπτεύ ονται ότι εκείνοι που συζητούν για μεγάλες ιδέες δεν υπερασπίζονται «τίποτε άλλο παρά τη λαϊκή φρασεολογία για ηθικές κοινοτοπίες», όπως τονίζει για μια ακόμη φορά ο καθηγητής Κόνσταν (ΟΙα^ίοαΙ Ψ ο γ Μ 89.1, Σεπτέμβριος/Οκτώβριος 1995, σ. 33). Η ασχετοσύνη, η ασυναρτησία και η επαγγελματική αυτοπροώ θηση έχουν γίνει αδερφοποιτοί σε μια διεστραμμένη συμφωνία αυτο κτονίας: όσο πιο ακαταλαβίστικη η έρευνα, τόσο πιο απόκρυφα εκ φράζεται, τόσο λιγότερο νόημα έχει για οποιονδήποτε έξω από την κλίκα των «ειδικών» και τόσο το καλύτερο για την καριέρα κάποιου. Τι παράξενος κύκλος! Ανανέωση της θητείας, προαγωγές, άδειες, μισθός, διαλέξεις σε άλλα πανεπιστήμια, θέσεις σε εκδοτικά συμβού λια, γόητρο, είναι η ευτελής ανταμοιβή για την ολική καταστροφή της ελληνικής σοφίας. Έχουμε χάσει κάθε αληθινό διανοητικό ή εκπαιδευτικό στόχο: να διερευνούμε, να κατανοούμε, να εξηγούμε, να αναλύουμε —και ναι, να προσηλυτίζουμε, να μυούμε. Ελάχιστοι μονο μάχοι μέσα στις μικροσκοπικές και αυτοκαθοριζόμενες ερευνητικές μας αρένες, έχουμε χάσει πλέον το ενδιαφέρον ακόμη και των πιο αιμοδιψών θεατών. Τούτος ο κύκλος είναι κατά κύριο λόγο φαινόμενο της δεκαετίας του ’80 και των αρχών της δεκαετίας του ’90. Η τραγική ειρωνεία εδώ, όπως επισημαίνεται τόσο παραστατικά από τη νέμεση των κλα σικιστών Καμίλ Πάλια, είναι ότι πολλοί ακαδημαϊκοί, οι αριστερίζοντες κυρίως, αποδοκίμαζαν επί δώδεκα χρόνια το ρεϊγκανισμό, υιοθε τώντας παράλληλα τις μεθόδους του Ρέιγκαν στην προσωπική τους καριέρα: τώρα τα πάντα πρέπει να αποδομηθούν εκτός από τα βιο215
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
γραφικά σημειώματα. Οι υπέρμαχοι της ισοπέδωσης καυχιούνταν ότι ελάχιστοι μόνο μπορούν να εμβαθύνουν στις εκλεπτυσμένες θεωρίες τους. Εδώ, παραδόξως, βρίσκεται εκείνο που συνδέει στενότερα τους «Υψηλούς Κλασικιστές»: περιφρονούν το μέσο φοιτητή —κι ολόκληρη τη μεσαία τάξη, εδώ που τα λέμε. Ωστόσο, αυτοί οι φοιτητές, που εργάζονται στα φαστφουντάδικα για να εξοικονομήσουν τα δίδακτρά τους, αποτελούν την τεράστια πλειοψηφία των φοιτητών στα κολέγια και στα πανεπιστήμιά μας, και σπάνια έρχονται σε επαφή με τους Έλληνες. Πότε πότε, σπάνια βεβαίως, κάποια επιθανάτια εξομολόγηση είναι πιο ειλικρινής από το αναμενόμενο και αποκαλύπτει τον ολοένα αυξα νόμενο αμοραλιστικό καριερισμό του χώρου μας με εκπληκτική διαύ γεια. Η αυτοβιογραφία ενός καθηγητή των Ελληνικών που εκδόθηκε πρόσφατα, για παράδειγμα, έφτασε μέχρι τις πρώτες σελίδες των εφημερίδων. Το 1985, ο σερ Κένεθ Ντόβερ, διάσημος κλασικός λό γιος, τέλειος γνώστης του ελληνικού συντακτικού και της γραμματι κής, ευνοούμενος των προγραμμάτων «μελετών φύλου», επισκέπτης καθηγητής και φιλοξενούμενος ομιλητής που τιμούσαν και διεκδικούσαν όλες οι αξιοσέβαστες αμερικανικές σχολές Κλασικών Σπουδών επί τρεις δεκαετίες —άνθρωπος τον οποίο η βασίλισσα Ελισάβετ Β ' έχρισε ιππότη για την έρευνά του γύρω από τους αρχαίους Έ λλη νες— συμπέρανε ότι ο συνάδελφός του στην Οξφόρδη, ο ιστορικός Τρέβορ Άστον, έπρεπε απλούστατα να πεθάνει: Για μένα ήταν πια ξεκάθαρο ότι ο Τρέβορ και το Κολέγιο έπρεπε με κάποιο τρόπο να χωριστούν, και το πρόβλημά μου ήταν τέτοιο που ένιωσα υποχρεωμένος να προσδιορίσω με κτηνώδη ειλικρίνεια: πώς να τον σκοτώσω χωρίς να μπω σε μπελάδες. ΜαΓξίηαΙ ϋοηυηβηί: Α ΜβιηοΐΓ, Λονδίνο, 1994, σ. 228
Στο κάτω κάτω, ο Ντόβερ είχε αποφασίσει ότι ο Άστον ήταν ταραξίας, δικομανής, αυτοκαταστροφικός αλλά και Ανώτερο Στέλεχος και Αρχειοφύλαξ του πανεπιστημίου, διέθετε «αφάνταστο κυνισμό» και ήταν γνωστό ότι μεθούσε και κατέστρεφε τη νηφαλιότητα της «πε ρίοπτης τραπέζης» του Ιδρύματος. Έτσι λοιπόν, ο σερ Κένεθ, ένας 216
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
από τους πιο έγκριτους και σεβαστούς λογίους του χώρου μας, που έγραψε ένα βιβλίο για την ελληνική ομοφυλοφιλία το οποίο εγκω μιάστηκε πολύ, μας λέει ότι σχεδίαζε να διαπράξει φόνο «διά παραλείψεως» — «Ας πούμε ότι μου τηλεφωνούσε και μου έλεγε ότι είχε πάρει πολύ μεγάλη δόση, δεν θα μπορούσα άραγε να μην κάνω τί ποτα;»— τελικά όμως αποφάσισε να μην εφαρμόσει αυτού του εί δους την απραξία: Υπήρχε επίσης ένα συνειδησιακό θέμα- δεν είχα ενδοιασμούς στο να προκαλέσω το θάνατο ενός καθηγητή από την ανυπαρξία του οποίου το Κολέγιο θα ωφελούνταν, αλλά δίσταζα μπροστά στην προοπτική να παραπλανήσω την κρίση ενός ιατροδικαστή του οποίου ο λόγος ύπαρξης είναι να ανακαλύπτει την αλήθεια. Ό.π., σ. 229
Ο φόβος του Ντόβερ για το νόμο προφανώς δεν τον εμπόδισε από του να διαπράξει ψυχολογική δολοφονία. Όταν ο Άστον εξέφρασε μια συναισθηματική αδυναμία στην επόμενη συνάντησή τους, ο Ντόβερ καυχιέται ότι ο συνάδελφός του «μου έβαλε ένα στιλέτο στο χέρι, που χρησιμοποίησα χωρίς δεύτερη σκέψη πολύ πιο αποτελεσματικά απ’ όσο θα μπορούσα να έχω επιτύχει με υπολογισμό». Ένας συν δυασμός από δυσφημιστικές επιστολές, ταπεινωτικές αποκαλύψεις και πρωτότυπες απειλές έκαναν τη ζωή της νέμεσής του που υπέφερε από κλινική κατάθλιψη όσο πιο δύσκολη γινόταν. Όταν τον Οκτώ βριο της ίδιας χρονιάς ο απελπισμένος ακτιβιστής κατάπιε μια χού φτα χάπια μαζί με αλκοόλ για να δώσει τέλος στη ζωή του, ο σερ Κένεθ αντέδρασε με ένα φριχτό αλλά ψυχρά προβλέψιμο τρόπο, αντιπαραθέτοντας αδιάφορα το θάνατο κάποιου άλλου με την κατάσταση τις δικής του καριέρας: Το άλλο πρωί ξύπνησα από ένα πολύωρο και βαθύ ύπνο και κοίτα ξα από το παράθυρο τον κήπο. Δεν μπορώ να πω με σιγουριά ότι ο ήλιος έλαμπε, εγώ όμως έτσι ένιωθα. Είπα αργά στον εαυτό μου: «Ημέρα Πρώτη του Πρώτου Έτους της Μετα-αστόνιας Εποχής». Για λίγη ώρα μάλιστα μετάνιωνα για την απόφασή μου να αποσυρ θώ το 1986.
Ό .π ., σ. 230
217
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Ακόμη και μετά το δυσάρεστο θάνατο του Άστον δεν υπάρχουν τύψεις από τον κορυφαίο κλασικιστή μας, μόνο σκέψεις του οηγ5η$ Ηοηοηιηι. Η ύπουλη επίθεση του Ντόβερ και η ρηχή του ειλικρίνεια δεν είναι η πρόσωπο με πρόσωπο αντιμετώπιση και εντιμότητα που απαιτούν οι αρχαίοι Έλληνες, αλλά ένα ιδιαιτέρως αποκρουστικό παράδειγμα σύγχρονης ακαδημαϊκής ανανδρίας (η μεταφορά που προτιμάει είναι το στιλέτο)*. Ποια ήταν η επίσημη αντίδραση των κλασικιστών σ’ αυτές τις νεκρόσυλες αποκαλύψεις ενός κορυφαίου συναδέλφου τους; Ας επιστρέψουμε στην καθηγήτρια Νουσμπάουμ, καθηγήτρια τώρα Δικαί ου και Δεοντολογίας, που μας καθησυχάζει λέγοντάς μιας να μην ανησυχούμε, προσθέτοντας ότι ο Ντόβερ επίσης «χαρακτηριστικά... δεν έχει ηθικό κα)λυμα στο να απολαμβάνει τη σκέψη του να γίνει η αιτία του θανάτου του Άστον, αλλά αποκλείει το να πει ψέματα στον ιατροδικαστή», ότι δεν ήταν αντίθετος στη «σκληρότητα και τη βία των Ναζί καθαυτή, αλλά... στον πόλεμό τους εναντίον του ορθολο γισμού», ότι δεν ήταν αντίθετος στο γεγονός ότι ο Άντονι Μπλαντ είχε συμπράξει στο φόνο Βρετανών πρακτόρων, αλλά στο ότι είχε υποστηρίξει ένα καθεστώς εχθρικό προς την αλήθεια (Αήοη, Χειμώ νας 1997, σσ. 149-160). Ανεξήγητο; Μαθαίνουμε επίσης ότι η ίδια αυτή κυρία που υπογράφει την κριτική είχε συγγράψει στο παρελθόν μια εργασία μαζί —με ποιον φαντάζεστε;— με τον καθηγητή Ντό βερ για να υπερασπιστεί τη δική της εμφάνιση στο δικαστήριο, ότι είχε ζητήσει την προσωπική υποστήριξη του Ντόβερ κατά τη διάρ κεια της ίδιας αυτής δίκης, όπου αμφισβητούνταν η δική της φιλα λήθεια, ότι είχε διαβάσει και κάνει μια πρώτη επιμέλεια της αυτο βιογραφίας του στο σπίτι του Ντόβερ και ότι είχε ζητήσει από τον καθηγητή Ντόβερ να σχολιάσει ένα προηγούμενο προσχέδιο της κρι τικής της για την αυτοβιογραφία του προτού τη δημοσιεύσει. Ακόμη * Φαίνεται πως τελευταία είναι της μόδας να επιθυμούν οι κλασικιστές το θάνατο των ανταγωνιστών τους. Πρόσφατα, για παράδειγμα, ο κλασικιστής Ντέιβιντ Χάλπεριν εύχεται τον όλεθρο ενός άλλου λογίου, του Τζέιμς Μίλερ, στην κριτική που κάνει στη βιογραφία του Μισέλ Φουκό που συνέγραψε ο δεύτερος.
218
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
και στον μακροσκοπικό, αιμομεικτικό και σε αποσύνθεση κόσμο των Κλασικών Σπουδών, εξακολουθούμε να έχουμε απαίτηση από τους διανοούμενους και καθηγητές δεοντολογίας να κρίνουν έντιμα, να έ χουν αρκετό θάρρος, ώστε να μη ζητούν την έγκριση της κριτικής τους εκ των προτέρων από τους κρινόμενους, και βεβαίως να μη συγχέουν την αλήθεια με την ευθύτητα, όπου η αλήθεια, όπως μας υπενθυμίζει ο Πλάτων, είναι μια ηθική, μια θεϊκή ιδέα, όχι του είδους της κακόγουστης ειλικρίνειας του Ντόβερ και της εξομολόγησης της αμαρτίας στο παρά πέντε. Αν θέλετε να μάθετε γιατί η ελίτ του έθνους μας δεν έχει ηθική, γιατί οι δικηγόροι, οι γιατροί, οι πολιτικοί, οι δημοσιογράφοι και οι μεγιστάνες των επιχειρήσεων εξισώνουν τη συγκέντρωση στοιχείων με τη γνώση, την ειλικρίνεια με την αλήθεια, την κληρονομημένη δύναμη με τη δικαιοσύνη, τους τίτλους και τα κοστούμια με την αξι οπρέπεια και το κεφάλαιο με το ταλέντο, γιατί δηλαδή δεν γνωρίζουν το παραμικρό για την ελληνική σοφία, πρέπει να κοιτάξετε τους μέντορες που τους εκπαίδευσαν και τους έδωσαν τα πτυχία τους.
Χ Α Μ ΕΝ ΕΣ Ε Υ Κ Α ΙΡ ΙΕ Σ Η ζημιά που έχει γίνει στους Έλληνες δεν είναι, όπο>ς είδαμε, απλώς θέμα ποσοστών που δεν αποδόθηκαν στους Έλληνες που έχουν ισο πεδωθεί, σκοπίμως υποβιβαστεί και παρανοηθεί ως όμοιοι και σε κα μιά περίπτωση καλύτεροι από τους φαραώ, τους ανακτορικούς ευ νούχους και τους δουλοπάροικους. Ούτε το έγκλημα είναι απλώς η διεξαγωγή έρευνας που είναι άχρηστη, μη αναγνώσιμη και αντίθετη προς το ήθος του κλασικού κόσμου. Γπάρχει και το χειρότερο —υπό μία έννοια— αμάρτημα της παράλειψης καθήκοντος. Η βιομηχανία των δημοσιεύσεων έχει ένα αντίτιμο: για κάθε άρθρο και βιβλίο που γράφεται, εκατοντάδες φοιτητές δεν διδάσκονται, ενώ ελάχιστα γρά φονται που να υπενθυμίζουν στον αναγνώστη το ρόλο που θα μπο ρούσαν να παίξουν οι Έλληνες στη ζωή μας. Εμείς, οι σιωπηλοί 219
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κλασικιστές, ακολουθήσαμε έναν πολύ μικρό πυρήνα στη λήθη όπου κανείς δεν μπορεί να διαβάσει αυτά που γράφουμε, να καταλάβει αυ τά που λέμε ή να νιώσει άνετα με την παρουσία μας —και όλα αυτά για λίγα αργύρια. Αντί να διδάξουμε στην εταιρεία το ισονομικό ήθος των Ελλήνων, διδαχτήκαμε εμείς στο πανεπιστήμιο από τη συντεχνιακή Αμερική, με καταστροφικές συνέπειες. Οι διευθυντές μας («αξιωματούχοι», όχι πλέον λόγιοι) δικαιολόγησαν τις τεράστιες αυξήσεις τους βάσει του ότι τώρα διοικούν μια «επιχείρηση» (όχι πια πανεπιστήμιο) με «μ ι σθοδοσία» (αμοιβές καθηγητών) που φτάνει πλέον τα εκατομμύρια, ότι διοικούν ένα «συγκρότημα» και μια κτηματική περιουσία (όχι πια το γυμναστήριο, τη βιβλιοθήκη ή τα ανοιχτά γήπεδα) αξίας εκα τομμυρίων και προσφέρουν ένα «προϊόν» που έχει μεγάλη ζήτηση από τους «καταναλωτές» (αν δεν καταλάβατε, πρόκειται για το πτυ χίο και τους φοιτητές). Πολλά θα μπορούσαμε να μάθουμε κατά τη δεκαετία του ’80 από τους Έλληνες και να έχουμε αποφύγει μεγάλο μέρος της δυστυχίας που μας έφερε η τρέλα της νοοτροπίας του «ο νικητής τα παίρνει όλα». Ολόκληρη η δομή της κλασικής πόληςκράτους υπήρξε ισονομική. Ακόμη και η πρωιμότερη και πιο ιεραρχι κή ολιγαρχία και τιμοκρατία είχαν στοιχεία κοινοκτημοσύνης. Το ση μείο εστίασης των αρχαίων φιλοσόφων δεν ήταν το αν έπρεπε να υπάρχει κάποιο είδος ισότητας, αλλά το ως πού έπρεπε να φτάνει. Οι βασιλιάδες, οι τύραννοι, οι αριστοκράτες και οι δικτάτορες είναι οι εχθροί της ελληνικής πολιτικής επιστήμης. «Δεν είναι για μένα τα πράγματα του πλούσιου Γύγη», τραγουδάει ο Αρχίλοχος, «αγάπη εγώ δεν έχω για τη μεγάλη τυραννία» [απ. 19]. Τπήρχε επίσης αποκέντρωση στην πόλιν, ανάθεση εργασιών από μια επιτροπή που αποτελούνταν από το Συμβούλιο των Στρατηγών, από την κατασκευή ενός ναού μέχρι την οργάνωση δραματικών αγώ νων. Οι απροσάρμοστοι, που ήταν άρπαγες της εξουσίας και επιδίω καν να βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της δημοσιότητας, γελοιοποι ούνταν και επικρίνονταν. Ο Μιλτιάδης επικρίθηκε επειδή πήρε όλη τη δόξα για τον Μαραθώνα. Οι συνάδελφοι διοικητές τού ευγενούς στρατηγού Επαμεινώνδα έστησαν μάλιστα μια στήλη απαιτώντας 220
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
ίσες τιμές για το δικό τους ρόλο στα Λεύκτρα. Οι Έλληνες συμφω νούσαν ότι η ασταθής πολιτική και η μεγαλομανία μπορεί να έχουν κάποια αποτελέσματα βραχυπρόθεσμα, αλλά αναπόφευκτα γίνονται αυτοκαταστροφικές. Η φιλοδοξία του Αθηναίου φαμφαρόνου Αλκιβιά δη παραμένει το κλασικό παράδειγμα των σχολικών βιβλίων. Οι στα διοδρομίες δύο από τις πιο γνωστές μορφές της κλασικής αρχαιότητας, του Αλεξάνδρου και του Ιουλίου Καίσαρα, είναι καταφανώς μη κλα σικές· αμφότεροι ήταν εν μέρει υπεύθυνοι για την παρακμή του αρ χαίου ισονομικού κράτους. Ο Αλέξανδρος, από την ημιβάρβαρη και βασιλική Μακεδονία, είχε μια λαμπρή αλλά σύντομη σταδιοδρομία. Όταν πέθανε στα τριάντα τρία του, αλκοολικός, άρρωστος και δηλη τηριασμένος, η «αυτοκρατορία» του διαιρέθηκε και εξασθένησε. Ο Καίσαρ σφαγιάστηκε, επειδή έθεσε τον εαυτό του πάνω από τη διοι κούσα τάξη, μάθημα που ο Αύγουστος το έμαθε καλά. Η επιτυχής εδραίωση της Ηγεμονίας του εξαρτήθηκε σε μεγάλο βαθμό από την ψευδαίσθηση, τουλάχιστον, μιας ισονομιστικής διοικούσας τάξης ισο τίμων. Ακόμη και ο χώρος των επιχειρήσεων, με τον οποίο ίσως πιστεύ ουμε ότι οι Έλληνες έχουν τη μικρότερη σχέση, θα μπορούσε να έχει πάρει μαθήματα από μια ματιά στο παρελθόν. Η σκληρή εμπειρία των εξαγορών, των «χρυσών αλεξιπτώτων»*, των συγχωνεύσεων, των απολύσεων και του περιορισμού της παραγωγής για να αυξηθεί η ανταγωνιστικότητα, η βραχυπρόθεσμη ατομική επιτυχία σε βάρος της εταιρείας και της κοινότητας — όλο το μίασμα του καιρού μας — θα μπορούσαν να έχουν προβλεφτεί με μια μικρή επένδυση στο δυτικό πολιτισμό, με το να μπουν μπροστάρηδες οι κορυφαίοι κλασικιστές εντύπως και στην τάξη με τα αναγκαία μαθήματα. Οι Έλληνες έ καναν την πρώτη και έσχατη κριτική του τρέχοντος φιλισταϊσμού, ύψωσαν την πιο πειστική φωνή για μετριοπάθεια και επικράτηση του μέσου. Οι Έλληνες είχαν ήδη χαρτογραφήσει τους δρόμους προς την ατομική επιτυχία και τη δημιουργία μιας σταθερής κοινωνίας: * Ο όρος «χρυσό αλεξίπτωτο» σημαίνει τη ρήτρα, σε σύμβαση προσλήψεως ανώ τερου στελέχους επιχειρήσεως, που προβλέπει της διατήρηση της υψηλής αμοι βής του ανεξάρτητα από την απόδοσή του (Σ .τ.μ .). 221
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
λήψη αποφάσεων από κοινού, όχι αστρονομικές αμοιβές για μια ελίτ που δεν άξιζε, συνεχής έλεγχος και λογοδοσία, καθήκοντα έναντι της κοινότητας, υποχρεώσεις των ευγενών έναντι των λιγότερο τυχερών — αυτό που οι Έλληνες ονόμαζαν χάρις. Τι παράξενο που τόσοι πολλοί από την τελευταία γενιά των ακα δημαϊκών υιοθέτησαν, σε αντίθεση, την ηθική του συντεχνιακού κρά τους και δημιούργησαν ένα καριερισμό θανατηφόρο για την ευρυμά θεια και τη διδασκαλία των προπτυχιακών φοιτητών. Σ ’ αυτή τη δι αδικασία χάσαμε τόσο το φοιτητή όσο και το γενικό αναγνώστη, τους μοναδικούς συνδετικούς κρίκους του Ομήρου με τον κόσμο έξω από τις Κλασικές Σπουδές. Το κρίσιμο ζήτημα αποδείχτηκε ότι ή ταν θέμα χαρακτήρα —δράση σύμφωνη με τη σκέψη, έργα αντί για λόγια, πίστη στο απόλυτο αντί στο σχετικό, αντικειμενικά κριτήρια συμπεριφοράς— όπως θα είχαν αμέσως επισημάνει οι Έλληνες, αν τους είχε θυμηθεί ο ακαδημαϊκός κόσμος. Μετά από 2.500 χρόνια επιθέσεων, ο Όμηρος μπορεί και να επιβίωνε αυτού του τελευταίου καταιγισμού κοινωνιολογικών αλλαγών, δημογραφικών μεταβολών, απληστίας, μισοπάλαβων διευθυντών, ιδεολο γικών δημαγωγών και ανταγωνισμού προγραμμάτων σπουδών. Οι λό γιοι των Κλασικών Σπουδών μπορεί να είχαν υψώσει το ανάστημά τους για τον Όμηρο, όπως το έκαναν πάντα στο παρελθόν όταν αντι μετώπιζαν προκλήσεις, τότε που ήμαστε γίγαντες και όχι νάνοι. Οι Κλασικές Σπουδές θα μπορούσαν να είναι αναπόσπαστο μέρος ενός σημαντικού διαλόγου σχετικά με το πώς πρέπει να διοικούνται οι ε πιχειρήσεις και οι ζωές μας, σε μια εποχή αυξανόμενης συντεχνιακής και ατομικής σύγχυσης. Αν οι νέοι μας, που πρέπει να γίνουν μπρο στάρηδες, δεν έχουν αξίες, δεν έχουν κουλτούρα, δεν έχουν παιδεία ούτε ηθική κατεύθυνση, τότε πρέπει να δούμε τι έχουν και τι δεν έχουν διδαχτεί στα πανεπιστήμια της Αμερικής. Είναι λοιπόν να α πορούμε που τα παιδιά μας δεν γνωρίζουν πια τι είναι δημοκρατία, ελεύθερος λόγος, ηθική και δυτικός πολιτισμός, κι ακόμη λιγότερο από πού προέρχονται όλ’ αυτά και πώς μπορούν να διατηρηθούν; Είναι να απορούμε που ο Όμηρος είναι νεκρός; 222
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
Τα Ελληνικά — όπου ο λόγος πρέπει να ταιριάζει με την πράξη — θέτουν ένα φορτίο στις πλάτες των καθηγητών των Κλασικών Σπου δών με τρόπο που ήταν άγνωστος στον καθηγητή, λόγου χάρη, της μεταπολεμικής γαλλικής λογοτεχνίας ή στους περισσότερους ακαδη μαϊκούς δασκάλους γενικά. Σε τελευταία ανάλυση, είναι λογικό να περιμένουμε κάτι από αυτό το χώρο να έχει χρωματίσει τους ειδικούς του, είναι λογικό να περιμένουμε από αυτούς ότι θα κάνουν πράξη στη ζωή τους κάτι από αυτά που θαυμάζουν στα βιβλία τους. Ας ζουν σε κλειστές κοινότητες, ας οδηγούν Ύοίνο και ας φωνάζουν για «ετερότητα» οι καθηγητές της συγκριτικής λογοτεχνίας. Ας βάζουν σε ακριβά σχολειά τα παιδιά τους και ας φλυαρούν περί «πολιτιστι κού μωσαϊκού στα δημόσια σχολεία» οι ανθρωπολόγοι. Ας έχουν νταντάδες από τη Λατινική Αμερική κι ας βασίζονται σε κακοπληρωμένους ερευνητές οι μαρξιστές κοινωνιολόγοι που μυρίζονται από μακριά την «εκμετάλλευση». Ας-διαμαρτύρονται για την αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη καθισμένοι σε γραφεία από ξύλο αιωνό βιας σεκόιας, φορώντας γούνινα μπουφάν και οδηγώντας τζιπ ΟΓ&ηά Οΐ6Γθ1ν Ελληνικών, που επέζησε της εισαγωγικής γραμματικής και συντακτικού, τώρα θάβεται κάτω από μύθους, μέτρα και εκατοντάδες κύρια ονόματα των οποίων τις μεταβαλλόμενες πτώσεις μπορεί να αναγνωρίσει, αλ λά που η σημασία τους παραμένει μυστήριο. Με το που μπαίνει ο προπτυχιακός φοιτητής στον κόσμο των Κλασικών Σπουδών, υπάρ χουν χιλιάδες προϋποθέσεις έτοιμες να τον εξοντώσουν και να τον θάψουν, αν ξεχάσει έστω και για μια στιγμή τον λόγο που αποφάσισε να μάθει Ελληνικά. Ωστόσο, παρ’ όλο που τα Ελληνικά απαιτούν σχόλια, λεξικά και επιτομές, πάλι δεν χρειάζεται να γίνουν παιχνίδι του τύπου «Σ ε τσά κωσα!» από τους εποπτεύοντες λόγιους και γραμματικούς. Τα ίδια τα έπη του Ομήρου, κείμενα λαμπρής σαφήνειας, δράσης που σε κα θηλώνει και βαθυστόχαστων νοημάτων, είναι διαθέσιμα στο δευτερο ετή σπουδαστή με κάθε φιλολογική και θεωρητική λεπτομέρεια. Υ πάρχουν, φυσικά, και δύσκολοι κλασικοί συγγραφείς. Ο Πίνδαρος και ό Αισχύλος γράφουν συχνότατα δυσνόητους στίχους, ενώ η λογική της λατινικής ποίησης του Προπέρτιου εμφανίζεται τόσο παράξενη, ώστε οι λόγιοι έχουν αναγάγει σε επιστήμη την αντιμετάθεση τυχαίων στίχων από διάφορα ποιήματά του. Αυτές όμως οι δυσκολίες, αυτές οι αμφισημίες, δεν έχουν σκοπό να συσκοτίσουν το νόημα ή να αποκλείσουν κάποιους από την ανάγνωσή τους, όπως οι σκόπιμες συσκο τίσεις του καθηγητή των Κλασικών, αλλά έχουν θεμελιώδη σημασία 248
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΪΠΟΘΕΣΗ
για τον πλούτο της ποίησης και αποτελούν τμήμα μιας λογοτεχνικής τεχνικής διαθέσιμης σε γνώστες μιας εξαιρετικά εύκαμπτης γλώσ σας. Ακόμη και οι καλύτερες μεταφράσεις δεν μ,πορούν να συλλάβουν απόλυτα την ομορφιά του Ομήρου, του πιο άμεσου από τους ποιητές. Η εξαιρετική μετάφραση των πρώτων στίχων της Ιλιάδας από τον Ρόμπερτ Φαγκλς, Οργή — Θεά, τραγούδησε την οργή του γιου τού Πηλέα Αχιλλέα, φονική, δυσοίωνη, που στοίχισε στους Αχαιούς αμέτρητες απώλειες...
είναι αδύνατον να αποδώσει την αίσθηση του πρωτοτύπου, παρά το ότι διατηρεί την κρίσιμης σημασίας πρώτη θέση της «οργής», καθυ στερώντας προσεκτικά τα τροπικά επίθετα «φονική» και «δυσοίωνη» μέχρι την αρχή του δεύτερου στίχου (μια ελληνική μετοχή απαιτεί δύο αγγλικά επίθετα για να πλησιάσει κανείς τη σημασία της). Γιατί ο Όμηρος έχει διευθετήσει την αναφορική πρόταση που περιγράφει την οργή —η μυρί’ Άχαιοΐς αλγε’ εΟηκε — με τρόπο ώστε να πε ρικλείει τους Αχαιούς στο μέσον των αμέτρητων συμφορών. Οι τρεις κεντρικές λέξεις από μ.όνες τους —μυρί’ ΆχαιοΤς αλγε’—- αρκούν για να συνοψίσουν όλη την ιστορία: οι Έλληνες παγιδευμένοι εν μέσω μύρεων συμφορών. Ο σπουδαστής νιώθει τη διαφορά ανάμεσα στο πρωτότυπο και στη μετάφραση, χωρίς να γνωρίζει την ιστορία του 'ομηρικού τρόπου έκφρασης ή όλες τις ανωμαλίες του εξάμετρου στίχου. Ωστόσο ο ελληνικός αγώνας είναι πολύ μεγαλύτερος από τη βαθιά γνοόση του πεζού λόγου ή της ποίησης στο πρωτότυπο. Θυμηθείτε το άλλο, μεγαλύτερο τέρας στο ντουλάπι των Κλασικών Σπουδών, την ιστορία της Ελλάδας, με την οποία έρχεται κάποια στιγμή αντιμέτωπος ο νεαρός σπουδαστής της ελληνικής γλώσσας, το κεφαλόβρυσο όλου του μετέπειτα δυτικού πολιτισμού. Ιστορία και λογο τεχνία, αντίθετα από τα Αγγλικά, τα Γερμανικά ή τα Γαλλικά στο πανεπιστήμιο, εδώ βρίσκονται στον ίδιο τομέα, στην ίδια σχολή. Για κάθε θεατρικό έργο και ποίημα υπάρχει μια χρονολογία, μια γενεά, ένα κίνημα, ένας πολιτισμός, ένας πόλεμος, μια συμφορά, μια μόδα. Υπήρχαν πάνω από χίλιες πόλεις-κράτη στον ελληνόφωνο κόσμο, 249
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
από την Ιταλία ως την Κριμαία, από τα Βαλκάνια μέχρι τη βόρεια Αφρική, η καθεμιά με το δικό της ρόλο σε ένα συγκεκριμένο φονικό, σε μια κοινή ειρήνη, σ’ ένα φορολογικό κατάλογο, σ’ ένα ιδρυτικό μύθο ή σε μια αναγκαστική μετανάστευση. Αυτά τα λιγότερο γνω στά μέρη και εποχές δεν είναι απλώς οι ιστορίες του Πλούταρχου, του Πολύβιου ή του Προκόπιου, είναι και ιστορίες στις αφιερώσεις πάνω σε πέτρα, στα αττικά νομίσματα, στο ψήφισμα του Θεμιστο κλή, στους παπύρους από την Οξύρυγχο και στις μολυβένιες πινακίδες με τις κατάρες από ξεχασμένα πηγάδια. Καλύτερα να ονομάσουμε αυτό το πολιτιστικό, εθνικό, γεωγραφικό και τοπογραφικό κυνήγι που κρατάει μια ολόκληρη ζωή «Ελληνικό Πολιτισμό», γιατί πρέπει να ξεσκονίσουμε σαράντα αιώνες στην πορεία από την κυκλαδική στη βυζαντινή Ελλάδα. Αν είσαι από τους κλασικιστές που διδάσκουν, ξεκινάς με πήλινες στεατοπυγικές γυναικείες φιγούρες από τη Σάμο της λίθινης εποχής και καταλήγεις με ανορεξικές Μαντόνες από τη χριστιανική Σμύρνη. Σε ρωτούν για ένα ιδεόγραμμα την ώρα του μεσημεριανού φαγητού και μετά για έναν καρολίγγειο γραφέα την ώρα του δείπνου. Μόλις ένας σπουδαστής αρχίσει τον Κρίτωνα του Πλάτωνα, εμείς, για κάποιο περίεργο λόγο, περιμένουμε απ’ αυτόν να ξέρει τη Γραμμική Β και τα μεσαιωνικά Λατινικά ταυτοχρόνως. Στην πορεία ξεχνάει τον Κρίτωνα και πολύ σύντομα κι εμάς τους ίδιους. Σαν το φιλόσοφο Διογένη, ενώ είσαι βουτηγμένος μέσα σε τέσσερις χιλιετίες εσωτερισμού, μπορεί μερικές φορές να περιπλανιέσαι μάταια για να βρεις κάποιο ειλικρινές άτομο στις Κλασικές Σπουδές που να λέει: «Ποιος μπορεί να γνωρίσει σε βάθος τους Μυκηναίους, τους Μακεδόνες και τους Μιλήσιους; Για τ ’ όνομα του Θεού, παιδάκι μου, θέλεις να γίνεις λόγιος; Μην αισθάνεσαι άσχημα, αν μετά από πενή ντα χρόνια καταφέρεις να καταλάβεις το αθηναϊκό ημερολόγιο· και μόνο αυτό φτάνει». Ελπίζεις πως ο τελευταίος αγνός άνθρωπος στα Σόδομα μπορεί να πει: «Ξεχάστε όλα τα ασήμαντα που περιβάλλουν τις Κλασικές Σπουδές. Εδώ δεν μιλάμε για ΜονόποληΙ Ποιος μπορεί να υποτάξει ολόκληρο τον κόσμο; Αφήστε κάτω τα χαραγμένα σε πέτρα μισθα>τήρια από το Θορικό, νεαροί μου, και διαβάστε λιγάκι 250
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
Πλάτωνα». Στο κάτω κάτω, σε κάθε στροφή και παράκαμψη κατά τη διάρκεια της απόκτησης βαθιάς γνοοσης των Ελληνικών, προσπα θείς ακόμη να διαβάσεις και να καταλάβεις την ελληνική σκέψη, προσπαθείς να πάρεις μαζί σου στο ταξίδι περισσότερους, όχι λιγότερους. Κι αυτό είναι δύσκολο όταν εσύ, ως δάσκαλος, πρέπει μερικές φορές να φέρνεις μαζί ένα χαμ,ένο κόσμο ιστορίας, πολιτισμού και θρησκείας για να αποσαφηνίσεις μια σελίδα ελληνικών. Για να βγάλουν νόημα από τους Αχαρνής του Αριστοφάνη οι ιστορικοί μαθαίνουν την αγροτική ζωή του χωρικού της Αττικής. Για να μάθουν γιατί τα ομηρικά άρματα μεταφέρουν τους στρατιώ τες στη μάχη, γιατί μερικά πτοόματα καίγονται ενώ άλλα θάβονται, ξεφλουδίζουν στρώσεις ιστορίας — Μυκηναϊκή Εποχή, Σκοτεινούς Αι ώνες και Αρχαϊκή Εποχή— μιαριναρισμένα, σοταρισμένα και γαρνι ρισμένα με σάλτσα αρχαιολογίας, ιστορίας, προφορικής ποίησης και λαογραφίας. Πώς λειτουργούσε ο Άρειος Πάγος, αναρωτιέται ο σπου δαστής των Ελληνικών, όταν εμφανίζεται στις Ευμενίδες του Αι σχύλου; Τα Έργα και ημέραι είναι πολύ ωραία, αλλά ποιο, τέλος πάντων, ήταν το μήνυμα του Ησίοδου; Ο αγώνας του καταπιεζόμενου χωρικού, η εμφάνιση του βέβαιου για τον εαυτό του μικροκτηματία αγρότη ή η απελπισία μιας κλονιζόμενης αριστοκρατίας; Η δια πίστωση είναι αποθαρρυντική: δεν υπάρχει αληθινή γραμματεία χωρίς Ιστορία, δεν υπάρχει διαχωριστική γραμμή μεταξύ Κοινωνικής Επι στήμης και Ανθρωπιστικών σπουδών στις Κλασικές Σπουδές. Είναι όλα συνυφασμένα, είναι ένα πλέγμα, που ο σπουδαστής των Ελληνι κών πρέπει να κατακτήσει, αν πρέπει να απαντήσει στο «προς τι;» Πρέπει να γίνεις κάτοχος αυτού του πλέγματος, αλλά το κόλπο είναι να μην του επιτρέψεις να γίνει αυτό κάτοχός σου. Πρέπει να γνωρίζεις τα εργαλεία του κλασικιστή, αλλά να μη γίνεις ο ίδιος ερ γαλείο. Να εκτιμάς τη δουλειά των λογίων, αλλά να μη συγχέεις αυτό τον αναγκαίο και ζωτικής σημασίας μόχθο με τη δημιουργικό τητα ή τη φαντασία. Να τιμάς τον ταξινομητή, αλλά να σκέφτεσαι ότι η ταξινόμηση ίσως να ήταν η μοναδική δουλειά που μπορούσε να κάνει καλά. Να σέβεσαι την έρευνα αιώνων και μετά να αναγνωρί ζεις ότι μεγάλο μέρος της δεν είναι «ιερό», αλλά συχνά καταφύγιο 251
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
για τον ανιαρό και τον άτολμο που επιδίωκε να ξεφύγει, όχι να ζήσει ανάμεσα στους Έλληνες. Τα σχόλια, τα λεξικά, η γραμματική και οι θησαυροί είναι σφυριά, πυρσοί και πριτσίνια, δεν είναι η γέφυρα. Εμείς οδηγούμε πάνω στη γέφυρα. Χρησιμοποίησε τη γέφυρα, θαύμασε τη να διαγράφεται στον ορίζοντα, αλλά, ίεηϊβίΐδ άϊοΐιι, μη θεοποιείς τις βαριές και τα μπουλόνια που μας έδωσαν τη γέφυρα. Έξω από τις Κλασικές Σπουδές, δεν χτίζουμε μνημεία σε σκαλωσιές και αερόσφυρες. Χρησιμοποίησε το σχολιασμό για να καταλάβεις καλύτερα τη γλώσσα του Πλάτωνα, αλλά ο αληθινός στόχος είναι να κατανοήσεις το τι, όχι το πώς, έγραφε ο Πλάτωνας. Διάβασε περισσότερο Πλά τωνα, λιγότερα σχόλια. Μην ξεχνάς πως, αν δημοσιεύουμε 16.000 άρθρα το χρόνο στις Κλασικές Σπουδές, μπορούμε να διαβάζουμε ή τι γράψαμε εμείς ή τι έγραψαν οι Έλληνες, αλλά όχι πια και τα δύο. Κόλλησες σε μια μυθολογική αναφορά; Εμείς, ως κλασικιστές, πρέ πει να μάθουμε να λέμε στους φοιτητές μας να στρέφονται απ’ ευθείας στις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου, πριν αρχίσουν να εξερευνούν τις εγκυκλοπαίδειες. Οι προπτυχιακοί φοιτητές, που δεν έχουν κανένα υπόβαθρο στις Κλασικές Σπουδές, θαυμάζουν το πνεύμα του Οβίδιου, εκπλήσσονται από το αδυσώπητο μάτι του για παράδοξες λεπτομέ ρειες, απολαμβάνουν την ικανότητά του να αφηγείται ιστορίες, ανα ρωτιούνται για τη μυθολογία του βιασμού. Ο Οβίδιος παρέχει κοινή γλώσσα στο μοναχό του Μεσαίωνα, στο ζωγράφο της Αναγέννησης, στο γιατρό του Διαφωτισμού και στο σύγχρονο αθλητή. Αφήστε στην άκρη τις αλληγορίες, το συμβολισμό και τις μεταμοντέρνες αποσκευές που έχουν επιβληθεί στο έπος. Οι αναγνώστες των Μεταμορφώσεων παντού και πάντα καταλαβαίνουν τη νουθεσία σχετικά με την άνοδο του Γανυμήδη στον Όλυμπο, με το ανόητο εγχείρημα του Φαέθοντα και την πτώση του Ίκαρου όταν έλιωσαν τα φτερά του. Ο Όλυμπος, η Τροία και ο Λαβύρινθος του Μίνωα είναι οικείο έδαφος. Αν και κάτοικοι αστικών κέντρων, μπορούμε ακόμη να αναγνωρίσουμε την αγελάδα της ίούς, την αρκούδα της Καλλιστούς, τον ταύρο του Δία, τη δάφνη στην οποία μεταμορφώθηκε η Δάφνη και το δάγκωμα του Λυκάονα. 252
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΐΠΟΘΕΣΙΙ
Άραγε δεν βλέπουμε το δικό μας καταναλωτικό κόσμο —και το μεγαλόσχημο ακαδημαϊκό— στη θλιβερή μοίρα του Ερυσίχθονα του Οβίδιου; Έχοντας προσβάλει σκόπιμα και βάρβαρα τη θεά Δήμητρα, ο Ερυσίχθων τιμωρείται με αιώνια και ακόρεστη πείνα. Καταβροχθί ζει τραπέζια ολόκληρα με φαγητά, τροφή αρκετή να θρέψει πόλεις και έθνη, ονειρεύεται συμπόσια την ώρα που βρίσκεται σε συμπόσια και κάποια στιγμή πουλάει και την ίδια του την κόρη με αντάλλαγμα φαγητό. Τελικά, όταν δεν του απόμεινε τίποτ’ άλλο, «άρχισε να ξε σκίζει τα ίδια του τα μέλη με τα κοφτερά του δόντια και τρεφόταν τρώγοντας την ίδια του τη σάρκα». Ο ανεκπαίδευτος αλλά πρόθυμος αναγνώστης δημιουργεί ένα λο γικό όλο από τα αποσπασματικά μέρη του Οβίδιου, συνδυάζοντας τα μάτια του Άργου, το κεφάλι της Γοργώς και τη γλώσσα της Φιλο μήλας. Ποιος μπορεί να ξεχάσει ποτέ την ψύχωση του Νάρκισσου με τον εαυτό του ή τη θανάσιμη περηφάνια της Νιόβης; Όταν ο Πύραμος πιστεύει λανθασμένα ότι η αγαπημένη του Θίσβη είναι νε κρή και σκοτώνεται πέφτοντας πάνω στο σπαθί του, δεν βλέπουμε τον Ρωμαίο να κρύβεται πίσω από τους θάμνους; Επί 2.000 χρόνια τώρα, παγιδευμένοι στο άχρονο μυθολογικό έπος, ο Απόλλων ερωτο τροπεί, η Άρτεμις -δυσπιστεί και η Σεμέλη κεραυνοβολείται. Μολονότι κατάντησε αμάρτημα στις Κλασικές Σπουδές να μιλάει κανείς για ομορφιά, δύναμη, χάρη, πνεύμα ή απλώς νόημα στη λογοτεχνία και να μη μιλάει για φιλολογία ή για θεωρία, αλλά να τις χρησιμοποιεί και τις δύο, οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι μπορούν ακόμη να είναι ζω ντανοί το 1998. Υπάρχουν όμως και άλλα προφανή χάσματα μεταξύ έργων και λό γων· τα προκαταρκτικά Ελληνικά μπορεί τελικά να σε οδηγήσουν στο πέρασμα στην ίδια την Ελλάδα. Υπάρχει ακόμη. Η γενέτειρα του Ησίοδου, η Άσκρα, είναι εκεί, πλάι στον Ελικώνα. Η περικεφα λαία του στρατηγού Μιλτιάδη βρίσκεται σ’ ένα ράφι του μουσείου της Ολυμπίας. Ο θηβαϊκός Ιερός Λόχος κοιμάται ακόμη —μέχρι τούτο τον αιώνα — ανενόχλητος κάτω από το περήφανο λιοντάρι στη Χαιρο>νεια. Ο κλασικιστής οφείλει κάποια στιγμή να επισκεφτεί την 253
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Ελλάδα, να «πλατσουρίσει» μέσα στην παράξενη σύγχρονη γλώσσα, να περπατήσει στα πεδία των μαχών, να δοκιμάσει τις ικανότητές του με το φτυάρι και το μυστρί, πότε για να καθαρίσει μια αρχαία στέρνα ή ένα ρωμαϊκό θέατρο παρέα με τους υπομονετικούς ειδικούς στην Κόρινθο, πότε για να ανέβει στην Πάρνηθα, πότε για να χαθεί το σούρουπο ακολουθώντας τους μαιάνδρους του Αλφειού. Για να καταλάβετε τον Δύσκολο του Μένανδρου, επισκεφθείτε τη σπηλιά του Πανός στην Πάρνηθα, μισοκρυμμένη μέσα στη βλάστηση. Ο Κριτών του Πλάτωνα ζωντανεύει όταν γονατίζετε στη φυλακή του Σωκράτη στην Αγορά. Σαλπάρετε για τη Θάσο και δείτε το όνομα του φίλου .του Αρχίλοχου σκαλισμένο σ’ ένα βράχο. Προχωρήστε στο μονοπάτι δίπλα στα μεταλλεία αργύρου του Λαυρίου και δείτε πήλινα βαρίδια αργαλειού ηλικίας 2.500 ετών να λιώνουν μες στο χώμα ή ένα πύργο κι ένα αγρόκτημα της εποχής του Αριστοτέλη να ξεπρο βάλλουν στα δεξιά. Πιστεύετε πως η Αθηναϊκή Ηγεμονία βασιζόταν στην εκμετάλλευση των δούλων που εργάζονταν στα μεταλλεία; Συρθείτε οι ίδιοι μέσα στο ασημένιο βουνό τους, ρουφήξτε την κοιλιά και απολαύστε το δύσοσμο οξυγόνο που έρχεται από έναν αεραγωγό πενήντα πόντων, ξεχνώντας την αγέλη των μεταπτυχιακών φοιτητών των Κλασικών Σπουδών απ’ έξω που μουρμουράει: «Μπα, δεν ήταν και τόσο άσχημα τα πράγματα· άλλωστε ήταν πιο μικροκαμωμένοι από μας». Δεν έχει γίνει πια αυτή η παράκαμψη μέσα στο φυσικό τοπίο της Ελλάδας ένας εντελώς ξεχωριστός και μικροσκοπικός τομέας «αρχαι ολογίας», άλλο ένα αδιέξοδο στο λαβύρινθο του σχολαστικισμού που δεν έχει σχέση με την απόκτηση της ελληνικής παιδείας; Όχι βέ βαια, αρκεί να σε οδηγούν στην Ελλάδα οι σωστοί άνθρωποι, αρκεί να μπορείς να αποστασιοποιηθείς από τους στεγόσαυρους της Ακαδη μίας, να μπορείς να δεις ότι η αρχαιολογία δεν είναι παρά εργαλείο, όχι η ίδια η γέφυρα. Εσείς, κλασικιστές στην Ελλάδα, μην ξεχνάτε: δεν χρειάζεται πάντα να κολλάτε αγγεία, να μετράτε τα ύψη των τύμβων, να σχολιάζετε για το πιθανό σχήμα μιας χαμένης σιαγόνας. Μπορείτε —πολλοί το κάνουν ακόμη — να διατηρείτε την αποστολή σας στη σημερινή Αθήνα και να μη μετατρέπεστε σε ένδοξους συναρ254
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
μολογητές παζλ ή σε αρχιτέκτονες κήπων. Η Αττική, η Βοιωτία, η Πελοπόννησος και η Θεσσαλία μπορούν να είναι μέρος του ίδιου πλέγ ματος, του φυσικού χώρου των νεκρών Ελλήνων, το παλιό πεδίο α ναζήτησης ιερών κειμένων και ξεχασμένων λόγων που γνωρίζετε σε βάθος. Αλλιώς, καλύτερα να εγκαταλείψετε το στόχο σας να μάθετε Ελληνικά. Στην καλύτερη περίπτωση, η τοπογραφία και η λογοτε χνία, η σύνδεση του Πενθέα με τα δέντρα του Κιθαιρώνα, του Λαέρ τη με τη βραχώδη, ορεινή γη του, μπορούν να διαμορφώσουν και να διαπλάσουν τον ευαίσθητο νου και να δείξουν ότι η νεοαποκτημένη σας ελληνική γλώσσα ανήκει σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον που ο νομάζεται Ελλάδα. Η γνώση του ελληνικού εδάφους μπορεί να δημι ουργήσει γίγαντες μέσα στο χώμα κι όχι τέρατα κάτω από τη γέφυ ρα. Ελάχιστοι, ή και κανένας, κλασικιστές γίνονται φιλέλληνες, αλ λά πάρα πολλοί άνθρωποι που γνωρίζουν την Ελλάδα, γίνονται. Τό σο ο Κόλιν Έντμοντσον όσο και ο Γιουτζίν Βάντερπουλ έγιναν. Όμως ακόμη κι αν γνωρίζει κάποιος τους επώνυμους άρχοντες, τους μήνες του αθηναϊκού ημερολογίου ή τα «παρατσούκλια» των ιερών πλοίων της Δηλιακής Συμμαχίας, ακόμη κι αν μπορεί κάποιος να αρκεστεί στην αποκρυπτογράφηση των μετρικών ποδών και σε όλες τις ελληνικές ποιητικές λέξεις για τη θάλασσα, ακόμη κι αν «κάνεις ιστορία» και έχεις καθίσει με τον Γιουτζίν Βάντερπουλ στο μελαγχολικό βράχο της δύστυχης Σφίγγας, πάλι αυτό δεν είναι « Ε λ ληνικά», όχι τουλάχιστον όπως ορίζονται σήμερα στην Αμερική. Το μόνο που έκανες κατά τη διάρκεια των προπτυχιακών σπουδών σου ήταν να μελετάς τα βασικά κείμενα, να σκύβεις πάνω σε νομίσματα και αρχαία χαρτιά και να βαδίζεις σε καθαγιασμένο έδαφος, ενώ αναρωτιέσαι αν θα ζήσεις για να περπατήσεις στα ερείπια των εκατό τουλάχιστον από τις 1.000 πόλεις-κράτη. Το μόνο που έχεις κάνει, μ’ άλλα λόγια, είναι ότι διοχέτευσες την τριμερή πλατωνική ύπαρξή σου —λογική, αίσθημα και αίσθηση— στην υπηρεσία της ελληνικής γλώσσας. Υπάρχει βέβαια και το άλλο εμπόδιο που πρέπει να υπερπηδήσεις, η μεγάλη διαχωριστική γραμμή, το χάσμα που ανοίγεται από την πρώτη μέρα στα προκαταρκτικά μαθήματα των Ελληνικών, που δεν 255
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
σε εγκαταλείπει μέχρι να καείς ή να καταβροχθιστείς. Ο ελληνικός είναι, φυσικά, ο μισός μόνο αρχαίος κόσμος, ο «Κλασικός Κόσμος». Για το καθένα από τα σαράντα κεφάλαια της Νέας Εισαγωγής στα Ελληνικά των Τσέις και Φίλιπς υπάρχει ένα κεφάλαιο στην Εισαγω γή στα Λατινικά του Γουίλοκ. Για κάθε στίχο της Σαπφούς υπάρχει ένας ενδεκασύλλαβος του Κάτουλλου, για κάθε Όμηρο ένας Βιργίλιος, για κάθε Αλκαίο ένας Οράτιος, για κάθε Ηρόδοτο ένας Λίβιος, για κάθε Θουκυδίδη ένας Τάκιτος. Ο Πλούταρχος βρήκε το ταίρι του Αλέξανδρου στον Καίσαρα, του Θεμιστοκλή στον Κάμιλλο, του Λύσανδρου στον Σύλλα. Ο Κικέρων έγραψε περισσότερα απ’ όσα ο Δημοσθένης. Υπάρχουν χιλιάδες ρωμαϊκά νομίσματα για κάθε ελλη νικό. Η Ιταλία είναι μεγαλύτερη από την Ελλάδα. Στη Γερμανία μελετούν περισσότερο το ρωμαϊκό Δίκαιο παρά το ελληνικό, ενώ οι Γάλλοι έχουν κάνει ισάριθμες έρευνες για τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και για την Ελλάδα σε σχέση με το χώρο, την τροφή και τη μόδα. Το Πάνθεον έχει ιστορία εξίσου πολυτάραχη με του Παρθενώνα. Η ρωμαϊκή σάτιρα δεν έχει κλασικό ελληνικό αντίστοιχο. Οι ρωμαϊκοί δρόμοι δεν είναι ελληνικά μονοπάτια. Οι λεγεώνες είναι πιο πανούργες από τις φάλαγγες. Οι Ρωμαίοι αριστοκράτες έχουν τρία ονόματα, όχι δύο. Τα Λατινικά έχουν πέντε κλίσεις, όχι τρεις. Διατυπώνετε την αντίρρηση ότι τα Λατινικά, τουλάχιστον, δεν έχουν άρθρα, αλλά ξε χνάτε την αφαιρετική πτώση τους και το γνήσιο γερουνδιακό! Κατα λάβατε πιστεύουμε: τούτο το βιβλίο θα μπορούσε εξίσου εύκολα να ονομαστεί Ποιος στραγγάλισε τον Βιργίλιο; Έχουμε παραμελήσει τη ρωμαϊκή γραμματεία σ’ αυτό το βιβλίο, κι αυτό είναι πραγματικό έγκλημα. Υπάρχει άραγε άλλο απόσπασμα σε όλη τη λογοτεχνία, βαθύτερα θλιμμένο, τραγικότερα ανθρώπινο, πιο ωραία γραμμένο, από την απεικόνιση της απώλειας της γυναί κας του Ορφέα από τον Βιργίλιο; Όταν η Ευρυδίκη σκοτώνεται, ο μεγάλος μουσικός Ορφέας μαγεύει τον κάτω κόσμο με το τραγούδι του, και η γυναίκα του τού επιστρέφεται υπό τον όρο να μην κοιτάξει πίσω του. Λίγες στιγμές πριν από το ξανασμίξιμό τους στο φως της μέρας, γυρίζει να την κοιτάξει και τη χάνει για πάντα.
256
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΓΚΟΛΗ ΪΠΟΘΕΣΗ ΓβχΐΐΙΐΙ, ΕυιγοΙΐοεηφίε 8ΐι;ιπι ίίίπι Ιυοβ μιΙι ΐρ83 ΪΓηιηοτηοΓ Ηειι! νίοΐαδςυε 3ηίιτιί Γ εφ εχ ίΐ. ίβ ΐ οιηηϊ»
είήΐδϋδ ΙαβοΓ αίςιιε ϊπιιηίίΐδ ηιρία ΙγΓ^ηηί ίοβϋεΓΕ, Ιει-ςυε ίΪ3§0Γ 8ΐ3§ηΐ8 Εΐΐ(1ΐ1ιΐ8 Ανεπιϊδ. (Γεωργικά, 4.490-93) 0 Ορφέας στάθηκε, κι όταν η Ευρυδίκη του ήταν έτοιμη να φτάσει στο φως --φευ, επιλήσμων!— νικημένος από το σκοπό του, γύρισε και την κοίταξε. Όλη του η προσπάθεια πήγε χαμένη, η συμφωνία με τον ανελέητο τύραννο του κάτω κόσμου παραβιάστηκε· κεραυνός ακούστηκε τρεις φορές από τις λίμνες του Άορνου.
Ο πρώτος λατινικός στίχος κάνει μια παύση μετά την αρχική λέξη, ο δισταγμός του Ορφέα συλλαμβάνεται στο ρυθμό. Βλέπουμε μετά την Ευρυδίκη, προσεκτικά τοποθετημένη πλάι στον αγαπημέ νο της σύζυγο για τελευταία φορά. Το λατινικό -ςυε, «και», είναι κολλημένο στο ΕιίΓεάϊεεη, επιτρέποντας μια σύζευξη που είναι αδύ νατον να γίνει κυριολεκτικά κατανοητή στα Αγγλικά: «Σταμάτησε, Ευρυδίκη -τε...» Το λατινικό κείμενο φαίνεται να υποδηλώνει ότι το σταμάτημα του Ορφέα επηρεάζει κατά κάποιο τρόπο την Ευρυδίκη, έστω κι αν γραμματικά οι δύο λέξεις δεν συνδέονται. Η Ευρυδίκη περιγράφεται με ένα εμφατικό$ιι&ιη, «του» —«Ευρυδίκη του». Τούτη είναι η τελευταία στιγμή που θα είναι δική του. Το κτητικό «δική του» εμφανίζεται οκτώ στίχους πιο κάτω, όταν η Ευρυδίκη θρηνεί το χωρισμό τους σε μια συνεστραμμένη πρόταση που αντικατοπτρίζει το συναίσθημά της: /^γοϊ ίηξβηίΐ ακιιηίάαία ηοϋίβ / ϊηναΐΐάα^ιιβ ίΐί>ΐ ίεηάβΓ$, Ιιειι ηοη ίηα, ραίπιαα, «με απομακρύνουν κλεισμένη στην ά γρια νύχτα, με απλωμένα τ ’ αδύναμα χέρια μου προς εσένα, φευ, όχι πια δική σου». Η άβολη παρεμβολή της κραυγής της «φευ, όχι πια δική σου», υποχρεώνει τα «αδύναμα χέρια» να τεντωθούν όσο γίνε ται, από την πρώτη λέξη του στίχου (ΐην&ΐϊά&δ) μέχρι την τελευταία (ρογ του Ορφέα, ο αδιάκοπος ανθρώπινος μόχθος για τον οποίο έχουν τόσο πολλά να πουν τα Γεωργικά, υπήρξε μά ταιος, όπως τόσο συχνά συμβαίνει στο ποίημα. ΟτηηΪ8 / β$ιΐ5Η$1(ώοτ\ «όλη του η προσπάθεια πήγε χαμένη» —το επίθετοοιηηχδ, ξεχειλίζει από το τέλος του δεύτερου στίχου προς την αρχή του τρίτου. Ο ποι ητής είχε υποστηρίξει προηγουμένως, με μια πασίγνωστη φράση στο Βιβλίο I, ότι η δουλειά, η προσπάθεια νικάει τα πάντα (ΐαί>θΓ οτηηΐα νΐα ί —ή μήπως η φράση σημαίνει ότι κάθε ανθρώπινη δραστηριό τητα νικιέται από το μόχθο;) αλλά η αποτυχία του Ορφέα αποκαλύ πτει την οδυνηρή αλήθεια: η δουλειά δεν νικάει τα πάντα. Η απώλεια είναι παγκόσμια, αλλά παίρνει επίσης και μια σαφώς πολιτική χροιά με το ηιρία... ίοοά©Γ&, «η συμφωνία παραβιάστηκε». Ο Έλληνας Ορφέας έχει παραβιάσει όχι μόνο τη θεϊκή αλλά και τη ρωμαϊκή συμ φωνία! Κανένας, ούτε καν ο εμπνευσμένος αοιδός, δεν μπορεί να ξεφύγει από την πικρή πραγματικότητα της ζωής και του θανάτου. Πρέπει κι αυτός να ενδώσει, ηττημένος (νΐοΐιΐδ). Ο μουσικός που μπορεί να ελέγξει τη φύση, να μαγέψει βράχια, δέντρα και ζώα με τη μουσική του, ο μαγικός αοιδός που το τραγούδι του συγκίνησε τους νεκρούς και τους έκανε να δείξουν έλεος, δεν μπορεί να ξεπεράσει τη δική του ανθρώπινη αδυναμία. Η γυναίκα του την αποκαλεί ίιίΓΟ Γ, την ίδια μανία του έρωτα που καταστρέφει τη Διδώ στο μεγάλο έπος του Βιργιλίου, την Αινειάοα. Η Ευρυδίκη χάνεται για πάντα. Για πάντα. Δεν λογαριάζονται οι καλές προθέσεις ούτε τα ελαφρυντικά ούτε οι αγχογόνοι παράγοντες ούτε οι όποιες διαταραχές της προσο χής. Καλή η προσπάθεια αλλά... Για πάντα. Ολόκληρο αυτό το απόσπασμα είναι τόσο έξοχο, ώστε μετά το θάνατό του γεννήθηκε η φήμη ότι ο Βιργίλιος είχε αντικαταστήσει 258
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΓΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
ολόκληρη την ιστορία του Ορφέα και το πλαίσιό της με ένα παλαιότερο, «πολιτικώς μη ορθό» τέλος του ποιήματος, χωρίς να πολυενδιαφερθεί για το περιεχόμενο. Όμως αυτό το περιεχόμενο είναι που μας ενδιαφέρει τώρα, ο συνδετικός κρίκος αυτής της τραγικής ερω τικής ιστορίας, της τέχνης και της ζωής και του ίδιου του τετράτομου ποιήματος, ενός ποιήματος που μιλάει για τον αδιάκοπο αγώνα των ανθρώπων να αντιμετωπίσουν τα φυσικά και τραγικά τους όρια (όλα με το μανδύα ενός διδακτικού φυλλαδίου για τη γεωργία). Οι Ρωμαίοι του Βιργίλιου, ο Ορφέας, ο ηρωικός Αινείας αλλά και οι ανώνυμοι αγρότες των Γεωργικών, πρέπει να παραδώσουν την ομορφιά, την τέχνη και την αγάπη στο αυτοκρατορικό πεπρωμένο και στον πολιτισμό. Άραγε εξισορροπούνται ο πόνος και ο θάνατος της Ευρυδίκης και του Ορφέα (σκοτώνεται επίσης, και το κομμένο κεφάλι του τραγουδάει ακόμη για την Ευρυδίκη του) από την ανα γέννηση της ζωής και την αποκατάσταση του πολιτισμού με τη μορφή ενός σμήνους μελισσών, όπως φαίνεται να υποδηλώνει η ιστο ρία; Αντισταθμίζονται οι θλιβεροί θάνατοι της Κρέουσας, της Διδούς, αθώων Ιταλών και του ευγενούς Τύρνου στην Αινειάδα με την εγκα θίδρυση της ρωμαϊκής φυλής; Διαβάζουμε τον Βιργίλιο στα Λατινικά για να μάθουμε, με κάθε ρωμαλέα λέξη, για τον ηρωικό αγώνα του ανθρώπου με τη φύση που μακροπρόθεσμα θα τον νικάει πάντα, για τη μοιραία αντιμετώπιση των ορίων της ανθρωπότητας από την ίδια την ανθρωπότητα. Αλλά για να το κάνουμε αυτό καλά, πρέπει να γνωρίζουμε κάποια πράγματα για την «ηθικολογία του Ησίοδου», για τις «δημεύσεις της Μάντοβας», για «το χαμένο έργο του Νίκανδρου περί των μελισ σών», για τη «μετάφραση των Φαινομένων του Άρατου από τον Κικέρωνα», για την «κατάρριψη της θεωρίας του Κλίνγκνερ από τον Μπίχνερ» και για το Ωβ ΙΛη^ηα Ιαίίηα του Μάρκου Τερέντιου Ουάρρωνα. Ο Βιργίλιος μπορεί να είναι ζωντανός το 1998, μόνο αν θυμό μαστε το γιατί μάθαμε κατ’ αρχήν όλα αυτά τα άλλα πράγματα. Γ ιατί όμως πρέπει να περάσει κάποιος όλα αυτά για να μελετήσει την ελληνική (και τη λατινική) γλώσσα; Για να αποκτήσει αισθητική 259
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
άποψη; Ίσως. Για να γίνει κάτοχος της γλώσσας; Φυσικά. Για να διαβάζει σπουδαία λογοτεχνία; Πάντα. Στη σημερινή εποχή όμως οι ελάχιστοι σπουδαστές που επιβιώνουν μας λένε ότι συνεχίζουν τα Ελ ληνικά και τα Λατινικά επειδή τους παρέχουν ένα σταθερό «μπούσουλα» σε έναν ολοένα πιο χαοτικό κόσμο. Οι γλώσσες γίνονται μια άμεση εξήγηση του καλού και του κακού, του μόνιμου και του πα ροδικού, του σχετικού και του απόλυτου, του εδώ και του μετά από εδώ, που δεν μπορούν να βρουν πουθενά αλλού στο πανεπιστήμιο. Ίσως οι αιτίες για ν’ αντέξει κάποιος τις τρομερές δυσκολίες των Ελληνικών να αλλάζουν με κάθε γενιά. Αν είναι έτσι, για μας είναι σαφές ότι τώρα περισσότερο από ποτέ η αρχαία γλώσσα και η γραμ ματεία της προσφέρουν ένα μέτρο για να μετρήσει κανείς τον σύγ χρονο παραλογισμό που έχει ενσκήψει ανάμεσά μας, ένα ασφαλές καταφύγιο από το θόρυβο και την ανοησία στο πανεπιστήμιο που τό σο συχνά περνιέται για μάθηση. Όπως το έθεσε πρόσφατα ένας από τους φοιτητές μας: «Το μάθημα της λογοτεχνίας αποδεικνύεται φύλο, το μάθημα της ιστορίας ρατσισμός, το μάθημα της φιλοσοφίας ενο χή, της ψυχολογίας αυτοεκτίμηση, της ανθρωπολογίας αποικιοκρα τία, των Αγγλικών προσωπικό ημερολόγιο και των Ελληνικών όλα τα υπόλοιπα». Στο κάτω κάτω, πού αλλού, εκτός από το σαρανταπεντάλεπτο μάθημα για τριάντα στίχους του Σοφοκλή, μπορεί να έρθει ένας εικοσάχρονος σε επαφή χωρίς προκατάληψη με τη γραμ ματική, το συντακτικό, τη μουσική, τη λογική, την αισθητική, τη φιλοσοφία, την ηθική, τη θρησκεία, την πολιτική και τη λογοτεχνία; Μέσα στα περασμένα είκοσι χρόνια οι κλασικιστές προσπάθησαν να περιορίσουν τη μελέτη των Ελληνικών σε έναν πολύ μικρό αριθμό πολιτικών προγραμμάτων: «Οι φεμινίστριες και οι θεωρητικοί που είναι διάσπαρτοι στο χώρο μας έχουν ανάγκη να ξεκινήσουν ένα πιο συνεπές πρόγραμμα διαμαρτυρίας, αντικαθιστώντας την πολιτική των κλασικών σπουδών με φεμινιστική πολιτική... Ακόμη κι αν οι φοιτητές έρχονται στο τμήμα κλασικών σπουδών για να ξεφύγουν από προ βλήματα φύλου, σεξουαλικότητας και φυλής, οφείλουμε να αρνηθούμε να τους επιτρέψουμε να είναι μακάριοι...» (Ν. Κ,&ΜηοννΐΙζ, «Εισα γωγή» στο ΡβιηίηίζΙ ΤΗβοιγ αηά (Ηβ ϋΐαεήεζ, Ν. δ. Κ&βίηον/ίΐζ από Α. 260
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
Κΐοΐιΐίη [επ.], Νέα Τόρκη/Λονδίνο, 1993, σσ. 6-7). Αλλά δεν έπρεπε να αναρωτιούνται οι κλασικιστές γιατί έρχονται οι φοιτητές σ’ αυτούς για να «ξεφύγουν» από τις πολιτικές «φύλου, σεξουαλικότητας και φυλής»; Πρόκειται για μια παραδοχή ότι οι Κλασικές Σπουδές, έστω και στο παρά πέντε, αναγνωρίζονται ως διαφορετικές από τα συνη θισμένα μαθήματα στο πανεπιστήμιο και θα μπορούσαν να προσφέ ρουν μια εναλλακτική λύση αντί του πολιτικοποιημένου προγράμμα τος μαθημάτων, αν βέβαια εμείς οι ίδιοι δεν φροντίζαμε να τους απο κλείουμε την ευκαιρία να «ξεφύγουν». Μια τέτοια προσέγγιση είναι επονείδιστα περιοριστική, γιατί πού αλλού παρά σε μερικούς στίχους του Ομήρου ή του Σοφοκλή — εργασία κατάλληλη για την αρχή του δεύτερου κιόλας έτους των Ελληνικών — μπορεί ο φοιτητής να αξιοποιήσει όλες τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες;
ΟΜΗΡΟΣ Από ένα πασίγνωστο απόσπασμα του ζ της Οδύσσειας μπορούν να αντληθούν ένα σωρό πολύτιμες πληροφορίες αξιοποιήσιμες σε δεκά δες άλλους επιστημονικούς κλάδους. Ο Οδυσσέας έχει ξεβραστεί στην ακτή των Φαιάκων μετά από είκοσι μέρες στη θάλασσα, τις τελευ ταίες από τις οποίες κολυμπούσε για να σωθεί. Η Ναυσικά, η έφηβη θυγατέρα του βασιλιά, σκοντάφτει πάνω στο γυμνό ήρωα που πρέπει να χρησιμοποιήσει όλες του τις ικανότητες για να μετατρέψει αυτή τη λεπτή κατάσταση σε σωτήρια για τον ίδιο. Ο Όμηρος χαρακτη ρίζει αυτούς τους τριάντα πέντε στίχους «γλυκές και κολακευτικές κουβέντες», και αυτό είναι. Οι τριβές στη σχέση φιλοξενούμενος οικοδεσπότης, τόσο σημαντικές σε ένα έπος που εστιάζει στην παρα βίαση του οίκου του Οδυσσέα από τους μνηστήρες, βγαίνουν αμέσως στην επιφάνεια. Τι υποχρεώσεις έχει η Ναυσικά απέναντι στον ξένο; Εκείνος τονίζει αργότερα την απόλυτη εξάρτησή- του από εκείνη, καθώς δεν γνωρίζει κανέναν άλλον και έτυχε να συναντήσει εκείνη πρώτη. Η φύση της ικεσίας του Οδυσσέα φέρνει τον αναγνώστη σε ζητήμα τα ομηρικής σύνθεσης και θρησκευτικής ευπρέπειας. Πρέπει άραγε 261
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΟΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
να αγκαλιάσει τα γόνατα της έφηβης και να ικετεύσει συμπόνια, ό πως συνηθίζεται; Μάλλον όχι, συμπεραίνει ο Οδυσσέας, και δεν χρει άζεται να μελετήσει κανείς τις τριάντα και παραπάνω σκηνές ικεσίας στον Όμηρο για να εκτιμήσει και να χαμογελάσει με την απόφαση του γυμνού και σκεπασμένου με αλάτιά ήρωα. Οι πρώτες λέξεις του μας βάζουν να εξετάσουμε τη θρησκευτικό τητα του Ομήρου. Ο Οδυσσέας ρωτάει αν το κορίτσι είναι θεά ή θνητή, παρομοιάζοντάς τη με την Άρτεμη. Βεβαίως και είναι έξυπνη κολακεία, όπως σημείωσαν οι αρχαίοι σχολιαστές, αλλά υπάρχει και κάτι περισσότερο. Ο Οδυσσέας έχει ήδη αφήσει δύο θεές με ανθρώπινη μορφή να τον αποχαιρετούν από την ακτή και πρόκειται να συναντή σει τη μεταμφιεσμένη Αθηνά στην παραλία, όταν τελικά επιστρέφει στην πατρίδα του. Στον ομηρικό κόσμο οι θεότητες πράγματι εμφα νίζονται με σάρκα και οστά ή μεταμφιεσμένες. Επί πλέον, η σύγκρι σή της με την Άρτεμη, την παρθένο θεά, μπορεί να καθησυχάσει τη νεαρή κοπέλα ότι είναι ασφαλής, ότι η πιθανότητα να είναι πράγματι η θεά θα εμπόδιζε κάθε άντρα από το να της επιτεθεί. Εδώ γίνεται απαραίτητη και μια ματιά στην ελληνική μυθολογία: γυναίκες μόνες σε παραλίες βιάζονται (όπως, για παράδειγμα, η Καινίς από τον Ποσειδώνα) και απάγονται στη θάλασσα (όπως η Ευρώπη από τον Δία). Η Ναυσικά, λοιπόν, είχε κάθε λόγο να ανησυχεί, άλλωστε οι θερα παινίδες της το είχαν βάλει στα πόδια. Οι κοινωνιολόγοι, βεβαίως, θα σχολίαζαν τον έξυπνο τρόπο με τον οποίο προσπαθεί ο Οδυσσέας να επωφεληθεί από πολιτισμικά στοι χεία. Παρατηρεί πόσο τυχεροί πρέπει να είναι οι γονείς, τα αδέλφια της και, κυρίως, όποιος γίνει άντρας της. Ο Όμηρος μας έχει ήδη πει ότι η Ναυσικά σκέφτεται το γάμο, αλλά ο Οδυσσέας πατάει αυτό το «κουμπί» κρίνοντας απλώς από την ηλικία της: έχει βγει στην αγορά για γαμπρό. Οι ανθρωπολόγοι μπορούν να παρέμβουν με τη συζήτηση επί μιας ελληνικής φράσης που αναφέρεται στην «τιμή της νύφης», που σχεδόν πάντα φαίνεται να σημαίνει «προίκα». Τι νόημα πρέπει να βγάλουμε από την ευελιξία του λόγου; Η ελληνική αισθητική εμφανίζεται αναπόφευκτα, όταν ο Οδυσσέας δηλώνει ότι δεν έχει δει ποτέ του άντρα ή γυναίκα σαν τη Ναυσικά· το μόνο που 262
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΓΚΟΛΗ ΓΠΟΘΕΣΗ
μπορεί να παραβληθεί μαζί της είναι ένα δροσερό κλωνάρι φοινικιάς που είδε κάποτε δίπλα στο βωμό του Απόλλωνα στη Δήλο. Τώρα όμως πρέπει να ερευνηθούν ζητήματα σχετικά με την ιστο ρία και την αρχαιολογία: Πού βρίσκεται η Δήλος; Υπάρχουν λείψανα της Εποχής του Χαλκού ή των Σκοτεινών Αιώνων; Τι υπήρχε εκεί κατά την εποχή του Ομήρου (όγδοος π.Χ. αιώνας); Είχε καθιερο^θεί η λατρεία του Απόλλωνα, που γνωρίζουμε τόσο καλά από την Κλα σική περίοδο; Η ιστορία του Οδυσσέα, ιστορία ενός περιπλανώμενου στρατιώτη με μια ομάδα πολεμιστών, αντανακλά το χάος που επικρα τούσε στα τέλη της Εποχής του Χαλκού, τις επιδρομές των Σκοτει νών Αιώνων ή τη διερεύνηση των πέριξ και τις κατακτήσεις της πρώιμης πόλης-κράτους; Και γιατί συνδέεται η Δήλος με φοίνικες; (Κατά το μύθο, η Λητώ είχε γεννήσει τον Απόλλωνα και την Άρτεμη πλάι σε ένα φοίνικα στη Δήλο.) Ο Κικέρων, τον πρώτο π.Χ. αιώνα, σημείωνε ότι μπορούσε κανείς να δει ακόμη το δέντρο του Οδυσσέα στο νησί. (Μήπως τώρα χρειαζόμαστε βοτανολόγο για να μας πει τι είδους δέντρο μπορούσε να συγκριθεί με μια νεαρή κοπέλα ή να μας θυμίσει τη διάρκεια ζωής των φοινίκων στη Μεσόγειο;) Ο ειδικός επί των αγγειογραφιών από το τμήμα Εικαστικών Τεχνών μπορεί επίσης να μας βοηθήσει εδώ, αφού μερικά πρώιμα αγγεία συνδέουν το φοίνικα με την Άρτεμη και με την προετοιμασία μιας νεαρής κοπέλας για γάμο. Μήπως το δέντρο υποδήλωνε στη -Ναυσικά το γάμο; Ο Οδυσσέας αποκαλεί το νησί πόλιν και ζητάει από τη Ναυσικά να του δείξει το άστυ. Και οι δύο λέξεις μεταφράζονται ως «πόλη», αλλά οι σημασίες τους, ιδίως στην κλασική Ελλάδα, μπορεί να δια φέρουν πολύ. Ποιες είναι οι πολιτικές επιπτώσεις αυτών των λέξεων στον Όμηρο; Μήπως είναι το βασίλειο κατά κάποιο τρόπο πόλις ή πόλη-κράτος, που πρωτοεμφανίζεται τον όγδοο ακριβώς αιώνα; Ο όρος πόλις αναφέρεται στους ανθρώπους, στην κοινωνική οργάνωση ή είναι το ίδιο με το άστυ, απλώς και μόνο τα φυσικά όρια του οικι σμού ως προς την εξοχή; Τι σημαίνει ο όρος λαός, λέξη που χρησι μοποιεί ο Οδυσσέας γι’ αυτούς που τον ακολούθησαν στη Δήλο; Έχει στρατιωτική σημασία μόνο — «στρατιώτες» —, σημαίνει «έθνος» ή «υπήκοοι»; Ποια πολιτική δομή υποδηλώνεται με αυτές τις λέξεις; 263
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Ο Οδυσσέας κλείνει την ομιλία του επιστρέφοντας στο θέμα που αρέσει στη Ναυσικά (πρόσεξε άραγε κάποιο κοκκίνισμα στα μάγουλά της όταν το πρωτοανέφερε;), στην εύρεση συζύγου. Ελπίζει να της δώσουν οι θεοί ένα σύζυγο, ένα σπίτι και «ευτυχή ομοφροσύνη». Και καταλήγει με μια δόση του ηθικού στοχασμού που διαποτίζει τον ελληνικό κόσμο. Τίποτε δεν είναι πιο ωραίο και επιθυμητό, υποστηρί ζει, από ένα σπίτι που κυβερνιέται από αντρόγυνο με σύμφωνη γνώ μη. «Αυτό προκαλεί λύπη στους εχθρούς τους και χαρά στους φίλους τους. Αλλά το μεγαλύτερο όφελος το έχουν αυτοί οι ίδιοι». Το να βοηθάει κανείς τους φίλους του και να βλάπτει τους εχθρούς του αποτελεί το κεντρικό αξίωμα για την αρχαϊκή ελληνική ηθική που ποτέ δεν εξαφανίστηκε. Ποιες είναι οι πρακτικές επιπτώσεις αυτού του είδους της προσωκρατικής ηθικής αρχής; Ποιες είναι οι δυνα τότητες και ποιες οι αδυναμίες της; Πώς ταιριάζει με την ιστορία της επιστροφής του Οδυσσέα στην Ιθάκη; Τι μας λέει για το ελληνικό ιδεώδες περί γάμου; Η ώρα του μαθήματος κυλάει γρήγορα με αυτό το θέμα και μόνο —και δεν αγγίξαμε καν τις ψυχολογικές διαστάσεις του γεγονότος ότι μια νεαρή, όμορφη παρθένα έρχεται αντιμέτωπη με έναν ώριμο, κοσμογυρισμένο ήρωα που αναδύεται γυμνός από τα κύματα. Ούτε μιλήσαμε για την αλλαγή της τύχης του ίδιου του Οδυσσέα όταν φτάνει στο νησί, από εδώ και πέρα αρχίζει να παίρνει στα χέρια του τη μοίρα του, να προετοιμάζει την αρχή της θανάσι μης εκδίκησής του και ξαναμαθαίνει το πώς να απολαμβάνει μάλλον παρά να υποφέρει. Τα δομικά στοιχεία της ομηρικής σύνθεσης είναι πανταχού παρό ντα. Όταν ο Οδυσσέας συγκρίνει τη Ναυσικά με την Άρτεμη, αναφέρεται στη θεά ως «κόρη του μεγάλου Δία», διατύπωση που σχε δόν πάντα αφορά αποκλειστικά στην Αθηνά. Μήπως ο Οδυσσέας ελπίζει ότι η νεαρή κοπέλα είναι η θεά-σωτήρας του μεταμφιεσμένη; Οι σχολιαστές σπεύδουν να σημειώσουν την περίφημη «κυκλική σύν θεση» που συνδέεται με τα έπη, και ένα καλό παράδειγμα εμφανίζε ται στην κολακεία του Οδυσσέα: (α) Ο Οδυσσέας δεν έχει δει ποτέ του κανέναν σαν κι αυτή, (β) μένει έκθαμβος από το θέαμα, (γ) έχει δει ένα παρόμοια πανέμορφο κλαδί φοίνικα, (δ=β) είχε μείνει έκθαμ 264
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΪΚΟΛΗ ΪΠΟΘΕΣΗ
βος από το θέαμα, (ε=α) δεν έχει ξαναδεί κάτι σαν κι αυτό στη ζωή του. Τα λεξικογραφικά και γραμματικά θέματα μερικές φορές απει λούν να κατακλύσουν την τάξη των δευτεροετών: ασυνήθιστες γλωσ σικές χρήσεις (όπως το δόρυ που χρησιμοποιείται μόνο εδώ για το κλαδί της φοινικιάς), σπάνιες λέξεις (η λέξη εύμενέτησι στο τέλος του αποσπάσματος που χρησιμοποιείται για τους φίλους, εμφανίζεται μόνο άλλη μια φορά σε όλη την ελληνική γραμματεία, σε μια επιγραφή περίπου 1.000 χρόνια αργότερα), και ασυνήθιστη γραμματική (το νό ημα του δεύτερου μισού του τελευταίου στίχου έχει προκαλέσει πολ λές διαφωνίες). Σημειώστε ότι ακόμη δεν είπαμε τίποτα σχετικό με τα κίνητρα πίσω από τις περισσότερες λεπτομέρειες της ευφυέστατης ομιλίας του Οδυσσέα, σχετικά με το πώς η περιγραφή του για τη Δήλο υποδηλώνει στη Ναυσικά ότι είναι κοσμογυρισμένος, ότι έχει επισκεφθεί εξωτικούς τόπους ή ότι είναι ηγέτης ανθρώπων (δεν ήταν πάντα ένας γυμνός ναυτικός). Πουθενά αλλού σε όλο το έπος δεν αναφέρεται ο Οδυσσέας σε ταξίδι του στη Δήλο, μήπως λοιπόν πρόκειται για άλλο ένα ευφυές ψέμα; Μπορούμε να πιστέψουμε τη θαυμαστή περι πέτεια των περιπλανήσεών του που εξιστορεί στους γονείς της πριγκίπισσας; Όλο το χωρίο όμως αξίζει να διερευνηθεί από τον καλύτερο ειδικό επί της ρητορικής στο Τμήμα των Αγγλικών (μερικά πανεπι στήμια διαθέτουν αυτόνομο Τμήμα Ρητορικής) και από τον καλύτερο αναλυτή δημοσίων σχέσεων στο Τμήμα Επικοινωνίας. Μα, βεβαίως, και τα θέματα φύλου, σεξουαλικότητας και φυλής (άλλωστε η Ναυ σικά είναι μια εξωτική, ημιβάρβαρη πριγκίπισσα) θα είναι επίσης μέ ρος της συζήτησης. Ωστόσο, το να περιορίζει κανείς τον Όμηρο σε μερικά θέματα συζήτησης θεωρητικού ενδιαφέροντος είναι εξαιρετικά φτωχή προσέγγιση στους Έλληνες και δεν μπορεί παρά να οδηγήσει στο θάνατό του μέσα στην τάξη. Οι περισσότεροι προπτυχιακοί φοιτητές, κυρίως εκείνοι που διαβά ζουν τα έπη από μετάφραση, προτιμούν την Οδύσσεια από την Ιλιάδα. Η Οδύσσεια φαίνεται κάπως σύγχρονη. Είναι οικεία και προσεγγίσιμη, ιδιαίτερα οι περιπέτειες του Οδυσσέα με τους Κύκλωπες, τους 265
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Λωτοφάγους, την Κίρκη και την Καλυψώ, που θυμίζουν στους φοιτη τές περιπετειώδεις ταινίες, επιστημονική φαντασία και ιστορίες μα γείας. Έτσι, για παράδειγμα, τα σύγχρονα σχολικά βιβλία για το μάθημα της λογοτεχνίας συνήθως περιλαμβάνουν όλη την Οδύσσεια, και επιλογές μόνο από την Ιλιάδα. Πολλοί σύγχρονοι μελετητές επί σης συμφωνούν ότι βρίσκουν την Οδύσσεια περισσότερο της αρεσκείας τους. Το κατά 3.000 περίπου στίχους μικρότερο έπος παρέχει περισ σότερη τροφή για τις σύγχρονες θεωρητικές αναλύσεις, καθώς υπάρ χουν δυναμικές γυναίκες «με το τσουβάλι», σεξουαλικές «αντιστρο φές», αφηγηματικές «στρατηγικές», θέματα ταυτότητας και ωρίμανσης, ανθρωπολογικές εντάσεις μεταξύ φύσης και πολιτισμού και ε πιδέξιος λογοτεχνικός χειρισμός της πονηριάς, της μεταμφίεσης και της αναγνώρισης. Οι κλασικιστές επομένως τα βρίσκουν όλα αυτά πιο ευχάριστα από την πιο μελαγχολική τραγωδία των ορίων των ανθρωπίνων δυνατοτήτων και τους καταδικασμένους άντρες που διερευνώνται στην Ιλιάδα. Παρ’ ότι μεγάλο μέρος της επιστημοσύνης της τωρινής γενιάς επί της Οδύσσειας είναι απελπιστικά ανιαρό και ναρκισσιστικό, όπως τεκμηριώσαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, δεν μπορεί να θαμπώσει τη λάμψη του Ομήρου. Οι μάγισσες, τα μονόφθαλμα τέρατα, τα μα γικά νησιά, τα ταξίδια στον Άδη και το ευτυχισμένο τέλος του έ πους, διατηρούν αμείωτη την προσοχή του προπτυχιακού ακροατη ρίου, έστω κι αν ο καθηγητής τους συνεχίζει να μουρμουρίζει μονό τονα ότι «η ίδια αναχαιτισμένη μετάδοση μιμητικής μήτιος βρίσκε ται κάτω από την οδυσσειακή αρχιτεκτονική θεωρία» ή να θρηνεί ότι «η συνεχής άρνηση της ολοκλήρωσης των γυναικείων σκευωριών, που είναι επίσης άρνηση της γυναικείας επιθυμίας, τονίζει τη θηλυκή υποτέλεια». Ο «πολύτροπος» Οδυσσέας έχει πάντα μια νέα περιπέτεια που περιμένει τον περίεργο αναγνώστη μόλις στρίψει τη γωνία, κα θώς το έπος διασχίζει με ταχύτητα το χρόνο και το χώρο, γεμάτο με «φλας μπακ», ριζικές αλλαγές σκηνικού και αλλόκοτους χαρα κτήρες που μπαινοβγαίνουν. Ωστόσο, όσο υπέροχη και προσιτή κι αν είναι η Οδύσσεια, η Ιλιάδα είναι το μέγα ποίημα, η δύσκολη και σημαντική πρόκληση για 266
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΪΚΟΛΗ ΤΠΟΘΕΣΗ
όσους διδάσκουν Ελληνικά, που, αν θέλουν να είναι πραγματικοί δά σκαλοι των Ελληνικών, πρέπει να διδάσκουν την Ιλιάδα και να τη διδάσκουν συχνά. Οι περισσότερες ελληνικές ιδέες που διερευνήσαμε στο δεύτερο κεφάλαιο με την Αντιγόνη του Σοφοκλή —η γνώση αποκτιέται με πόνο, η μοίρα είναι το όριο της λογικής, ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ον, η αλήθεια προκύπτει μόνο μέσω διαφωνίας και ανοιχτής κριτικής, η ανθρώπινη ζωή είναι τραγικά σύντομη και κατά συνέπεια συνοδεύεται από υποχρεώσεις, ο χαρακτήρας είναι θέμα συμ φωνίας λόγων και έργων, το πιο επικίνδυνο ζώο είναι το θηρίο μέσα μας, η θρησκεία είναι χωριστή και υπόκειται στην πολιτική εξουσία, η ατομική ιδιοκτησία πρέπει να είναι απαλλαγμένη από κυβερνητι κούς καταναγκασμούς, ακόμη και οι αριστοκρατικοί ηγέτες αγνοούν το θέληση της εκκλησίας με κίνδυνο της ζωής τους— ξεκινούν από τον Όμηρο και κυρίως από την Ιλιάδα, και ποτέ ξανά δεν παρου σιάζονται τόσο ειλικρινά, χωρίς απολογίες ή λογική επεξεργασία. Μια σύντομη αντιπαραβολή του τέλους της Ιλιάδας με αυτό της Οδύσσειας μπορεί να φωτίσει μερικά από τα διαφορετικά ιδεώδη που είναι ενσωματωμένα στα ποιήματα και ίσως αποκαλύψει πιο σύντο μα τις προκλήσεις αλλά και τις ανταμοιβές από τη διδασκαλία της Ιλιάδας. Τα δύο έπη είναι συμπληρωματικά στην έκφραση της ελ ληνικής ιδέας για τον ήρωα. Η ρομαντική Οδύσσεια πρέπει να εξισορ ροπηθεί με την βαθύτερη τραγική θεώρηση του κόσμου που διαποτίζει την Ιλιάδα και το μεγαλύτερο μέρος της μεταγενέστερης ελ ληνικής σκέψης. Η Οδύσσεια είναι πιο ξεκάθαρη στις αξίες της, η Ιλιάδα πιο διφορούμενη· η πρώτη είναι πιο αισιόδοξη, η δεύτερη πιο μελαγχολική· η μια εμφανίζεται εξωτερική και κινητική, η άλλη ε σωτερική εξερεύνηση ανθρώπων που μένουν σε έναν τόπο. Ωστόσο οι φοιτητές που δεν διαβάζουν την Ιλιάδα δεν μπορούν ποτέ να κατα νοήσουν πλήρως την ελληνική λυρική ποίηση, την τραγωδία ή την ιστορία, που όλα τους αποτελούν κατά κάποιο τρόπο αντηχεία των ιδεών του μεγαλύτερου έπους του Ομήρου. Διαλέγουμε στην τύχη δέκα σημεία σύγκρισης, ωστόσο ο κατά λογος θα μπορούσε να μην έχει τέλος.
267
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Πράγματα. Με το τέλος της Οδύσσειας, ο Οδυσσέας έχει ξαναποκτήσει όλα σχε δόν τα υλικά υπάρχοντά του —σπίτι, υπηρέτες, βασίλειο, ακόμη και τα κοπάδια του. Η παραβίαση της βασιλικής φιλοξενίας από τους μνηστήρες απεικονίστηκε κυρίως με την κατασπατάληση των «α γαθών» του Οδυσσέα απ’ αυτούς, και το έπος κλείνει με τον πολύτρο πο να έχει αποκτήσει πλήρη έλεγχο όλων όσα του ανήκουν. Σύμφω νοι, και ο Αχιλλέας, στην τελευταία ραψωδία της Ιλιάδας, έχει ξαναπάρει το πολύτιμο απόκτημά του, αλλά από καιρό έχει απορρίψει το νόημα και την εγγενή αξία αυτού του «δώρου». Συνεπώς, η Ιλιάδα δίνει ένα πολύ διαφορετικό μήνυμα σχετικά με τη σπουδαιότητα των υλικών πραγμάτων στην όλη ιδέα του «ηρωισμού». Τόσο στο ένα όσο και στο άλλο έπος, ο Όμηρος απεικονίζει έναν πολιτισμό όπου η κατοχή των μοιρασμένων πολεμικών λαφύρων είναι η χειροπιαστή και η μοναδική απόδειξη τιμής και όπου η τιμή είναι εκείνο για το οποίο πρέπει να ζουν και να πεθαίνουν οι άνθρωποι. Στον ανταγωνισμό του να είσαι «πάντα καλύτερος και ανώτερος από τους άλλους» ο νικητής δέχεται δημόσια αναγνώριση του αριστείου του με υλικά δώρα που του απονέμουν οι σύντροφοί του. Αυτή η τιμή, με τη σειρά της, μπορεί να του δώσει φήμη και δόξα, την έσχατη ανταμοιβή για το ότι διακινδύνευσε να πεθάνει στη μάχη σε έναν κόσμο που ελάχιστες άλλες μορφές αθανασίας προσφέρει. Ωστόσο ο Αχιλλέας στην Ιλιάδα υφίσταται μια σταδιακή αλλά εκπληκτική μεταμόρφωση στην άποψή του για τέτοιου είδους αντα μοιβές και για την ίδια την κοινωνία που μόνο αυτές χρησιμοποιεί για να καθορίσει και να διαβαθμίσει την τιμή. Οργίζεται δικαιολογημένα (οι Έλληνες σύντροφοί του συμφωνούν ότι έχει αδικηθεί) και αποσύρεται από τη μάχη, όταν ο Αγαμέμνων, ο αρχηγός των Ελλήνων, του παίρνει το έπαθλό του, μια νεαρή αιχμάλωτη. Οι συνέπειες αυ τής της «οργής» (που είναι και η πρώτη λέξη του έπους) —όλα τα γεγονότα που επακολουθούν συμβαίνουν επειδή εκείνος αποσύρθηκε από τη μάχη — οδηγούν τον Αχιλλέα μόνο του στη συνειδητοποίηση ότι το όλο πολεμικό σύστημα τιμής είναι χρεοκοπημένο και βασι σμένο σ’ ένα ψέμα. Ο Όμηρος μας παρουσιάζει πρώτα των ηρωικό 268
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΓΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
κώδικα τιμής και τώρα ξαφνικά τον υπονομεύει. Ακόμη και στο πιο απλό επίπεδο ερμηνείας —η αξία μιας δεν καθορίζεται από το μέγεθος του σπιτιού μας, την ταχύτητα του αυτοκινήτου μας, την ηλικία της/του συζύγου μας ή την τιμή των παπουτσιών μιας — η νέα ε πίγνωση του Αχιλλέα έρχεται σε αντίθεση με τον υλισμό πολλών από τους σημερινούς φοιτητές, γονείς και αναρριχησίες καθηγητές και κατά συνέπεια αποτελεί ισόβαθμο αντίβαρο στην παραδοσιακή ηρωική περηφάνια του Οδυσσέα για τα υπάρχοντά του. Οι κλασικοί Έλληνες, όπως είδαμε, εμπιστεύονται τον μέσο άνθρωπο· δεν ξέχασαν ποτέ ότι οι θεοί ζηλεύουν την ευημερία και ότι το πιο πιθανό εί ναι να χτυπήσουν την ψηλότερη βελανιδιά στο δάσος. Κανένας, στην αρχή της Ιλιάδας, δεν επιθυμούσε περισσότερο από τον Αχιλλέα τα υλικά πράγματα· στο τέλος της, κανένας δεν τα ήθελε λιγότερο. Οικογένεια. Ο Οδυσσέας επιστρέφει στον πατέρα και στο γιο του και παίρνει ξανά τη θέση του στην οικογένεια ως γιος και πατέρας. Ο Λαέρτης, ο πατέρας του, ακτινοβολεί από χαρά: «Ποια είναι αυτή η μέρα για μένα, αγαπητοί θεοί; Αλήθεια χαίρομαι πολύ· και ο γιος κι ο εγγονός μου άμιλλα έχουν για την ανδρεία» (Οδύσσεια, ω 51*4-15). Ο Οδυσ σέας φτάνει σε αυτό που θα ονομάζαμε τώρα «περάτωση» και με τη νεκρή του μητέρα, την οποία επισκέπτεται στον κάτω. κόσμο όπου του ομολογεί ότι πέθανε «από τη λαχτάρα» για το γιο της. Ο Αχιλλέας, από την άλλη, αναφέρει απλώς τα παιδιά του στην Ιλιάδα, ενώ στην Οδύσσεια το φάντασμά του λαχταράει να ακούσει για τα κατορθώματα του γιου του (μια άλλη μορφή αθανασίας). Ε ί ναι σαφές ότι η παράλειψη σχεδόν του γιου του ήρωα στην Ιλιάδα σκοπό έχει να κάνει ακόμη μεγαλύτερη την απομόνωσή του. Στην περίφημη συνάντησή του με τον Πρίαμο, το βασιλιά της Τροίας, στην τελευταία ραψωδία, ο Πρίαμος θυμίζει στον Αχιλλέα τον πατέρα του που, όπως παρατηρεί ο Πρίαμος, σίγουρα ... χαίρεται στην ψυχή του και ελπίζει μέρα με τη μέρα ότι θα δει το γιο του τον αγαπητό να γυρίζει πίσω από την Τροία. Ιλιάς, Ο 491-492
269
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Ο Αχιλλέας όμως γνωρίζει ότι σύντομα 0α πεθάνει στην Τροία και δεν θα ξαναδεί ποτέ πια τον πατέρα του: ... γιατί σ’ αυτόν δεν γεννήθηκαν πολλά παιδιά στα ανάκτορά του που θα βασίλευαν, αλλά ένα παιδί γέννησε λιγόζωο, ούτε και τώρα αυτόν που γέρασε βέβαια τον περιποιούμαι... Ιλιάς, Ω 538-541
Η μητέρα του, η Θέτις, είναι θεά, και η αθανασία της τονίζει συνε χώς, διά της αντιθέσεως, τον επικείμενο θάνατο του γιου της. Άλλωστε εκείνη είπε στον Αχιλλέα ότι ήταν μοιραίο να πεθάνει στην Τροία, αν αποφάσιζε να ξαναμπεί στη μάχη. Ο τελικός ηρωισμός του Αχιλλέα απαιτεί να χάσει όλα όσα κάποτε θεωρούσε πολύτιμα και του επι φυλάσσει μια δυστυχισμένη μοναξιά σε ένα αδιάφορο σύμπαν. Οι Έ λ ληνες έδιναν μεγάλη αξία στην οικογένεια, ως πολιτισμικό θεσμό, και τόσο το ένα όσο και το άλλο έπος του Ομήρου διερευνούν με τους δικούς τους αθόρυβους τρόπους την αποδιοργάνωση των οικογενειών μέσα στη βαρβαρότητα του πολέμου: ο Οδυσσέας ξαναβρίσκει τους συγγενείς του χάρη στη δύναμη του νου, της ευφυΐας του· ο Αχιλλέας χάνει την οικογένεια που είχε, για να διεκδικήσει μια νέα αίσθηση τιμής πολύ πέρα από έναν κόσμο στον οποίο δεν θέλει πια να ανήκει. Ευτυχισμένο τέλος; Όπως είναι, βεβαίως, γνωστό, ο Οδυσσέας ξανασμίγει τελειωτικά και ευτυχισμένα με τη γυναίκα του, την εξίσου έξυπνη και πολύ πιο πιστή Πηνελόπη. Ο Αχιλλέας, όμως, δεν θα ξαναδεί ποτέ τον πιο στενό του φίλο, τον Πάτροκλο. Και το χειρότερο, θα πρέπει να ζήσει με την επίγνωση ότι ο δικός του θυμός, η δική του εγωιστική και πεισματική άρνηση να ξαναμπεί στη μάχη, οδήγησε στο θάνατο του Πατρόκλου. Ο Πάτροκλος, πιο ευαίσθητη ψυχή, λυπήθηκε τους λα βωμένους και ετοιμοθάνατους Έλληνες που χρειάζονταν απελπισμέ να τη βοήθεια του Αχιλλέα και γ ι’ αυτό φόρεσε την πανοπλία του Αχιλλέα για να πολεμήσει στη θέση του φίλου του που ήταν καλύ270
I
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
τερος πολεμιστής από τον ίδιο. Όταν ο Πάτροκλος σκοτώνεται από τον Έκτορα, ο Αχιλλέας χάνει κάθε επαφή με την ανθρωπιά και καταλαμβάνεται από μια φονική μανία που τελειώνει μόνο με την εκδίκηση και το φόνο του μεγαλύτερου εχθρού του. Το αντίτιμο αυτής της εκδίκησης, όπως έχει μάθει από καιρό ο Αχιλλέας από τη μητέρα του, θα είναι ο δικός του θάνατος που θα επακολουθήσει σύντομα. Στο τέλος του έπους, ο Αχιλλέας πρέπει να μάθει και να δεχτεί τις συνέπειες των πράξεών του: «... ο Αχιλλέας έκλαιγε για τον πατέρα του, κι άλλοτε πάλι για τον Πάτροκλο» (Ιλιάς, Ω 511-12). Τα λάθη του Οδυσσέα έχουν κι αυτά το αντίτιμό τους, αφού προκαλούν το θάνατο τόσων συντρόφων του (ιδιαίτερα στη σπηλιά του Κύκλωπα). Ωστόσο δεν χάνει κανένα αγαπημένο του πρόσωπο και μαθαίνει από τα λάθη του πώς να σώσει την οικογένειά του την κατάλληλη στιγμή. Η αισιοδοξία της Οδύσσειας πρέπει να ζυγιαστεί έναντι της σκληρής πραγματικότητας της Ιλιάδας, όπου ο αντίκτυ πος των αποφάσεων του Αχιλλέα καταστρέφει ό,τι αγαπάει περισσό τερο. Μέσα στη σφαγή μπροστά στην Τροία, μαθαίνει, αλλά είναι πια αργά, να ξαναποκτάει ό,τι έχει χάσει. Ο Λαέρτης έχει επιτέλους το γιο του στο πλευρό του· ο Πρίαμος αρκείται να ικετεύσει το φονιά του γιου του να του παραδώσει το σώμα του. Εκδίκηση. Υπάρχουν κακοί άνθρωποι στην Οδύσσεια, και ο ήρωας τους σκοτώνει όλους σε μια τελική, ικανοποιητική σκηνή εκδίκησης. Οι μνηστήρες είναι άπληστοι, λάγνοι, κοιλιόδουλοι, φονικοί, σκληροί, ψεύτες και σφετεριστές, βέβηλοι όλων όσα είναι ιερά στον ομηρικό κόσμο, και πραγματικά παίρνουν αυτό που τους αξίζει. Χειροκροτούμε όταν αυτοί οι καυχησιάρηδες το παρακάνουν με τους παλικαρισμούς τους και συναντούν τελικά κάποιον που δεν μπορούν να πάρουν με το μέρος τους ούτε να εξαγοράσουν. Ο Όμηρος χτίζει με αψεγάδιαστη μέθοδο δέκα ραψωδίες, για να οδηγήσει τον Οδυσσέα αργά, προσεκτικά, από τα πρώτα βήματά του στην ακτή της Ιθάκης μέχρι την καταστρο φή των εχθρών του στο ανάκτορό του. Όταν πια φτάνουμε στη φ, ζητωκραυγάζουμε με κάθε βέλος που απελευθερώνεται από τη χορ 271
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
δή του τόξου τού εκδικητή Οδυσσέα, του πρώτου και καλύτερου κό μη Μοντεχρίστου που επιστρέφει από τη λήθη. Οι μνηστήρες με την άγνοια και την ξιπασιά τους μαθαίνουν πολύ αργά ποιας ολκής άντρα είχαν ξεγράψει ως νεκρό. Η Ιλιάδα, από την άλλη, δεν έχει ξεκάθαρα αναγνωρίσιμους «κα κούς». Ο Έκτωρ, η νέμεση του Αχιλλέα, είναι ο πιο συμπαθής χα ρακτήρας στο ποίημα, ένας ηρωικός αλλά όχι αλάθητος πολεμιστής που πιστεύει πως η απαγωγή της Ελένης από τον αδερφό του ήταν λάθος. Ο Έκτορας δεν πολεμάει μόνο για την τιμή αλλά και για να προστατέψει τη σύζυγο που τον αγαπάει, το βρέφος γιο του, τους πολυαγαπημένους γονείς και την πατρίδα, για να υπερασπίσει μια υπόθεση που δεν είναι δυνατόν να τύχει υπερασπίσεως. Είναι ο τελευ ταίος και μοναδικός άντρας ανάμεσα στους φονικούς, εκδικητικούς Έλληνες και τις αθώες γυναίκες και παιδιά μέσα από τα τείχη της Τροίας. Στην πραγματικότητα, ο Αγαμέμνων και ο ίδιος ο Αχιλλέας, οι ηγέτες των Ελλήνων του Ομήρου, είναι πιο αμφιλεγόμενοι ηθικά απ’ ό,τι οποιοσδήποτε από τους Τρώες, με εξαίρεση τον Πάρη. Κι έτσι, ο φόνος του Έκτορα από τον Αχιλλέα, σε συνδυασμό με την κατοπινή κακομεταχείριση του νεκρού, εγείρει ερωτήματα σχετικά με τη φύση της εκδίκησης. Αντί να ικανοποιηθεί ο πόθος μιας για αίμα, για δίκαιη ανταπόδοση, νιώθουμε αποστροφή για τόσο πόσο μακριά το τραβάει ο Αχιλλέας. Το να σκοτώνεις έναν κοιλιόδουλο μνηστήρα που ποθεί τη γυναίκα σου και προσπαθεί να σκοτώσει το γιο σου είναι ένα πράγμα, το να διαμελίζεις το πτώμα ενός γενναίου μπροστά στα μάτια της γυναίκας, των παιδιών και των γονιών του είναι άλλο. Δεν είναι να απορεί κανείς που αυτή η πράξη εκδίκησης φέρνει στον Αχιλλέα —και στον αναγνώστη— μικρή παρηγοριά. Όλοι θα προτιμούσαμε να εκδικιόμαστε τους εχθρούς μιας με το λαμπρό τρόπο του Οδυσσέα· στην πραγματικότητα, είναι πιθανότερο να νιώσουμε άδειοι, όπως ο Αχιλλέας, αν το κάνουμε. Πόλεμος ή Ειρήνη; Η Οδύσσεια τελειώνει απότομια (οι περισσότεροι λόγιοι δεν πιστεύουν πια ότι η τελευταία ραψωδία αποτελεί μεταγενέστερη προσθήκη στο 272
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
κείμενο) με τη συμφιλίωση του Οδυσσέα και της οικογένειας του με τους συγγενείς των σκοτωμένων μνηστήρων. Καθώς η μάχη ξαναρ χίζει πάνω από τους νεκρούς πρίγκιπες της Ιθάκης (ο γερο-Λαέρτης δίνει το μοναδικό θανατηφόρο χτύπημα, καθώς διαπερνάει με το α κόντιο το κεφάλι ενός από τους επιτιθέμενους), η Αθηνά τρομοκρατεί τους συγγενείς των μνηστήρων και τους κάνει να τραπούν σε φυγή και να επιστρέφουν στα σπίτια τους. Εμπλέκεται μάλιστα και ο ίδιος ο Δίας, ρίχνοντας κεραυνό για να προειδοποιήσει τον Οδυσσέα να στα ματήσει. Το έπος τελειώνει με τέσσερις ακόμη στίχους, με την ειρή νη να βασιλεύει και πάλι στην Ιθάκη και με τη συμφιλίωση να είναι η τελική έκβαση της εμφύλιας έριδας. Σε αντίθεση με τον απογοητευτικό κατά κάποιον τρόπο κατευνα σμό των παθών, η συμφιλίωση στην τελευταία ραψωδία της Ιλιάδας αποτελεί την καρδιά του έπους. Ο Πρίαμος, ο πατέρας του Έκτορα, πρέπει να συρθεί στα πόδια του ανθρώπου που σκότωσε το γιο του, ικετεύοντας για την επιστροφή του πτώματος για ταφή, και ο φονιάς πρέπει να απολογηθεί για τις ευρύτερες συνέπειες των πράξεών του: «Ε γ ώ μάλιστα είμαι πολύ πιο αξιολύπητος· γιατί υπέμεινα τόσα, όσα κανείς άλλος θνητός πάνω στη γη, να φέρω στο στόμα μου το χέρι ανθρώπου που σκότωσε τα παιδιά μου». Έ τσ ι είπε· και στην ψ υχη αυτού [του Αχιλλέα] βαθιά ξεσήκωσε τον πόθο να κλάψει για τον πατέρα του· αφού έπιασε από το χέρι το γέροντα, τον απώθησε μαλακά, και οι δυο θυμήθηκαν, ο ένας τον ανδροφόνο Έκτορα, και έκλαιγε πολύ, αφού σερνόταν στα πόδια του Αχιλλέα, ενώ ο Αχιλλέας έκλαιγε για τον πατέρα του, κι άλλοτε πάλι για τον Πάτροκλο.
Ιλιάζ, Ω 505-512
Ο Αχιλλέας βλέπει τώρα, για πρώτη φορά πραγματικά, τα απο τελέσματα των πράξεών του σε άλλους: πατέρες και μητέρες, γυναί κες και παιδιά, μένουν απροστάτευτοι, μια ολόκληρη γενιά νεαρών πολεμιστών έχει μακελευτεί άσκοπα, ο ηρωικός κώδικας από τον οποίο εξαρτάται το νόημα της ίδιας της ζωής αποδεικνύεται απελ πιστικά ανεπαρκής. Επιστρέφει το σώμα του μεγαλύτερου εχθρού του, του φονιά του καλύτερου φίλου του, προσπαθώντας ακόμη να 273 18 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ελέγξει το θυμό του. Εδώ τα διαμειβόμενα είναι εσωτερικά όσο και εξωτερικά- ο Αχιλλέας αρχίζει να αντιλαμβάνεται την κοινή τραγω δία της ζωής, αντικρίζοντας το φριχτό νόημα του θανάτου για πρώ τη φορά. Ο απότομα ενηλικιωμένος ήρωας μαθαίνει ότι είμαστε όλοι — Τρώες και Έλληνες όμοια— πλάσματα μιας μέρας, υποκείμενα στην ίδια ιδιότροπη μοίρα, που μοιράζονται την κοινή ανθρώπινη ιδιό τητα που μας κάνει να είμαστε κοντότερα ο ένας στον άλλον απ’ όσο νομίζουμε. Ωστόσο, η συμφιλίωση των εχθρών είναι στιγμιαία, ψυχο λογικά και συναισθηματικά, η μάχη θα συνεχιστεί μετά από την εκεχειρία για να ταφεί ο Έκτωρ. Όπως παρατηρεί θλιμμένα ο Πρία μος με τα τελευταία του λόγια προς τον Αχιλλέα: Εννιά μέρες θα τον μοιρολογούμε μέσα στ’ ανάκτορα, τη δέκατη θα τον θάψουμε και ο λαός θα πάρει μέρος σε δείπνο, την ενδέκατη θα στήσουμε τύμβο σ’ αυτόν και τη δωδέκατη θα πολεμήσουμε, αν βέβαια είναι ανάγκη. Ιλιάς, Ω 664-67
Πράγματι, κανείς δεν αμφιβάλλει ότι αυτό ακριβώς θα «είναι ανά γκη» να κάνουν και πάλι οι Τρώες. Η Οδύσσεια είναι ουσιαστικά ένα ποίημα για την εγκαθίδρυση της ειρήνης σε έναν ταραγμένο κόσμο. Η Ιλιάδα εξετάζει τον πόλεμο, τόσο τις ηρωικές όσο και τις κτηνώ δεις πλευρές του, χωρίς υπόσχεση ότι θα τελειώσει με τους κακούς νεκρούς, τους καλούς ζωντανούς —χωρίς υπόσχεση ότι θα τελειώσει γενικώς. Θεία δίκη; Όπως είδαμε πιο πάνω, η Αθηνά συνεργάζεται αρμονικά με τον Δία στην Οδύσσεια για να διασφαλίσει την απονομή δικαιοσύνης στους θνητούς. Η Αθηνά καθοδηγεί, συμβουλεύει, μεταμφιέζεται, προστα τεύει και πολεμάει ακόμα στο πλευρό του Οδυσσέα. Πολύ λογικά, ο Δίας και η Αθηνά είναι οι πρώτοι χαρακτήρες που μιλάνε στη ραψω δία α, και η Αθηνά, η «κόρη του Δία», προφέρει τους τελευταίους στίχους του έπους, προειδοποιώντας τον προστατευόμενό της να στα ματήσει τη μάχη «μήπως και θυμώσει μαζί σου ο γιος του Κρό 274
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
νου». Πράγματι, απονέμεται δικαιοσύνη με τη βοήθεια των θεών: οι κακοί τιμωρούνται (ακόμη και οι υπηρέτριες που κοιμήθηκαν με τους μνηστήρες απαγχονίζονται) και οι καλοί ανταμείβονται, ανεξάρτητα από τη θέση τους —η πιστή γριά υπηρέτρια του Οδυσσέα και ο αφοσιωμένος του χοιροβοσκός ανταμείβονται όπως τους πρέπει. Όμως η ολοένα και πιο βαθιά επίγνωση του Αχιλλέα σχετικά με τη φύση του κόσμου αποκαλύπτει ότι οι θεοί είναι αναξιόπιστοι ως προς τη φροντίδα τους για απόδοση δικαιοσύνης. Οι καλοί υποφέρουν στην Ιλιάδα όσο και οι κακοί, οι γενναίοι πεθαίνουν το ίδιο γρήγορα με τους δειλούς, τα έπαθλα σε τούτο τον κόσμο πηγαίνουν σε εκεί νους που δεν τα κερδίζουν. Σ ’ αυτό ακριβώς το πλαίσιο ο Αχιλλέας αποκαλύπτει στον Πρίαμο τη νέα του οπτική που αντανακλάται στην εικόνα των δύο πιθαριών του Δία: Γιατί έτσι όρισαν οι θεοί για τους δυστυχισμένους θνητούς, να ζούνε δηλαδή πικραμένοι, ενώ αυτοί είναι χωρίς βάσανα. Γιατί δυο πιθάρια βρίσκονται στο κατώφλι του Δία με δώρα που δίνει, με δυστυχίες το ένα και το άλλο με αγαθά* σ’ όποιον τώρα ο Δίας που χαίρεται με τους κεραυνούς δώσει ανακατωμένα, αυτόν πότε τον βρίσκει το κακό και πότε το καλό· σ’ όποιον δώσει από τα δεινά, τον κάνει καταφρονεμένο, κι αυτόν καταστρεπτική αθλιότητα πάνα) στη θεία γη τον καταδιώκει, και τριγυρίζει χωρίς να είναι τιμημένος ούτε από τους θεούς ούτε από τους ανθρώπους. Ιλιάς, Ω 525-33
Βλέπουμε την «καβγατζίδικη» οικογένεια των Ολύμπιων για τε λευταία φορά στην αρχή της τελευταίας ραψωδίας, αλλά το τέλος της Ιλιάδας μένει σχεδόν δίχως θεούς, μόνο ο αγγελιαφόρος Ερμής εμφανίζεται σε ένα πολύ μικρό ρόλο. Ο Δίας και ο Απόλλωνας μπορεί να νοιάζονται για τον 'Εκτορα — τους πρόσφερε άλλωστε πολλές θυ σίες— αλλά το καλύτερο που μπορούν να προσφέρουν αυτές οι θεό τητες είναι η επιστροφή του ακρωτηριασμένου κορμιού του στον α δύναμο πατέρα του. Ο Αχιλλέας, που η ίδια του η μάνα είναι θεά, πρέπει να περιμένει ακόμη λιγότερα και τώρα το ξέρει. Αυτοί οι αμοραλιστές θεοί της Ιλιάδας τάραζαν πάντα, ή και ενοχλούσαν, τον ιουδαιοχριστιανικό κόσμο, και η παραβολή του Αχιλλέα επιβεβαιώνει 275
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
τόσο τη δύναμη όσο και τις ιδιοτροπίες τους. Οι λόγιοι μερικές φορές μιλούν ακόμη (και στους φοιτητές αρέσει να ακούν) για τη θεολογική ή φιλοσοφική «πρόοδο» που αντιπροσωπεύεται από τους (αλλοπρό σαλλα) «δίκαιους» θεούς της Οδύσσειας, αλλά, στην πραγματικότη τα, το θεϊκό πάνθεον της Ιλιάδας εξηγεί καλύτερα τα γεγονότα της ζωής και τον κόσμο που εμείς οι ίδιοι είναι πιθανότερο να γνωρίσουμε. Στην Τροία ή στην Αμερική, οι δίκαιοι δεν ανταμείβονται πάντα, συ χνότερα ευημερούν οι άδικοι, και, αν υπάρχουν θεοί (ο Αχιλλέας δεν είναι άθεος), η πιο προσιτή και χαριστική εξήγηση ίσως να είναι ότι οι αθάνατοι είναι απλώς αδύναμοι ή επιλήσμονες. Αλήθεια και ψέματα. Ο Οδυσσέας είναι μάστορας παραμυθάς και σώζει άπειρες φορές τη ζωή του δημιουργώντας μια νέα ταυτότητα επί τόπου. Είναι τόσο συνηθισμένος στο ψέμα και στις ψεύτικες ταυτότητες, ώστε κατά την επιστροφή του αποφασίζει, με σκληρότητα, να δοκιμάσει τον γέρο και τσακισμένο από τη θλίψη πατέρα του αντί να αποκαλυφθεί αμέ σως. Για περισσότερους από εβδομήντα στίχους, ο Οδυσσέας υφαίνει ξανά το παραμύθι του, προσποιούμενος ότι είναι ξένος ταξιδευτής που πριν πέντε χρόνια είχε φιλοξενήσει τον Οδυσσέα. Μόνο όταν ο Λαέρ της αρχίζει να βογκάει και να θρηνεί ρίχνοντας χώμα στο κεφάλι του, ο γιος του σπάει και ομολογεί ποιος πραγματικά είναι. Αυτό είναι το τελευταίο ψέμα του Οδυσσέα, ενώ ακόμη και ο ίδιος θεωρεί ότι το έχει παρακάνει στην τέχνη της εξαπάτησης. Είναι από τους λίγους ήρωες που αφήνουν το πεδίο της μάχης στην Τροία και μπορεί, αλλά και θέλει, να ξανακόψει και να ξαναράψει τον εαυτό του σε ό,τι χρειαστεί. Το εσωτερικό ταξίδι του Αχιλλέα καλύπτεται επίσης από την αφή γηση ιστοριών, αλλά διαφορετικού είδους που ίσως δεν θα περιμέναμε από αυτό τον ήρωα. Ο Αχιλλέας, που πρόκειται να πεθάνει σύντομα και βρίσκει τον κόσμο του όλο και περισσότερο δίχως νόημα, συνει δητοποιεί ότι δεν έχει άλλη επιλογή από το να δεχτεί τη ματαιότητα της ζωής και να συνεχίσει- τα ψέματα, τα ταξίδια και οι εξερευνήσεις δεν μπορούν να μασκαρέψουν τη μοίρα του. Η καθαρότητα αυτής 276
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΪΚΟΛΗ ΪΠΟΘΕΣΗ
της ριζικά νέας θεώρησης σημαδεύεται από την ανάγκη του να ξεπεράσει τη θλίψη του, να ελέγξει το θυμό του, και να κάνει και ο Πρίαμος το ίδιο. «Αλλά έλα λοιπόν», λέει στο βασιλιά, «κάθισε στο θρόνο, τις θλίψεις όμως ας τις αφήσουμε να κατακάτσουν στην ψυχή μας, κι ας είμαστε πικραμένοι. Γιατί δεν βγαίνει τίποτε από τον πικρό θρήνο» (Ιλιάς, Ω 521-524). Αφού μιλήσει στον Πρίαμο για τα δυο πιθάρια του Δία, τον προτρέπει ξανά «κάνε όμως υπομονή και μην κλαις αδιάκοπα στην ψυχή σου. Γιατί τίποτε δεν θα κάνεις με το να θρηνείς για το γιο σου ούτε θα τον αναστήσεις και γρήγορα κι άλλο κακό θα πάθεις» (Ιλιάς, Ω 549-551). Ο Πρίαμος, φυσικά, προσπαθεί να απορρίψει αυτή τη χειρονομία φιλοξενίας του φονιά, ανυπόμονος να γυρίσει στην Τροία με το σώμα του 'Εκτορα, αφού δεν έχει κοιμηθεί ούτε φάει από τότε που σκοτώθηκε ο γιος του, έντεκα μέρες πριν. Ο θυμός του Αχιλλέα φουντώνει και τρέχει έξω για να πάρει τα λύτρα και να τοποθετήσει προσωπικά το σώμα του 'Εκτορα στην άμαξα. Τελικά, υφαίνει μια παράδοξη εκδοχή του μύθου της Νιόβης, μια δημιουργική απόπειρα με πρόθεση να πείσει τον Πρίαμο να φάει. Η Νιόβη έχασε έξι γιους και έξι θυγατέ ρες, αλλά ακόμ.η κι αυτή «θυμήθηκε το φαγητό, αφού απόκαμε να χύνει δάκρυα» (Ιλιάς, Ω 613). Κι έτσι, οι δυο εχθροί κάθονται να φάνε μαζί, ο πατέρας με το φονιά του γιου του, ο ήρωας με τον πα τέρα του φονιά του πιο καλού του φίλου. Η ευωχία, όπως συχνά συμβαίνει, αντιπροσωπεύει τη δημιουργία κοινότητας και τη συνέχι ση της ζωής. Σ ’ αυτή την κορυφαία στιγμή —που δεν διαρκεί παρά ελάχιστα— ο Αχιλλέας και ο Πρίαμος βλέπουν πέρα από το προσω πικό τους δράμα: Αλλά αφού χόρτασαν από φαγητό, αληθινά ο Πρίαμος ο απόγονος του Δαρδάνου, θαύμασε τον Αχιλλέα πόσο μεγαλόσωμος και πόσο όμορφος ήταν γιατί έμοιαζε με τους θεούς όταν τον αντίκριζες, κι αυτός ο Αχιλλέας θαύμαζε το Δαρδανίδη Πρίαμο βλέποντας την ευγενική του μορφή και ακούοντας τα λόγια του.
Ιλιάς, Ω 628-632
Το τελευταίο ψέμα του Οδυσσέα ξεχειλίζει πια το ποτήρι. Έ χει μάθει ότι μπορεί, ότι πρέπει, να παραμερίσει ένα μέρος της καπα277
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
τσοσύνης του τώρα που βρίσκεται ασφαλής στο σπίτι του. Εκείνη τη στιγμή ο Οδυσσέας αρχίζει ν’ αφήνει το πολυτάραχο παρελθόν του πίσω του. Αλλά και η ιστορία του Αχιλλέα συνοψίζεται στο δικό του ταξίδι, ένα ταξίδι μεταφυσικό που τον έβγαλε από τον πολιτισμό του για να τον ξαναφέρει μέσα, αλλαγμένο για πάντα, αφού ξανακέρ δισε την ανθρωπιά του (έστω και αργά). Με τη δύναμη της δημιουρ γικής αφήγησης που αποκτά, δημιουργεί, έστω και στιγμιαία, μια συναίσθηση συμμετοχής στην κοινή ανθρώπινη μοίρα. Φαίνεται πως και ο Αχιλλέας γίνεται επιτέλους άνθρο^πος τόσο του λόγου όσο και της δράσης. Οι Έλληνες γοητεύονταν από τη δύναμη της γλώσσας και τη σχέση της με τη δράση και την ηθική. Στο τέλος των Ομη ρικών επών, αυτά τα ζητήματα διερευνώνται από εντελώς διαφορε τικές οπτικές γωνίες. Τα λόγια πρέπει να συνδέονται με τα έργα, και σ’ αυτό, αναπάντεχα ίσως, ο Αχιλλέας μας δείχνει το δρόμο και όχι ο ευφραδής Οδυσσέας. Από δω και πέρα τι; Τι περιμένει τους ήρωες όταν τελειώνουν τα έπη; Ο Οδυσσέας μα θαίνει ότι: «Ο θάνατος σ’ εσένα τον ίδιο θα έρθει πολύ ήσυχος από τη θάλασσα μακριά και τέτοιος που θα σε πάρει κάτω από το βάρος ευτυχισμένων γηρατειών. Και γύρω ο λαός σου ευτυχισμένος θα εί ναι» ( Οδύσσεια, λ 134-137). Τον Αχιλλέα, αντίθετα, ο θάνατος θα τον βρει γρήγορα, ίσως μέσα σε εβδομάδες. Νέος και στην ακμή του, μακριά από την πατρίδα, χωρίς φίλους, πατέρα, γυναίκα ή παιδιά, θα χαθεί μαχόμενος σ’ έναν πόλεμο που δεν πιστεύει πια, για ένα είδος δόξας που δεν θέλει πια να δεχτεί, ανάμεσα σε συντρόφους που δεν σέβεται πια. Ο επικείμενος θάνατος του Αχιλλέα —προλέγεται κατ’ επανάληψη— πλανάται πάνω από το σύνολο έπος, που άλλωστε είναι γεμάτο περιγραφές φριχτών θανάτων. Ο θάνατος έχει κάτι το τελεσίδικο κι είναι το θέμα που διαπερνάει την Ιλιάδα. Σε τούτο το έπος δεν υπάρχει χώρος για την υπόσχεση αθανασίας που δίνεται στον Μενέλαο και στον Οδυσσέα στην Οδύσσεια. Ο Οδυσσέας μπορεί να επισκέπτεται τον κόσμο των νεκρών και να επιστρέφει, αλλά για τον Αχιλλέα κάτι τέτοιο είναι αδιανόητο. Ο Όμηρος μάλιστα επιση 278
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΪΚΟΛΗ ΪΠΟΘΕΣΗ
μαίνει ειρωνικά αυτή ακριβώς τη διαφορά, καθώς στην Οδύσσεια βά ζει τον Αχιλλέα στον κάτω κόσμο να μέμφεται τον Οδυσσέα για τη συμβουλή του να μην αγανακτεί που πέθανε αφού έχει μεγάλη δύνα μη ανάμεσα στους νεκρούς: «Μ η με παρηγορείς για το θάνατο, δοξασμένε Οδυσσέα. Θα επιθυμούσα ακόμη και εργάτης στη γη να ήμουνα και να δουλεύω με μισθό σε άλλον άντρα, ακτήμονα και χω ρίς άλλη περιουσία, παρά να βασιλεύω σε όλους τους πεθαμένους» (Οδύσσεια, λ 488-491). Στην Ιλιάδα δεν υπάρχει παράδεισος που να περιμένει ακόμη και τους πιο εξαίρετους θνητούς. Οι νεκροί έχουν μια δίχως νόημα, δίχως σώμα ύπαρξη στον Άδη. Το τελεσίδικο του θανάτου φαίνεται στους φοιτητές ιδιαίτερα σκληρό, μια ειδωλολατρική ιδέα που κάνει τον πόνο πάνω σε τούτη τη γη δίχως νόημα. Φυσικά, για τους Έλληνες είναι ως επί το πλείστον το αντίθετο: ο θάνατος δίνει νόημα στη ζωή, περιβάλλει και προσδιορίζει την ανθρώπινη κατάσταση. Όσοι αμφι βάλλουν ας ρίξουν μια ματιά στις αμοραλιστικές και κατά συνέπεια ασήμαντες ζωές των Ολύμπιων, εκείνων που «δεν γερνούν και ζουν για πάντα». Το γεγονός της θνητότητας αναγκάζει τους ανθρώπους να βρίσκουν κάποιο νόημα για την ύπαρξή τους εδώ και τώρα, να ανακαλύπτουν κάθε μέρα τι σημαίνει το «ευ ζην». Από τους δυο ήρωες, ο Αχιλλέας αντιμετωπίζει και αποδέχεται το θάνατο πιο έντι μα και, κατά ειρωνικό τρόπο, με μεγαλύτερη κατανόηση. Εχθροί. Η κυρίως πάλη του Οδυσσέα είναι εναντίον εξωτερικών «κακών», γοησσών σαν την Καλυψώ και την Κίρκη (και εν δυνάμει σαν τη Ναυσικά), ανθρωποφάγων όπως ο Πολύφημος, οι Λαιστρυγόνες και η Σκύλλα, των στασιαστών και απερίσκεπτων αντρών του και των μνηστήρων στο σπίτι του. Το ταξίδι προς την πατρίδα του είναι τόσο επικίνδυνο ώστε μόνο εκείνος, από τα δώδεκα πλήρως επανδρωμένα πλοία του, επιστρέφει ζωντανός. Στην πορεία, κάνει επίσης κι ένα εσωτερικό ταξίδι, καθώς μαθαίνει να τροποποιεί την ηρωική του ταυ τότητα για να επανενταχθεί στην οικογένεια και την κοινότητά του. Στην Οδύσσεια οι «φυσικές» δυνάμεις, που αντιτίθενται στον πολιτι 279
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
σμό και στην επιτυχία του Οδυσσέα, αντιπροσωπεύονται κατά το πλείστον από τέρατα και πειρασμούς — δυνάμεις της φύσης και της ημιάγριας κατάστασης που επικρατούν έξω από την πόλιν. Η ασυνείδητη πάλη του Αχιλλέα, όμως, είναι με τον εαυτό του, ακόμα και οι εξωτερικές μάχες που δίνει είναι κατ’ αρχήν αντανα κλάσεις της διαπάλης με το θηρίο εντός του. Ο Αχιλλέας, ο άριστος των Αχαιών, έχει αδικηθεί από τους συμπατριώτες του. Είναι θυμω μένος. Ως εκ τούτου, δικαιολογημένα εγκαταλείπει τους Έλληνες να σφαχτούν από τον Έκτορα και τους απελπισμένους Τρώες. Το πείσμα του αποζημιώνεται με ένα είδος συγνώμης από τον Έλληνα αρχηγό Αγαμέμνονα, καθώς και με δώρα που κάποτε θεωρούσε ότι προσδιό ριζαν τη θέση του στον κόσμο. Ο θυμός του δεν θα τον αφήσει να τα δεχτεί: «Αλλά φουσκώνει από οργή η καρδιά μου, σαν θυμηθώ το πόσο εξευτελιστικά με αδίκησε ο Ατρείδης ο Αργείος, σαν να ήμουν άτιμος μέτοικος» (Ιλιάς, I 646-648). Ωστόσο μαλακώνει αρκετά ώ στε να αφήσει τον Πάτροκλο να πολεμήσει στη θέση του, αλλά η οργή τον καταλαμβάνει και πάλι όταν ο φίλος του σκοτώνεται. Το όργιο των φόνων στις ραψωδίες Τ, Φ και X δείχνει τον Αχιλλέα στην πιο θηριώδη του μορφή, να επιθυμεί μόνο να κομματιάσει και να φάει ωμή τη σάρκα του Έκτορα. Η πάλη του με το θηρίο στη ραψωδία Ω εξυψώνει το έπος σε υψηλή ποίηση και μας φέρνει αντι μέτωπους με τις τάσεις, τις σύμφυτες της ανθρώπινης φύσης, που ελλοχεύουν σε όλους μας κάτω από το επίχρισμα της παιδείας και του πολιτισμού. Αυτή η εικόνα της εγγενούς καταστροφικότητας της ανθρώπινης φύσης βρίσκεται, όπως είδαμε στο δεύτερο κεφάλαιο, στον πυρήνα της ελληνικής σοφίας. Πιο ολέθριος από την απόσυρση του Αχιλλέα από την κοινότητα είναι μόνο ο τρομακτικός τρόπος με τον οποίο προσπαθεί να παρακάμψει εντελώς την κοινότητα με την α πάνθρωπη καταδίωξη του Έκτορα. Και τα δύο έπη υποδηλώνουν ότι ο μεγαλύτερος εχθρός είναι πάντα μέσα, όχι έξω, αλλά, ενώ ο Αχιλλέας μπορεί να ήταν πολύ κακός σύντροφος στο ταξίδι του Οδυσσέα, επιδεικνύει μεγαλύτερο θάρρος με το να κοιτάξει μέσα του και να μην του αρέσει αυτό που βλέπει.
280
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΤΙΙΟΘΕΣΗ
Άνθρωποι και ιδέες. Τέλος, η Οδύσσεια είναι η ιστορία του Οδυσσέα (η πρώτη λέξη του κειμένου είναι άνδρα), της επιστροφής του στην πατρίδα και η απο κατάσταση της κοινωνικής τάξης. Από την ε μέχρι και την ω ρα ψωδία σπάνια χάνουμε από τα μάτια μας τον ήρωα. Ακόμη και οι εξαιρετικές τέσσερις πρώτες ραψωδίες, στις οποίες ο Οδυσσέας δεν εμφανίζεται άμεσα, χτίζουν το θέμα της κρυμμένης ταυτότητας, της ωρίμανσης, της δικαιοσύνης και της οικογενειακής ζωής που κυριαρ χούν στο έπος. Η Ιλιάδα, από την άλλη, δεν είναι για τον Αχιλλέα αλλά για τις συνέπειες της οργής του πάνω στον ίδιο και τους άλ λους. Ο ίδιος ο Αχιλλέας δεν είναι το επίκεντρο της δράσης παρά σε τρεις μόνο από τις πρώτες δεκαοκτώ ραψωδίες. Εξαφανίζεται επίσης στο τέλος του έπους, αφού δεν υπάρχει στους τελευταίους 130 στί χους. Η Ιλιάδα δεν κλείνει με θεούς, με θρίαμβο ή με ξανασμίξιμο, αλλά με ένα ολότελα διαφορετικό είδος αναγέννησης: Και όταν ύψωσαν τον τύμβο, γύρισαν πίσω- αλλά έπειτα, αφού μα ζεύτηκαν όλοι με τάξη, έτρωγαν σε μεγαλόπρεπο τραπέζι σ τ’ ανά κτορα του Πριάμου, του διαπρεπούς βασιλιά. Κι έτσι αυτοί τέλεσαν την ταφή του ιπποδαμαστή 'Εκτορα.
/λίάς, Ω 801-804
Θάνατος και αναγέννηση, θυμός και συμπόνια, ταφή και ευωχία, πό νος και επιβεβαίωση είναι οι τελευταίες εικόνες της Ιλιάδας. Ο Αχιλλέας βλέπει ξαφνικά μπροστά του, καθαρότερα από κάθε άλλον, μια μεγάλη άβυσσο, τα όρια που θέτει η ίδια η ανθρώπινη υπόσταση. Ο ηρωισμός του είναι η προσπάθειά του να δεχτεί αυτό τον μάλλον μελαγχολικό κόσμο με το θάνατο και τη λύπη του και να προχωρήσει μπροστά. Αυτή η πίστη στο κουράγιο και στην αξιοπρέπεια του αν θρώπινου πνεύματος καθρεφτίζεται πιο οικουμενικά στη λάμψη της νεκρικής πυράς και στην ευωχία στην Τροία. Η τραγωδία και η καρ τερικότητα — τόσο του Αχιλλέα όσο και της ανθρωπότητας γενι κά— συγκινούν ακόμη και τον δεκαοκτάχρονο, αν βέβαια πλησιά σουμε αρκετά αυτό το τρομερό είδος για να το δούμε. 281
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Η διδασκαλία, λοιπόν, είναι η πρωταρχική υπευθυνότητα ενός μέ λος του διδακτικού προσωπικού και η βασικότερη προϋπόθεση της εκπαίδευσης. Συλλογιζόμαστε τα πρότυπα από τη Δύση, έναν Ιησού ή έναν περίεργο Σωκράτη. Δεν είχαν γραφείο, τίτλους, θητείες σε αξιώματα, δεν πέρασαν από πανεπιστημιακές σχολές, δεν έγραψαν το παραμικρό, δεν κέρδισαν τίποτε, τους μίσησαν πολλοί, ενώ απέρριψαν ακόμη και την «ταμπέλα» του δασκάλου. Το μόνο που έκαναν ήταν να αναζητούν με προσοχή την αλήθεια στις απρόθυμες αποκρί σεις κάποιου αμήχανου συνομιλητή. Οτιδήποτε άλλο συνδέεται συνή θως με το πανεπιστήμιο είναι γαρνιτούρα στην εκπαιδευτική τούρτα. Στον πυρήνα του εγχειρήματος παραμένει η μετάδοση ιδεών και ικανο τήτων. Μέσω τις δικής τους γνώσης, ενθουσιασμού και προσπάθειας να εμπλέξουν τους φοιτητές τους και να τους φέρουν αντιμέτωπους με προκλήσεις, οι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι μπορούν, τον καλό και ρό, να κάνουν αλχημιστικά θαύματα. Όπως προσπαθήσαμε να αποδείξουμε όμως, οι Έλληνες δεν είναι εύκολοι σύντροφοι, και τα Ελληνικά απαιτούν μεγάλες θυσίες και προσπάθειες. Ακόμη και η Ιλιάδα —η λαμπρότερη έναρξη που θα μπορούσε να επιθυμήσει ποτέ πολιτισμός — είναι ξένο κείμενο, ένα μακρύ ποίημα συντεθειμένο με αρχαιοπρεπή τρόπο και ασχολούμενο με δυσάρεστες πλευρές της ανθρώπινης φύσης, όπως ο θυμός, η περη φάνια, η θηριωδία στον πόλεμο και η θνητότητα. Στην τελευταία ίσως ραψωδία, μετά από 15.000 στίχους, μπορεί ο αναγνώστης που τη διαβάζει για πρώτη φορά να αρχίσει να αντιλαμβάνεται το «ταξί δι» του Αχιλλέα και να μετέχει στην απότομη συνειδητοποίηση του ήρωα ότι η τραγωδία της ανθρώπινης ύπαρξης είναι ο δεσμός που μας ενώνει όλους. Τα θέματα που προβάλλει το έπος είναι δύσκολα. Το ομηρικό όραμ.α είναι απωθητικό για το σύγχρονο κοινό που είναι μεγαλωμένο σ’ έναν κόσμο ρομαντικής φαντασίωσης, ψυχοθεραπείας, ενός πανάγαθου Θεού ή ενός επιπόλαιου κυνισμού. Η αμήχανη συμπόνια του Αχιλλέα προς τον εχθρό του μοιάζει, για τον πρωτοετή φοιτητή, θλιβερά ανε παρκής αποζημίωση για τις ώρες που ξόδεψε με τα παράξενα ονόμιατα, τις ατέλειωτες εχθροπραξίες, τα παιδιάστικα πείσματα και τους 282
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΓΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
θανάσιμους τραυματισμούς. Ωστόσο είναι δουλειά και καθήκον κάθε νέας γενιάς δασκάλων και λογίων, τόσο στην τάξη όσο και στα έντυ πα, να κάνει τις προκλήσεις της ανάγνωσης αυτού του έπους —και της συμμετοχής στην ελληνική παιδεία— να αξίζουν τον κόπο. Δεν πρόκειται για εύκολη δουλειά, προσφέρει ελάχιστες χειροπιαστές α νταμοιβές και συχνά αποκομίζει την περιφρόνηση των ίδιων των φοι τητών που προσπαθούμε να διδάξουμε. Η διδασκαλία των Ελληνι κών δεν είναι εύκολη υπόθεση. Δυστυχώς, πολλοί κλασικιστές δεν μπορούν ή δεν θέλουν να κα ταλάβουν το δίλημμα του επαγγέλματος τους, με αποτέλεσμα να μην κάνουν τις απαιτούμενες θυσίες. Πολύ συχνά η ορμητικότητα του προπτυχιακού φοιτητή δίνει τη θέση της στην κατάθλιψη του μεταπτυχιακού· οι Κλασικές Σπουδές παύουν να είναι ολονύχτια ανάγνωση της δύστυχης καταδικασμένης Ανδρομάχης πάνω στο τεί χος να τραγουδάει: «Αλλά συ, Έκτορα, είσαι για μένα πατέρας και σεβαστή μητέρα κι αδερφός, εσύ ’σαι για μένα και δυνατός σύζυ γος». Τώρα πρέπει να προλάβει να διαβάσει όλο τον τεχνητό κόσμο που έχουν χτίσει οι κλασικιστές με πρακτικά συνεδρίων, υπομνήμα τα, σύμμεικτα, μονογραφίες και βιβλιοκρισίες γύρω από τον αληθινό κλασικό κόσμο. Τις περισσότερες φορές, μετά από λίγους μήνες στο μεταπτυχιακό τμήμα, ο φοιτητής που πριν πάρει το πτυχίο του λα χταρούσε να διαδώσει τη γνώση των Ελλήνων, αναζητάει καταφύγιο στο κλειστό κύκλωμα των μυημένων των Κλασικών Σπουδών. Είναι φανερό ότι έχει έρθει η στιγμή για ένα νέο ορισμό της «δι δασκαλίας των Ελληνικών στο πανεπιστήμιο»: δεν πρέπει να ση μαίνει συγγραφή κάποιου εξειδικευμένου άρθρου σε επιστημονικό πε ριοδικό, διάλεξη επισκέπτη καθηγητή στην άλλη άκρη της χώρας σ’ ένα ελάχιστο κοινό λογίων, επίσκεψη σε «δεξαμενή σκέψης», παρα κολούθηση κάποιου συνεδρίου, ομιλία σε 300 ανώνυμους μαθητές δυο φορές την εβδομάδα ούτε συμβουλές μια στο τόσο σε κάποιο φοιτη τή σχετικά με το θέμα της διατριβής του. Το να διδάσκεις Ελληνικά σημαίνει να αναλαμβάνεις την ευθύνη για την καθοδήγηση, τη βελτί ωση και την ανάπτυξη των φοιτητών σου μέσω διαλέξεων, ερωτή σεων και απαντήσεων στην τάξη, σημαίνει επίσης διάβασμα, βαθμο 283
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
λόγηση και συζήτηση κάθε εργασίας τους, καθώς και συναντήσεις με μέλη της τάξης ατομικά για εξέταση υλικού ή για συμβουλές όταν αναφύονται προβλήματα. Το να διδάσκεις Ελληνικά σημαίνει να δημιουργείς νέες τάξεις, νέες θέσεις διδακτικού προσωπικού και να διευρύνεις το πεδίο οπουδήποτε και οποτεδήποτε κάποιος λέει ή γρά φει κάτι για τους Έλληνες. Σημαίνει να βάζεις τους Έλληνες στην καρδιά σου, να συνταιριάζεις τα λόγια τους με τα έργα σου, να είσαι ένας Οδυσσέας που μπορεί να γοητεύσει, να ηγηθεί, να πολεμήσει, να υποφέρει, να θυσιάζει και να έχει συνέχεια το νου του στο γιατί γίνο νται όλα αυτά και πώς θα επιστρέφει σπίτι του, και ταυτόχρονα να είσαι ένας Αχιλλέας που βλέπει τον τοίχο να πλησιάζει και, με μια διεστραμμένη χαρά, να «σανιδώνεις» το γκάζι.
284
ΠΕΜ ΠΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ Γιατί ο γερο-αρματηλάτης Πηλέας μ’ έστειλε μαζί σου εκείνη τη μέρα, όταν από τη Φθία σ’ έστειλε άπειρο στον Αγαμέμνονα, χωρίς ακόμη να ξέρεις τον κοινό πόλεμο και τις συνελεύσεις, όπου διαπρέπουν οι άντρες. Γ ι’ αυτό μ’ έστειλε, για να διδάξω όλα τούτα, να είσαι ρήτορας λόγων και εκτελεστής έργων. Γ ι’ αυτό, στην περίπτω ση αυτή, δεν θα ήθελα αγαπητό μου παιδί να μείνω μακριά σου. Όμηρος, Ιλιάς [I 438-445] (Ο Φοίνιξ στον Αχιλλέα)
Αφού ο τομέας μας είναι τόσο πλούσιος και το μήνυμά του τόσο επίκαιρο, δεν θα μπορούσαν οι Έλληνες να εμφανίζονται στην τηλε όραση, να ξαναμπούν στις τάξεις του γυμνασίου, να παραγκωνίσουν την κοινωνιολογία, να κάνουν την ψυχοθεραπεία να δώσει τη θέση της στη μυθολογία και τις σπουδές ί,α Καζα στα Λατινικά, να γίνουν, με άλλα λόγια, μέρος της σύγχρονης αμερικανικής ζωής; Δεν θα μπορούσαν οι Έλληνες να βοηθήσουν στην αναμόρφωση του ακα δημαϊκού κατεστημένου, να ξεμπροστιάσουν τους υποκριτές και να στείλουν τους «ψιλικατζήδες» του πανεπιστημίου από κει που ’ρθαν; Δεν μπορεί να εμφανιστεί μια νέα γενιά κλασικιστών, όχι για να εκ παιδεύσει περισσότερους κλασικιστές, αλλά για να μορφώσει το ευ ρύτερο κοινό; Ίσως, αλλά μόνο αν αλλάξουμε όχι απλώς τη συμπε ριφορά και τις αξίες των κλασικιστών, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο εκπαιδεύονται και διδάσκονται. Η παρακμή του σύγχρονου πανεπιστημίου προέρχεται κατ’ ευθεί αν από τα κακά της κοινωνίας του ύστερου εικοστού αιώνα. Όλες οι προσπάθειες για την επαναφορά της ελληνικής σοφίας με την ανα μόρφωση της ανώτατης εκπαίδευσης είναι καταδικασμένες να απο285
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
τύχουν, εφόσον απουσιάζει μια ευρύτερη αμερικανική αναγέννηση. Η ειρωνεία εδώ είναι ότι στρεφόμαστε με όλο και μεγαλύτερη απελπι σία στο πανεπιστήμιό μας για να κάνει αυτό που δεν μπορεί: να διορ θώσει τα εγγενή καρκινώματα του σύγχρονου πολιτισμού μας. Ω στόσο καμιά εκπαίδευση, ιδιαίτερα η ανώτατη, δεν μπορεί να αναιρέ σει δεκαοκτώ χρόνια σχολικής και γονικής αποτυχίας. Οι Έλληνες γνώριζαν ότι τα παιδιά μαθαίνουν να γίνονται υπεύθυνα και πολύτιμα μέλη της κοινωνίας —να είναι οι παραγωγικοί και όχι οι απλώς ευτυ χισμένοι πολίτες του Ησίοδου— μόνο με συνεχή ενδυνάμωση από την οικογένεια με την υποστήριξη των επικουρικών, εκπαιδευτικών, θρησκευτικών, πολιτικών και κοινωνικών θεσμών της κοινότητας. Με άλλα λόγια, χωρίς τη λειτουργική και αποτελεσματική πόλιν (που σαφώς λείπει από την Αμερική), τα παιδιά δεν γίνονται και δεν θα γίνονται ολοκληρωμένοι άνθρωποι — όπως πασχίζει ο Αριστοτέλης να μας θυμίσει. Ας γίνουμε σαφείς. Κανένα κολεγιακό πρόγραμμα μαθημάτων δεν μπορεί να μεταμορφώσει δυσλειτουργικούς, αδαείς εφήβους σε παρα γωγικούς και ηθικούς, και πολύ λιγότερο σε πληροφορημένους και μορφωμένους, πολίτες. Κάθε αναμόρφωση του προγράμματος σπου δών από το κολέγιο και πάνω θα είναι ελάχιστα χρήσιμη χωρίς την αναζωογόνηση όλων των άλλων στοιχείων της πόλης-κράτους. Ελά χιστων μόνο φοιτητών η ζωή μπορεί να αλλάξει από ένα βιβλίο, ένα μάθημα, έναν καθηγητή, και βεβαίως δεν υπάρχει μεγαλύτερη ικα νοποίηση για ένα δάσκαλο από το να αποτελέσει μέρος μιας τέτοιας μεταμόρφωσης. Ωστόσο είναι απονενοημένο να περιμένεις ότι κάτι τέτοιο μπορεί να είναι οτιδήποτε άλλο παρά εξαίρεση, μια τελευταία απόπειρα να σωθούν λίγοι στην τύχη. Είναι δυνατόν, σε εποχές κοινω νικού χάους, μια εχέφρων κοινωνία να εξαρτάται από ένα και μόνο θεσμό για τη σωτηρία της, από ένα θεσμό μάλιστα που αγγίζει τους αποδέκτες του μόνο μετά από δεκαοκτώ χρόνια ζωής; Συμφωνούμε λοιπόν ότι η σωτηρία του Ομήρου στο πανεπιστήμιο, η εισαγωγή κλασικών προτύπων σκέψης και συμπεριφοράς στους αμύητους και αδαείς, δεν μπορούν από μόνα τους να σώσουν μια χαμένη γενιά Αμε ρικανών. 286
ΤΙ ΘΛ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
Ωστόσο, η μεταμόρφωση του αποτυχημένου σύγχρονου πολιτισμού σε ένα σύστημα λειτουργικής πόλεως πρέπει από κάπου να ξεκινή σει. Έχουμε υποστηρίξει ότι ένα σημαντικό και εν πολλοίς μη αναγνω ριζόμενο πρώτο βήμα — ιδιαίτερα τώρα — είναι να κατανοήσουμε τη δική μας ελληνική προέλευση και κατά συνέπεια το πώς και το γιατί είμαστε Δυτικοί. Δεδομένου ότι αυτή η διερεύνηση είναι απίθανο να λάβει χώρα οπουδήποτε αλλού παρά στο πανεπιστήμιο, στρεφόμαστε στο πρόγραμμα μαθημάτων του κολεγίου για βοήθεια. Οι τωρινοί δά σκαλοι στοιχειώδους εκπαίδευσης, που συχνά εκπαιδεύονται στο πώς, αλλά όχι στο τι, να διδάσκουν, είναι προϊόντα ενός αποτυχημένου πα νεπιστημιακού προγράμματος σπουδών κι έτσι κληροδοτούν αυτή τη συμφορά σε κάθε νέα γενιά παιδιών. Τπάρχουν, στην πραγματικότητα, ήδη μια χούφτα προνοητικά κο λέγια στις ηπα που έχουν πρόγραμμα σπουδών βασισμένο στο δυτικό πολιτισμό, αλλά —κι αυτό είναι σημαδιακό— τα ονόματά τους είναι απίθανο να είναι γνωστά σε οποιονδήποτε έξω από τους ακαδημαϊ κούς κύκλους. Πράγματι, όσο πιο γνωστό είναι ένα πανεπιστήμιο τόσο πιο πολύ απέχει μάλλον το πρόγραμμα σπουδών του από τους Έλληνες. Ας μην ξεχνάμε ότι ο στόχος της ανώτατης εκπαίδευσης είναι να αποδώσει νεαρούς ενηλίκους εφοδιασμένους με τη σοφία, τις δεξιότη τες και την επιθυμία να ζήσουν σκεπτόμενοι, ηθικά και παραγωγικά, είτε πρόκειται να γίνουν δάσκαλοι ή μαραγκοί, γεωργοί, δάσκαλοι ή μηχανικοί. Η πανεπιστημιακή εμπειρία σίγουρα δ ε ν είναι, και ποτέ δεν ήταν, σχεδιασμένη ώστε να διδάξει στους φοιτητές ένα επάγγελ μα, αυτό που οι Έλληνες αποκαλούσαν «τέχνη». Όσοι έλαβαν αυ στηρή εκπαίδευση στο «Τμήμα Ελευθέρων Σπουδών» θα είναι ικανοί να διδαχτούν στο χώρο εργασίας οποιοδήποτε καθήκον μπορεί να α παιτούν οι περισσότερες δουλειές' που συνδέονται με ένα προπτυχιακό πιστοποιητικό σπουδών, όπως επιχειρήσεις, λογιστικά, κοινωνική ερ γασία, ψυχαγωγία ή διδασκαλία. Αντιλαμβανόμαστε ότι πολλοί από φοιτοι λυκείου θα προτιμήσουν (και θα είναι προτιμότερο) να παρακο λουθήσουν επαγγελματικές σχολές, τις οποίες κατά συνέπεια οι πολι τείες και οι κοινότητες πρέπει να χρηματοδοτούν με χρήματα που θα 287
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
εξοικονομήσουν από την αφαίρεση οριακών προγραμμάτων από το πανεπιστήμιο. Ο αγρότης πηγαίνει στο κολέγιο για να αποκτήσει θεωρητικές γνώσεις που ίσως τύχει να τον βοηθήσουν να καταλάβει καλύτερα την τραγωδία και το μυστήριο της αγροτικής ζωής· δεν χρειάζεται να γραφτεί στο κολέγιο για να πάρει πτυχίο στο πώς να να σβαρνίζει, να κλαδεύει ένα δέντρο ή να βγάζει από τα σταφύλια κρασί. Τέτοιες επαγγελματικές σχολές πρέπει να απορροφήσουν τα υπάρχοντα κολεγιακά επαγγελματικά τμήματα, και έτσι η φοίτηση σ’ αυτές να γίνει στ’ αλήθεια χρήσιμη, προσφέρόντας ένα εντατικό διετές πρόγραμμα με εκπαιδευτική πρακτική στον κόσμο των επι χειρήσεων. Θέτουμε αξιωματικά ότι δεν οφείλουν όλοι οι απόφοιτοι λυκείου να πηγαίνουν στο κολέγιο, αλλά όλοι πρέπει να έχουν μια δεξιότητα, σε αντίθεση με το τωρινό σύστημα, όπου εγγράφουμε εκατομμύρια σπου δαστών που αποφοιτούν με πτυχία αλλά χωρίς δεξιότητες και χωρίς παιδεία. Θα ήταν ουτοπικό να προετοιμάζονται όλοι οι δεκαοκτάχρονοι για το πανεπιστήμιο και να ανυπομονούν να αποκτήσουν πανεπι στημιακή εκπαίδευση. Προς αποφυγήν παρανοήσεων, αυτό θα ήταν η προτίμησή μας σ’ έναν ιδανικό κόσμο. Ωστόσο δεν συμβαίνει ούτε συνέβαινε ποτέ. Με μια δεξιότητα και μια δουλειά κάθε άτομο γίνε ται λειτουργικό μέλος της κοινότητας με όλες τις υποχρεώσεις και τα καθήκοντα που συνεπάγεται αυτό. Με δυο λόγια, μερικοί σπουδα στές θα είναι επαγγελματίες με πιστοποιητικό από επαγγελματικές σχολές και θα είναι έτοιμοι να μπουν στο εργατικό δυναμικό τόσο σε παραγωγικές όσο και σε διοικητικές θέσεις. Άλλοι θα επιλέξουν την επίσημη παιδεία και θα βγαίνουν από το πανεπιστήμιο με αυτή την πιστοποίηση. Άλλοι πάλι θα κάνουν και τα δύο. Αυτός είναι ο πυρή νας της δόμησης μιας πόλεως.
ΟΙ Κ Λ Α ΣΙΚ ΕΣ Σ Π Ο ΓΔ Ε Σ ΩΣ Κ Ε Ν Τ Ρ ΙΚ Η ΔΙΔΑΚΤΈΑ ΤΛΗ Το κλειδί για μια επιτυχημένη προπτυχιακή εκπαίδευση είναι ένα καλά επεξεργασμένο και ολοκληρωμένο σύστημα υποχρεωτικών μα θημάτων πέρα από ειδικεύσεις. Ένας ισχυρός πυρήνας πρέπει να έχει 288
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
βάθος (διαφορετικά μαθήματα μέσα στον ίδιο επιστημονικό κλάδο), εύρος (κάλυψη πολλών επιστημονικών κλάδων), ενοποίηση της μά θησης (πολυκλαδική προσέγγιση μεταξύ τομέων μελέτης) και ιστο ρικό προσανατολισμό. Πρέπει επίσης να απομειώνει την έμφαση στον κύριο τομέα εστίασης. Οι νέες Κλασικές Σπουδές —η παραδοσιακή πολυκλαδική τους προσέγγιση (ιστορία, λογοτεχνία, φιλοσοφία, θρη σκεία, πολιτική επιστήμη, τέχνη) θα πρέπει τώρα να συνδυαστεί με ένα επαγγελματικό ηθικό κώδικα προερχόμενο από την ελληνική σο φία— πρέπει να βρίσκονται στην καρδιά της πανεπιστημιακής δο μής. Πολλές από τις κοινωνικές επιστήμες και τις σπουδές ειδικού ενδιαφέροντος που τώρα παραφορτώνουν το σύστημα, θα απομακρυν θούν από το κέντρο. Οι περισσότερες είναι ως επί το πλείστον θερα πευτικές, όσες δεν είναι καλύτερα να σπουδάζονται κάτω από τις κλασικές επικεφαλίδες γλώσσα, λογοτεχνία, ιστορία, φιλοσοφία και επιστήμη. Οι Έλληνες δεν είχαν όνομα για την κοινωνιολογία, αλλά ο Αριστοτέλης, ο Πλάτων, ο Ηρόδοτος και ο Αριστοφάνης γνώριζαν πολλά για την επίσημη οργάνωση και τον πολιτισμό μιας δεδομένης κοινωνίας. Ο δυτικός πολιτισμός είναι το θεμελιώδες και κεντρικό θέμα του πυρήνα. Δεν μπορεί κάποιος να αρχίσει να κατανοεί άλλους πολιτι σμούς, εάν δεν κατέχει τη δική του πολιτιστική ιστορία, ιδιαίτερα μάλιστα όταν αυτός ο πολιτισμός, ευτυχώς ή δυστυχώς, τείνει να επικρατήσει παγκοσμίως στον αιώνα που έρχεται. Μα πιο σημαντικό είναι ότι η μελέτη του κοινού μας πολιτισμού —όλοι οι Αμερικανοί μιλάνε δυτική γλώσσα, δέχονται τη συνταγματική διακυβέρνηση, θεωρούν ως δεδομένο το διαχωρισμό της εκκλησίας από το κράτος, των πολιτών από τους στρατιωτικούς και απαιτούν ελεύθερη έκφρα ση και νόμιμες διαδικασίες — μπορεί να εμποδίσει τη βαλκανιοποίηση της Αμερικής. Το ότι τα υποχρεωτικά μαθήματα περί του κρατούντος πολιτισμού πρέπει να είναι σχεδιασμένα για να δημιουργούν εθνική ενότητα —πολυφυλετικότητα, όχι πολυπολιτισμικότητα — δεν έπρεπε να ενοχλεί τους ακαδημαϊκούς δασκάλους. Αντίθετα, πρέπει να ντρέ πονται που έχουν δημιουργήσει φυλετικά διαχωρισμένους κοιτώνες, φοιτητικές ενώσεις, σχολές και τελετές αποφοιτήσεως στις αμερικα289 19 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
νικές πανεπιστημιουπόλεις, των οποίων την πικρή σοδειά μνησικακίας, διαιρέσεων και διωγμών αρχίζουμε να δρέπουμε. Για την κατανόηση του δυτικού πολιτισμού είναι σαφώς απαραί τητη και η μελέτη των Αιγυπτίων, Τούρκων, Μογγόλων, Αζτέκων, Κελτών και Ιαπώνων. Όμως αυτοί οι μη δυτικοί πολιτισμοί μελετώνται σε ικανή έκταση μέσω των κανονικών μαθημάτων ιστορίας και λογοτεχνίας και όχι μέσα σε θυλάκους σπουδών περί εθνών, φύλου και φυλών. Θα μελετήσουμε τους Μινωίτες, τους Αζτέκους ή τους Αφρικανούς ως ιδιαίτερους, ενδιαφέροντες πολιτισμούς με διαφορετι κά πρότυπα κοινωνικής οργάνωσης και αντιλήψεων περί ανθρώπου και κοινωνίας, όχι ως καταπραϋντικά για όσους ζηλεύουν ή είναι θυ μωμένοι με τη Δύση. Το να αγνοήσει κανείς την ιδιοφυΐα της Σαπφούς στο μάθημα της ελληνικής λογοτεχνίας είναι έγκλημα, αλλά και το να τη θεοποιήσει στο μάθημα των γυναικείων σπουδών είναι τουλάχιστον πταίσμα. Λέμε και πάλι ότι μαθήματα επιχειρήσεων και επικοινωνίας — τα πάντα, από λογιστικά μέχρι ραδιόφωνο και τηλεόραση— που στην καλύτερη περίπτωση είναι επαγγελματικά, δεν θα προσφέρονται κα θόλου. Οι εκφωνητές ειδήσεων μπορούν είτε να μάθουν ορθοφωνία και ανάγνωση ειδήσεων σε επαγγελματική σχολή είτε να παρακο λουθήσουν πανεπιστημιακά μαθήματα για να αποκτήσουν παιδεία, με τη συλλογιστική ότι οι δεξιότητες στο ρεπορτάζ και τη σωστή εκφορά του λόγου είναι στολίδια που αποκτιούνται εύκολα στα πλαί σια της ουσιαστικής κατανόησης της ιστορίας και του πολιτισμού, που αποτελούν το πραγματικό υλικό των βραδινών ειδήσεων. Με την παρούσα κατάσταση, στα μέσα μαζικής ενημέρωσης έχουμε εντυ πωσιακούς τρόπους ομιλίας αλλά άδεια κεφάλια. Τα μαθήματα στην άσκηση της ζωγραφικής ή της μουσικής, δηλαδή πρακτική, όχι θε ωρητική, ζωγραφική, κιθάρα και πιάνο, θα έπρεπε να προσφέρονται σε μαθήματα τετραμήνων. Η συλλογιστική είναι ότι η αληθινή καλ λιτεχνική και μουσική ιδιοφυΐα, όπως τη βλέπει ο Πλάτων, είναι θέ μα έμπνευσης και δεν μπορεί να διδαχτεί· μπορεί βεβαίως να καλ λιεργηθεί, αλλά αυτό δεν είναι δουλειά της προπτυχιακής εκπαίδευ σης. Το πανεπιστήμιο μπορεί να επενδύσει κάποια κεφάλαια για να 290
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
εξασφαλίσει ότι οι φοιτητές του θα έχουν μια αισθητική και μια ε ξοικείωση τόσο με την ιστορία όσο και με τη δεξιοτεχνία που εμπε ριέχονται στη ζωγραφική, στο θέατρο, στο δημιουργικό γράψιμο και στη μουσική. Πιστεύουμε όμως ότι κανένας μεγάλος καλλιτέχνης, μυθιστοριογράφος, ποιητής, σκηνοθέτης ή μουσικός δεν αποκτά ιδιο φυία από το διδακτικό πρόγραμμα μαθημάτων, κατά συνέπεια το πανεπιστήμιο δεν πρέπει να προσπαθεί να γίνει ίδρυμα τέχνης, ωδείο ή δεξαμενή δημιουργικού γραψίματος. Άλλωστε υπάρχει διαφορά με ταξύ του να είσαι μεγάλος καλλιτέχνης ή καλά εκπαιδευμένος καλ λιτέχνης: άλλες φορές η δημιουργική ικανότητα και η τυπική εκπαί δευση είναι συμπληρωματικές και αμοιβαία ωφέλιμες, άλλες φορές είναι ασύνδετες και άλλες φτάνουν να είναι ακόμη και αντίθετες. Το πρόγραμμα που προτείνουμε αρχίζει με δύο χρόνια Ελληνικών και Λατινικών, για λόγους που πρέπει πλέον να είναι ξεκάθαροι. Ο κύ κλος αυτός είναι ελάχιστος και υποχρεωτικός, οι λίγοι φοιτητές που έχουν ήδη κάνει Ελληνικά και Λατινικά πριν το κολέγιο, θα κάνουν τέσσερα ακόμη εξάμηνα. Με αυτή την προϋπόθεση οι φοιτητές θα περνούν τουλάχιστον ένα χρόνο διαβάζοντας τους κλασικούς από το πρωτότυπο. ΓΥ αυτό το σκοπό, θα προσφέρονται μόνο μεγάλοι συγ γραφείς, λογοτεχνικά είδη και θέματα: Σοφοκλής κι όχι Μένανδρος, Θουκυδίδης κι όχι Πολύβιος. Χρειαζόμαστε επίσης δύο χρόνια μιας λατινογενούς γλώσσας ή Γερμανικών (ή αποδεδειγμένη επάρκεια γνώσης τους σε αντίστοιχο επίπεδο). Υπάρχουν πολλοί λόγοι για την ενθάρρυνση βασικής επάρκειας σε μια σύγχρονη γλώσσα, πέρα από τις εμπορικές συναλλαγές με τους Ευρωπαίους. Ένας στόχος είναι να σπάσει ο στενός τοπικισμός των φοιτητών μας, κάτι που δεν α ντιμετωπίζεται, όπως κοινώς πιστεύεται, με το ΜΤν, τις δορυφορικές κεραίες και τις διεθνείς ροκ ορχήστρες. Μέσα απ’ αυτά τα μαθήματα, οι φοιτητές θα έρθουν σε επαφή με ένα συγκεκριμένο πολιτισμό δια φορετικής από τη δική τους νοοτροπίας. Η μελέτη των συγχρόνων γλωσσών βοηθάει επίσης τους φοιτητές να αντιληφθούν ότι η ευρω παϊκή παράδοση είναι ποικίλη, ότι οι Γάλλοι, για παράδειγμα, δεν κατανοούν τον κόσμο με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που τον κατανοούν 291
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
οι Αμερικανοί, οι Άγγλοι ή οι Ολλανδοί. Θα προσφέρονται επίσης ασια τικές γλώσσες και Ρωσικά, αλλά δεν θα ικανοποιούν την απαίτηση της επί πλέον γλώσσας, εκτός κι αν οι φοιτητές ειδικεύονται σε τομείς που ωφελούνται από αυτή τη γνώση. Ο σκοπός εδώ δεν είναι η απλή δυνατότητα συνομιλίας σε μια ξένη γλώσσα, αλλά ένα επί πλέον μέσο βαθύτερης κατανόησης του πολιτισμού από τους φοιτητές, τόσο του δικού τους όσο και άλλων. Η μελέτη της γλώσσας πρέπει να συνδέεται με τα μαθήματα ιστορίας, λογοτεχνίας και πολιτισμού: τα μαθήματα για το δυτικό πολιτισμό ή τη βιολογία εμπλουτίζονται όταν οι φοιτη τές μπορούν να διαβάσουν έργα του Παστέρ ή του Φρόιντ στο πρω τότυπο. Φυσικά, πρέπει να ενθαρρύνονται και οι σπουδές σε ξένη χώ ρα στη γλώσσα της. Μία από τις παραδοσιακές δυσκολίες του να έχει κανείς τόσο αυ στηρές προϋποθέσεις στις γλώσσες, είναι ότι απαιτείται μεγάλο τμήμα Συγχρόνων Γλωσσών, πράγμα που συχνά είχε ως αποτέλεσμα τη μία από τις εξής δύο συμφορές: είτε (α) μεγάλο θύλακο μεταφραστών, που μιλούν τη μητρική τους γλώσσα, ως καθηγητές, που διδάσκουν εισαγωγικά μόνο μαθήματα σ’ αυτή τη γλώσσα, οι οποίοι δεν θέλουν ή δεν μπορούν να συνεισφέρουν ευρύτερα στην πανεπιστημιούπολη, είτε (β) μια ολιγάριθμη ομάδα καθηγητών ανώτερης βαθμίδας, που διδάσκουν ειδικά θέματα λογοτεχνίας στα τελευταία εξάμηνα και δί νουν σεμινάρια, κι ένα μεγάλο αριθμό καθηγητών μερικής απασχό λησης που αξιοποιούνται και κάνουν όλη τη δουλειά της βασικής εκμάθησης της γλώσσας στις πολυπληθείς τάξεις των πρώτων εξα μήνων. Για να αποφευχθεί αυτό, το διδακτικό προσωπικό πρέπει να διδάσκει υποχρεωτικά σε όλοι τα επίπεδα, να κάνει μαθήματα τόσο μετάφρασης όσο και πολιτισμού, ενώ παράλληλα πρέπει να είναι σε θέση να διδάσκει και στη συνέχεια, στα μαθήματα δηλαδή που αφο ρούν στο δυτικό πολιτισμό. Οι κλασικιστές, φυσικά, θα διδάσκουν και τις δύο γλώσσες, σε όλα τα επίπεδα, καθώς και μαθήματα λογοτε χνικής μετάφρασης και ιστορικής επισκόπησης. Οι φοιτητές θα κάνουν επίσης τουλάχιστον ένα εξάμηνο μαθημα τικά σε επίπεδο εισαγωγής στον απειροστικό λογισμό. Οι μαθηματικοί, σε αντίθεση με τους φωνακλάδες και επιπόλαιους κλασικιστές, επανε 292
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
ξετάζουν εδώ και καιρό ήσυχα αλλά ριζικά το πώς και το γιατί δι δάσκουν τον τομέα τους. Το κλειδί για να επιτύχει το μάθημα των μαθηματικών είναι η εμπεριστατωμένη διατύπωση του τι έχει να μας πει ο Λογισμός, ένα από τα μεγαλύτερα μνημεία της Δύσης, σχετικά με το πώς είναι δομημένος ο κόσμος και πώς προχωρεί ο μαθηματικός στην κατανόησή του. Όπως κι οι ξένες γλώσσες, τα καθαρά μαθη ματικά αναπτύσσουν τα έλογα και τα λογικά στοιχεία του σπουδαστή, του ενσταλάζουν πειθαρχία και του δείχνουν ότι ο δρόμος προς την επίλυση προβλημάτων βρίσκεται στο πάντρεμα των δεδομένων με τη λογική. Τον απαλλάσσουν επίσης από την ομφαλοσκόπηση και, από πολύ νωρίς, όπως είδε πάλι ο Πλάτων, γίνονται από μόνα τους μια φιλοσοφία που καταδεικνύει ότι υπάρχουν φυσικοί κανόνες απόλυτοι, αμετάβλητοι και μη υποκείμενοι σε προσωπικές ερμηνείες, που ανή κουν σε έναν κόσμο που δεν έχει φτιαχτεί από εμάς. Δεν είναι τυχαίο που οι φοιτητές θετικής κατεύθυνσης τα καταφέρνουν συνήθως καλύ τερα με τα μαθήματα των Ελληνικών απ’ ό,τι εκείνοι με κύρια κα τεύθυνση την ψυχολογία ή την κοινωνιολογία, ούτε που δεν είναι τόσο ναρκισσιστές όσο εκείνοι που σπουδάζουν λογοτεχνία, οι οποίοι έχουν μεγαλώσει με θεωρίες και αναζήτηση ταυτότητας. Από ένα υποχρεωτικό μάθημα κατώτερης βαθμίδας στη φυσική, στη χημεία και στη βιολογία θα διδάσκεται από ιστορική σκοπιά, εισάγοντας τους φοιτητές στις μεθοδολογίες των τομέων αυτών, μέσω εξέτασης σημαντικών ζητημάτων και προσεγγίσεων (ή έστω και ενός συγκεκριμένου θέματος), διά μέσου των αιώνων. Τα συνήθη μαθήμα τα γενικής βιολογίας και χημείας, που παραδοσιακά είναι μονοετή μαθήματα προορισμένα είτε για εκείνους που θα ακολουθήσουν αυτή την κατεύθυνση σπουδών είτε για εκείνους που θα συνεχίσουν στην Ιατρική Σχολή, είναι πολύ στενά και δεν ικανοποιούν τις απαιτήσεις ακόμη και για τις παραπάνω ειδικότητες. Ο στόχος της νέας διδακτέας ύλης είναι να δείξει στο φοιτητή ότι το υλικό σύμπαν, όπως η γλώσσα και ο πολιτισμός του ανθρώπου, μπορεί να προσεγγιστεί συστηματι κά και να κατανοηθεί λογικά και ότι το ανθρώπινο είδος, αντίθετα με το δόγμα της κοινωνικής επιστήμης, υπόκειται επίσης στους νόμους του φυσικού κόσμου. Ένα επί πλέον μάθημα σε οποιονδήποτε από 293
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
αυτούς τους τρεις επιστημονικούς κλάδους θα είναι επίσης υποχρεω τικό, με εργαστηριακό πρόγραμμα που θα εστιάζει σε μεθόδους επί λυσης προβλημάτων σε αυτό το συγκεκριμένο τομέα. Δύο χρονιές μαθημάτων γύρω από το δυτικό πολιτισμό — το πρώ το και το δεύτερο έτος — πρέπει να αποτελούν τη σπονδυλική στήλη του πυρήνα, ενώ παράλληλα πρέπει να συνδέονται με τα μαθήματα ξένων γλωσσών και θετικών επιστημών. Τα μαθήματα του Δυτικού Πολιτισμού είναι πολυκλαδικά, εξετάζουν τη λογοτεχνία, την ιστορία, την τέχνη και τη φιλοσοφία από τους Έλληνες μέχρι τη σύγχρονη Ευρώπη. Σκοπός τους είναι η αποκάλυψη των σχέσεων μεταξύ των διαφόρων επιστημονικών κλάδων, ενώ παράλληλα ερευνάται το αντι κείμενο του ίδιου του επιστημονικού κλάδου. Αυτή η σειρά θα διαμορ φώσει ένα πρότυπο για τους φοιτητές και θα τους βοηθήσει στη σύν θεση των γνώσεων και των κολεγιακών τους εμπειριών σε ένα όλο. Η άλλοτε ευγενής ιδέα ενότητας και συνέχειας, που έγινε δημοφιλής από μυαλά τόσο διαφορετικά όσο του Γκίμπον, του Χέγκελ, του Σπένγκλερ, του Τόινμπι και του Μπροντέλ, πρέπει να αναστηθεί, σε αντίθεση με την κατάτμηση, την εξειδίκευση και την έλλειψη σαφή νειας και συνοχής που χαρακτηρίζουν τις περισσότερες «επισκοπή σεις» αυτού του είδους στην τελευταία δεκαετία. Η άγνοια των Αμερικανών φοιτητών για την ιστορική τους παρά δοση είναι λυπηρή. Οι τελειόφοιτοι γνωρίζουν συνήθως περισσότερα για το ταμπού της αιμομειξίας κάποιας φυλής του Τρίτου Κόσμου απ’ ό,τι για το πείραμα του δικού τους Συντάγματος, περισσότερα για την παθολογία του εμπορίου κοκαΐνης απ’ ό,τι για τον Εμφύλιο Πόλεμο. Ένα μάθημα στον αμερικανικό πολιτισμό, κατά το τρίτο ή το τέταρτο έτος, θα επιχειρήσει να καλύψει αυτό το κενό. Αυτό το μάθημα πρέπει επίσης να είναι διαχρονικό και διεπιστημονικό και να περιλαμβάνει λογοτεχνία, τέχνη, φιλοσοφία και κοινωνική, πολιτική, στρατιωτική και οικονομική ιστορία. Στο παρελθόν, η αμερικανική ιστορία υπήρξε υπέρ το δέον εγκωμιαστική, ενώ κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας εκφυλίστηκε σε καρικατούρα σχεδόν μο ντέρνου αντιαμερικανισμού. Ωστόσο, ως τμήμα της ευρύτερης έμφα σης στο δυτικό πολιτισμό, πρέπει να διδάσκεται με ειλικρίνεια και 294
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΓΜΕ
ρεαλισμό πάση θυσία. .Ναι, ο στρατηγός Σέρμαν ήταν ρατσιστής, υποστήριξε καταστροφικές πολιτικές για τους αυτόχθονες Αμερικα νούς, προσέδωσε θηριωδία στην έννοια του πολέμου και, ναι, υπήρξε ίσως χαρακτηριστικός εκφραστής του ήθους της εποχής του. Ωστό σο, υπήρξε παράλληλα στρατιωτική ιδιοφυΐα, έσωσε περισσότερες ζωές απ’ όσες πήρε, διέθετε εκπληκτική αίσθηση του τι ήθελε και τι θα προτιμούσε ο αμερικανικός λαός και βοήθησε το έθνος να προχωρήσει στο δρόμο του σκληρού πεπρωμένου του που μπόρεσε να εξελιχθεί σε κάτι καλύτερο, το οποίο τώρα ασπάζονται και απολαμβάνουν οι πε ρισσότεροι. Καθόλου αποκομμένα και τόσο σημαντικά, ώστε να πρέπει να ενσωματωθούν στη διδακτέα ύλη, είναι η συγγραφή, η τεχνολογία και η επιστημονική δεοντολογία. Το διετές πρόγραμμα επί του δυτι κού πολιτισμού πρέπει να συνδέεται άμεσα και με την έκθεση. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με διάφορους τρόπους, αλλά είναι ζωτικής ση μασίας να μην παραδοθεί το γράψιμο στους καθηγητές του τμήματος των Αγγλικών, των οποίων η επιστασία στο παρελθόν αποδείχτηκε τόσο καταστροφική όσο και πολιτικοποιημένη. Σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει το δημιουργικό γράψιμο να αντικαταστήσει τον επεξηγημα τικό πεζό λόγο. Οι περισσότεροι σπουδαστές πληρούν τώρα αυτή την απαίτηση με φλυαρίες και μελοδραματικές ιστορίες για το διαζύγιο των γονιών τους ή το θάνατο του σκύλου τους. Θεραπευτικό; Ίσως. Έ χει κάποια αξία στην ενστάλαξη λογικής, στη σύνθεση του πεζού λόγου και στην προσέγγιση της υποστήριξης ή της απόρριψης μιας πρότασης; Σε καμιά περίπτωση. Θα ήταν πολύ καλύτερα να απορρίψουν την Τέταρτη Τροπολογία του Συντάγματος σε ένα δοκίμιο δέκα σελίδων ή, ακόμη καλύτερα, να αναλύσουν το ίδιο το κείμενο της τροπολογίας, από το να γράφουν είκοσι σελίδες στο «προσωπικό ημερολόγιό» τους σχετικά με την αναπτυσσόμενη συνειδητοποίηση της σεξουαλικότητάς τους και να το γεμίζουν με επιφωνήματα, σκα ριφήματα, φωτογραφίες, θαυμαστικά και στιχάκια στα περιθώρια. Στην πραγματικότητα, πολλοί καθηγητές έκθεσης, όπως οι πρόσφατοι κλα σικιστές, δεν πιστεύουν καν στον τομέα τους κι έτσι περνούν στους μαθητές τους την ιδέα ότι η γραμματική είναι «κατασκεύασμα» και 295
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ότι οι καλές προθέσεις, η ευαισθησία και το να «έχουν δίκιο» μετράνε πιο πολύ από την ορθογραφία, τη σύνταξη και το λεξιλόγιο. Η τεχνολογία πρέπει να ενσωματωθεί σε όσο γίνεται περισσότερα μαθήματα, όπου κάθε επιστημονικός κλάδος να επιχειρεί να εισαγά γει του< φοιτητές στους τρόπους με τους οποίους η νέα επιστήμη της πληροφορικής εκμεταλλεύεται τις βάσεις δεδομένων και τα δια θέσιμα λογισμικά, καθώς και τα επακόλουθα (κοινωνικά, ηθικά, ιστορικά κ.λπ.) αυτής της τεχνολογίας —ένα θέμα για το οποίο οι Έλληνες έχουν πολύ περισσότερα να προσφέρουν απ’ ό,τι ο Μπιλ Γκέιτς. Όμως δεν μπορούμε να εμπιστευτούμε την ηθική στους ακα δημαϊκούς φιλοσόφους, που συχνά αφήνουν στους μαθητές την εντύ πωση ότι υπάρχει πολύ μικρή διαφορά μεταξύ ηθικής σκέψης και δικολαβισμού, ότι ο σκοπός των κειμένων είναι πάντα να μπερδεύουν και όχι να αποσαφηνίζουν, ότι το να ενεργείς ηθικά είναι συνώνυμο με το να μιλάς κωδικοποιημένα για την ηθική. Επί πλέον, όπως παρατηρήσαμε πιο πάνω, ελάχιστοι εικοσάχρονοι θα αρχίσουν να ε νεργούν διαφορετικά, επειδή διάβασαν την Πολιτεία του Πλάτωνα υπό τη διδασκαλία ενός δόκτορα της φιλοσοφίας. Το κλειδί εδώ, επι προσθέτους της συνεχούς συζήτησης ηθικών θεμάτων στα μαθήματα πολιτισμού, της ιστορίας και της επιστήμης, είναι η συμπεριφορά του διδακτικού προσωπικού και της διοίκησης και η διαγωγή που απαιτείται από το σύνολο των φοιτητών. Η αυτοθυσία, η ειλικρίνεια, ο πατριωτισμός και το ενδιαφέρον για τους αδύναμους δεν χρειάζεται πια είναι γλυκανάλατες θεωρίες που φέρνουν σε δύσκολη θέση τον αυτάρεσκο σοφιστή στο αναλόγιο, αλλά ζωντανά διλήμματα που δά σκαλος και μαθητές ξεκαθαρίζουν καθώς παντρεύουν τη θεωρία με την πράξη. Κατά κάποια έννοια, η ηθική πρέπει να επιστρέψει στην ατομική συμπεριφορά, με λιγότερη συγκέντρωση σε οικουμενικές καταστάσεις και θεωρητικές επιχειρηματολογίες. Το πανεπιστήμιο βρίσκεται σε δίλημμα: καλοπροαίρετοι ζηλωτές και αναμορφωτές υποστηρίζουν θεωρητικά πολιτικές και κοινοτοπίες που δεν μπορούν να τηρήσουν στην πράξη. Στην πραγματικότητα, πρέπει να καλλι εργήσουμε ένα ακαδημαϊκό ήθος όπου ένας λόγιος σαν τον Πολ ντε Μαν δεν θα αποτελεί πρότυπο αρετής ή σοφίας, όπου ένας καθηγη 296
ΤΙ 0Α. ΜΠΟΡΟΤΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
τής που μιλάει για ποικιλότητα δεν θα ζει σε κομψή απομόνωση στους λόφους πάνω από την πανεπιστημιούπολη, όπου δεν θα θεω ρείται άδικο να μιλάει κανείς για τη συμπεριφορά του Χάιντεγκερ στη Γερμανία ή για τη συμπεριφορά του Φουκό όταν ανακάλυψε ότι ήταν φορέας του ΑΠ35. Μερικές κατευθύνσεις σπουδών απαιτούν από τους καταχρεωμέ νους φοιτητές να μπουν στο «ντορό» από το πρώτο εξάμηνο του πρώτου έτους τους, αν θέλουν να ελπίζουν ότι θα αποφοιτήσουν σε τέσσερα χρόνια. Πολλά πανεπιστήμια δεν ισχυρίζονται καν ότι οι φοιτητές τους είναι δυνατόν να αποφοιτήσουν σε λιγότερο από πέντε χρόνια. Αυτό προσθέτει ένα ακόμη περιττό βάρος σ’ εκείνους που πληρώνουν το λογαριασμό για την παιδεία (γονείς, φοιτητές και φορο λογούμενοι). Αν απαιτηθεί από καθηγητές που διδάσκουν μόνο δύο ή τρία μαθήματα να διδάξουν έξι, όπως προτείνουμε, θα γίνει δυνατόν να προσφέρονται τα διπλάσια μαθήματα στους φοιτητές χωρίς να αυξηθεί το κόστος. Όμως ο αριθμός των μαθημάτων που απαιτούνται για την κεντρική κατεύθυνση σπουδών πρέπει επίσης να μειωθεί Αυ τές οι απαιτήσεις έχουν διογκωθεί μέσα στα χρόνια, καθώς οι κακά προετοιμασμένοι ακαδημαϊκοί δάσκαλοι έχουν επινοήσει την εξειδίκευση και καθώς παράγονται τώρα κάτοχοι διδακτορικών που μπο ρούν να διδάξουν απολύτως εξειδικευμένα μόνο θέματα ακόμη και σε προπτυχιακούς φοιτητές. Τώρα δημιουργούνται θέσεις διδακτικού προ σωπικού για να διδάσκονται .τα υποχρεωτικά μαθήματα βασικής κα τεύθυνσης στην ανώτερη βαθμίδα και «μαγειρεύονται» φανταχτερά, δημοφιλή μαθήματα για να προσελκύσουν εγγραφές και χρήματα για το τμήμα. Η όλη ιδέα μιας διδακτέας ύλης εμπνευσμένης από τους Έλληνες είναι να διαλυθεί αυτός ο μανδαρινισμός και πολλά τμήμα τα να υποχρεωθούν να εγκαταλείψουν τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένοι οι τομείς και οι υποτομείς τους. Οι φοιτητές πρέπει να ενθαρρύνονται στην επιλογή μαθημάτων απ’ όλο το διδακτικό πρόγραμμα. Οι λίγοι εκείνοι που δεν μπορούν να μεταπειστούν από το να ακολουθήσουν μεταπτυχιακές σπουδές μπορεί να χρειαστεί να κάνουν μερικά επί πλέον μαθήματα στην κεντρι κή κατεύθυνση των σπουδών τους, αλλά αυτό δεν πρέπει να είναι ο 297
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κανόνας. Για παράδειγμα, στους αριστούχους σπουδαστές της βιολο γίας, που ελπίζουν να πάρουν συστάσεις από το κολέγιο για να μπουν στην Ιατρική Σχολή, δεν θα επιτρέπεται να πάρουν περισσότερα από τα μισά μαθήματα επιλογής στις θετικές επιστήμες. Τα γερά προπτυ χιακά θεμέλια στη φιλοσοφία και στην ιστορία θα βοηθήσουν τους μέλλοντες γιατρούς στην άσκηση του επαγγέλματος τους πολύ περισ σότερο από ένα ακόμη μάθημα στην ανόργανη χημεία. Ακόμα και οι σπουδαστές με κεντρική κατεύθυνση τις Κλασικές Σπουδές είναι καλύ τερα να αποκτήσουν θεωρητικό υπόβαθρο που περιλαμβάνει τον Λοκ, τον Καντ και τον Δαρβίνο παρά να κάνουν ένα προπτυχιακό μάθημα στην ελληνική επιγραφική. Έχουμε συναντήσει πολλά αδαή «Ελληνάκια» που γνωρίζουν τα πάντα γύρω από τη μορφή του « Σ » στο πρώτο ελληνικό αλφάβητο, αλλά δεν έχουν ιδέα για τον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό ή την ιταλική Αναγέννηση. Τα μέλη του διδακτικού προσωπικού οφείλουν να αποδεικνύουν στους φοιτητές την αφοσίωσή τους στον κόσμο των ιδεών και στη διδασκαλία αυτών των ιδεών μένοντας στις θέσεις τους και διδάσκοντας, ασχο λούμενοι με ευρεία έρευνα (μαζί με τους φοιτητές, όποτε αυτό είναι δυνατόν), δουλεύοντας στην πανεπιστημιούπολη για τη βελτίωση της μάθησης και συνεργαζόμενοι με συναδέλφους άλλων επιστημονικών κλάδων. Η πρωταρχική τους δέσμευση πρέπει να είναι προς τον πυ ρήνα μάλλον παρά προς την ειδικευμένη κατεύθυνση, προς τη γόνιμη διασταύρωση μάλλον παρά προς την εμβάθυνση σε κάποιο σημείο του επιστημονικού τους τομέα, προς τη δημιουργία σχέσεων κι όχι στο να ταΐζουν με το ζόρι τους φοιτητές με το τελευταίο τους άρθρο, προς τους φοιτητές μάλλον παρά προς τον επαγγελματικό περίγυρο. Η έρευνα, η διδασκαλία και η διαγωγή των μελών του διδακτικού προσωπικού πρέπει να συνδυάζονται ως πρότυπο για τους φοιτητές, αντί για την παρούσα μπερδεμένη κατάσταση όπου ένας εισηγητής στον Πλάτωνα παρατάει σαράντα φοιτητές για να πετάξει 2.000 μίλια προκειμένου να αγορεύσει περί ηθικής σε είκοσι άλλους, επειδή προετοιμάζεται δήθεν να γράψει για τους σαράντα, μόνο και μόνο για να παζαρεύει μετά την επιστροφή του τη χρηματική αποζημίωση για το ταξίδι του. 298
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟϊΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
Τα μαθήματα πρέπει να συνδυάζουν ποικιλία ειδικοτήτων, να δίνουν έμφαση στη μεθοδολογία του επιστημονικού κλάδου, ενώ παράλληλα να είναι διεπιστημονικά, και να διδάσκονται σε ιστορική βάση. Για ακόμα μια φορά, ο καινούριος κλασικιστής, του οποίου ο τομέας είναι εξ ορισμού διεπιστημονικός, μπορεί να προμηθεύσει το πρότυπο. Το θέμα είναι να μη γίνεται συσσώρευση δεδομένων, μολονότι κάθε μά θημα πρέπει να απαιτεί βαθιά γνώση πληροφοριών, αλλά να καλλιερ γούνται δεξιότητες για την κατανόηση και την εφαρμογή νέων πλη ροφοριών σε έναν ταχύτατα μεταβαλλόμενο κόσμο. Από το διδακτικό προσωπικό αναμένεται να ενσωματώνει δημιουργικά στις περιοχές ειδίκευσης ιδέες από άλλους τομείς. Έ χει πεθάνει πια η άποψη ότι κάποιος στα είκοσι πέντε του γράφει μια διατριβή για τη βιογραφία του Γάλβα από τον Σουητώνιο, τη δημοσιεύει για να προσληφθεί σε κάποιο πανεπιστήμιο και μετά, για τα επόμενα τριάντα χρόνια, πε ριορίζει τα μαθήματα της ρωμαϊκής ιστορίας, της λατινικής λογο τεχνίας και του δυτικού πολιτισμού στο έργο του Σουητώνιου Οι Δώδεκα Καίσαρες, κάνοντας διάλεξη στους συναδέλφους του σε κάθε συμβούλιο του τμήματος για τους κινδύνους του βιογραφικού κουτσο μπολιού και κάνοντας πρόχειρα διαγωνίσματα στους φοιτητές επί τρεις δεκαετίες σχετικά με τα οικογενειακά δέντρα των αυτοκρατόρων. Χρειαζόμαστε διανοούμενους, χρειαζόμαστε λογίους, αλλά όχι ακα δημαϊκούς. Στον συνεχώς αυξανόμενο αριθμό πανεπιστημίων, οι'πρώ τοι δύο είναι σπάνιοι, οι τελευταίοι πανταχού παρόντες. Οι πρόσφατες παραμορφώσεις της διδακτέας ύλης σε κολέγια και πανεπιστήμια αποκαλύπτουν την απόγνωσή τους. Ως απόκριση στην παραδεδεγμένη αποτυχία, στρεφόμαστε απλώς σε ακόμη περισσότερο συρμό, αναμασήματα και περαστικές λόξες. Η ομαδική διδασκαλία είναι τις περισσότερες φορές καταστροφή παρά λύση, με τους καθη γητές να παρουσιάζουν συνήθως ο ένας μετά τον άλλο τα προσωπικά ενδιαφέροντά τους και να περιμένουν από τους εφήβους φοιτητές τους να κάνουν τη σύνδεση, λες και η μία ώρα του καθηγητή X περί αρ χαϊκού μειδιάματος και η εξηντάλεπτη πραγμάτευση του καθηγητή Ψ που ακολουθεί σχετικά με τους «Αθανάτους» του Ξέρξη μας λένε κάτι για την αλληλεξάρτηση της ελληνικής ιστορίας με την εμφάνι299
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
σης της κλασικής τέχνης. Άλλη χαρακτηριστική κίνηση απελπισίας προς τη διεπιστημονική διδασκαλία είναι το να πληρώνεις καθηγητές ενός επιστημονικού κλάδου για να παρακολουθήσουν ένα καλοκαιρινό σεμινάριο που κάνουν καθηγητές από διαφορετικό επιστημονικό κλά δο. Ένας καθηγητής προπτυχιακής βαθμίδας στη βοτανική, για πα ράδειγμα, υποτίθεται ότι πρέπει να μάθει πώς να διδάσκει ένα μάθη μα με τίτλο Γράφοντας για τα Φυτά ακούγοντας δύο καθηγητές των Αγγλικών να του κάνουν διάλεξη επί τρεις εβδομάδες για τις τελευταίες μόδες στη θεωρία της έκθεσης. Αυτή η επαίσχυντη και δαπανηρή πρακτική είναι καταδίκη ολόκληρου του πανεπιστημίου: Οι βοτανολόγοι ομολογούν ότι κατ’ αρχάς δεν έμαθαν ποτέ να γρά φουν οι ίδιοι και κατά συνέπεια δεν μπορούν να ζητάνε από τους φοι τητές τους γραπτές εργασίες στα μαθήματά τους· οι δάσκαλοι των Αγγλικών ψεύδονται ότι μπορούν να γράψουν καλύτερα απ’ ό,τι οι δάσκαλοί τους των περασμένων δεκαετιών. Και πάλι, η μόνη εφικτή λύση είναι η πρόσληψη και η προώθηση δασκάλων που μπορούν να υπερβούν τους επιστημονικούς τους κλά δους και να έρθουν σε επαφή με άλλους, που μπορούν να δουν τη γε νική εικόνα και να εμπνεύσουν τους φοιτητές τους να κάνουν το ίδιο. Αυτό συχνά μπορεί να σημαίνει ότι ο καθηγητής ίσως να μην είναι ο παγκοσμίου φήμης ειδικός πάνω στους μύκητες της Νέας Ζηλαν δίας, αλλά μπορεί να εξηγήσει γιατί μέρη όπως η Νέα Ζηλανδία α ντιπροσωπεύουν πρότυπα φυσικής και ανθρώπινης επιλογής και α τομικότητας. Μερικοί από τους παλαιούς καθηγητές είναι πράγματι ειδικοί στον κλάδο τους και ευρυμαθείς σε άλλους κλάδους επίσης, αλλά αυτό σπάνια ισχύει για τους πρόσφατους κατόχους διδακτορι κού. Τπάρχει άλλωστε σχέση αναλογίας μεταξύ της ολοένα αυξανό μενης εξειδίκευσης του διδακτικού προσωπικού και της γενικής και ολοένα αυξανόμενης άγνοιας των προπτυχιακών φοιτητών, και μετα ξύ της δεοντολογικής συμπεριφοράς των καθηγητών και της ηθικής σύγχυσης των φοιτητών. Υπό ιδανικές συνθήκες, ο υποψήφιος πρέπει να είναι ικανός να δι δάξει τα κεντρικά μαθήματα πολλών επιστημονικών κλάδων. Κατά συνέπεια, πρέπει να αλλάξουν οι διαδικασίες πρόσληψης και τα κρι 300
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
τήρια προαγωγής και κύρια έμφαση να δίνεται στην ευρύτητα, στην περιέργεια και στις διδακτικές ικανότητες. Αντί να απαιτεί οκτώ άρ θρα για την πρόσληψη κάποιου, το πανεπιστήμιο πρέπει να απαιτεί αποδεδειγμένη ικανότητα διδασκαλίας σε οκτώ διαφορετικά μαθήμα τα. Ο αριθμός των μαθημάτων που έχουν διδαχτεί και όχι τα δημο σιευμένα άρθρα πρέπει να εμφανίζονται πρώτα στο φάκελο του υπο ψήφιου. Για παράδειγμα, πρέπει να αναμένεται από όλους τους καθη γητές Ανθρωπιστικών Σπουδών και Κοινωνικών Επιστημών να μπο ρούν να διδάξουν δυτικό πολιτισμό. Η «σημαντική» έρευνα θα επανα προσδιοριστεί και θα διευρυνθεί και η επιστημοσύνη θα είναι πολύ πιο στενά συνδεδεμένη με τα διδασκόμενα μαθήματα. Κάποια τμήματα μπορεί να χρειαστεί να εξαλειφθούν ή να συνενωθούν, καθώς το δι δακτικό προσωπικό δεν θα εμπίπτει στις τεχνητές και γραφειοκρα τικές διαιρέσεις της διδασκαλίας. Φυσικά, το ιδανικό θα ήταν να απαλ λαγούμε εντελώς από τους χρόνους θητείας και να τους αντικατα στήσουμε με πενταετείς συμβάσεις. Σε κάθε ανανέωση της σύμβα σης θα πρέπει να διατυπώνονται γραπτώς και να συμφωνούνται συ γκεκριμένοι διδακτικοί και ερευνητικοί στόχοι, όπως ο αριθμός και η ποικιλία των διδασκομένων μαθημάτων, το εύρος των δημοσιευομένων ερευνών κ.ά. Ουδείς λόγος υπάρχει να μην απομακρύνεται ο α νίκανος και μη παραγωγικός καθηγητής που διανύει ήδη την τρίτη δεκαετίας της αποτυχίας του. Η διοίκηση πρέπει να ενθαρρύνει αυτή τη συμπεριφορά υιοθετώ ντας και προωθώντας νέο είδος αριστείου. Οι πρυτάνεις πρέπει να κοιτάζουν το εύρος και το βάθος της έρευνας μάλλον, παρά την απλή ποσότητα τεχνικού υλικού που παρατίθεται προς όφελος μιας μικρής επαγγελματικής ομάδας. Αυτό που θα μετράει θα είναι η διδασκαλία. Τούτο θα απαιτήσει και από τους ίδιους τους διευθυντές να διδάσκουν ένα δυο μαθήματα το χρόνο και να μένουν εκεί που βρίσκονται για δέκα χρόνια. Σήμερα έχουν γίνει μια εντελώς νέα περιοδεύουσα τάξη, των οποίων τα γραφεία, τα αυτοκίνητα, τα ρούχα και η ομιλία τούς προδίδουν αμέσως ως μια γραφειοκρατική άρχουσα τάξη που δεν δια βάζει, δεν γράφει και δεν διδάσκει. Παρόμοια, το «περιφερόμενο βιογραφικό» που έχει βρεθεί σε πέντε πανεπιστήμια μέσα σε έξι χρόνια 301
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
και δεν έχει διδάξει εντατικά σε κανένα, θα υποστεί την ατίμωση που έχει κερδίσει. Οι πρυτάνεις πάλι πρέπει να ενδιαφέρονται περισσότερο για τη γνήσια νοητική και ηθική ανάπτυξη του σώματος των φοιτη τών παρά για την εκπαίδευση ευαισθητοποίησης, περισσότερο για τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος για την ανταλλαγή ιδεών παρά για την προαγωγή της άνεσης. Αφότου μάθουν ότι δεν πρόκειται να μετατεθούν επί τρία χρόνια και ότι θα κριθούν μόνο για τα ακαδημαϊ κά επιτεύγματα των φοιτητών τους, μεγάλο μέρος των συνεχών υ πομνημάτων τους περί του επιτρεπομένου αριθμού εισακτέων ανά φυ λή, περί πολυπολιτισμικότητας και περί ποικιλότητας της διδακτέας ύλης θα εξαφανιστεί. Οι πρόεδροι πρέπει να πείσουν τα μέλη των δι οικητικών συμβουλίων και τους χρηματοδότες ότι η μοναδική απο στολή ενός καλού κολεγίου είναι να προετοιμάζει τους φοιτητές για μια ανθρώπινη ζωή. Τέλος, οι φοιτητές θα επιλέγονται μέσω ενδείξεων για την επιθυ μία τους να μάθουν και να συμμετέχουν σε αυτό το περιβάλλον της ανακάλυψης. Όλες οι υποτροφίες θα βασίζονται στα προσόντα, αλλά τα προσόντα δεν προσδιορίζονται πάντα από την απόδοση στις τάξεις του λυκείου ούτε από τα επίσημα τεστ. Οι σπουδαστές που μετά το σχολείο πήγαν σε κάποια επαγγελματική σχολή, ανέλαβαν στρατιω τική υπηρεσία ή επέδειξαν ενδιαφέρον για ποικιλία θεμάτων θα προτιμούνται- εκείνοι που δεν δηλώνουν ακόμη κεντρική κατεύθυνση σπουδών θα επιλέγονται συχνά στη θέση εκείνων που ισχυρίζονται (στα δεκαεφτά τους) ότι είναι σίγουροι για το τι θέλουν να σπουδά σουν και να κάνουν στην υπόλοιπη ζωή τους. Αν χρειάζεται ένα επί πλέον κριτήριο εκτός από τα προσόντα, τότε μπορεί να εξετάζεται και η οικονομική κατάσταση, αλλά ποτέ η φυλή ή η εθνικότητα. Εκείνοι που επιθυμούν να σπουδάσουν αλλά δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα —ανεξάρτητα από φυλή, φύλο, σεξουαλικό προσανατο λισμό κ.λπ.— δεν πρέπει να αποκλείονται από τον ένα και μοναδικό δυτικό θεσμό που οφείλει και μπορεί να αφομοιώνει όλους τους φοι τητές στον πολιτισμό μας, το δυτικό πολιτισμό που θεμελιώθηκε από τους Έλληνες πριν από σχεδόν 3.000 χρόνια.
302
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑΣ ΤΟΤΣ ΔΑΣΚΑΛΟΥΣ Αν οι Έλληνες πρόκειται να αλλάξουν την τρέχουσα προσέγγιση στην εκπαίδευση των πολιτών, τότε η εκπαίδευση εκείνων που διδάσκουν τους Έλληνες θα πρέπει να αλλάξει ριζικά. Τπάρχει κάτι ανάποδο στην τρέχουσα διαδικασία: η απελπιστική κατάσταση της μεταπτυ χιακής εκπαίδευσης εξηγεί το γιατί παράγουμε περισσότερους φονιά δες του Ομήρου παρά σωτήρες του. Οι ήρωες του Ομήρου πάσχιζαν «να είναι πάντα οι άριστοι στη μάχη και να υπερέχουν όλων των άλλων». Αλλά οι μεταπτυχιακές σχολές είναι το μεγάλο κόσκινο που το χειρίζονται με τρόπο ώστε να περνούν τα πιο ασήμαντα σωματίδια και να πετιούνται οι σπάνιοι και ογκώδεις βόλοι χρυσού. Το εφτα σφράγιστο μυστικό είναι ότι αυτό το σύστημα εκπαίδευσης είναι έτσι σχεδιασμένο ώστε να ανταμείβει το είδος του ατόμου που είναι λιγότερο πιθανό να σκέπτεται ή να ενεργεί σαν Έλληνας: με στενούς ορί ζοντες, αυτοπροωθούμενο, αρνούμενο να διδάξει και, σε τούτες τις εποχές των ισχνών αγελάδων, απόλυτα δουλοπρεπές. Προσεκτικά και σκόπιμα ξεριζώνονται κατά τη διαδικασία τα ζι ζάνια, οι ελάχιστοι εκείνοι «μεγαλόψυχοι», όπως τους αποκαλεί ο Αριστοτέλης, που ένιωσαν έλξη για τον επιστημονικό αυτό κλάδο κατά τη διάρκεια εκείνων των αλκυονίδων προπτυχιακών ημερών. Κάθε βήμα μέσα από τις προκλήσεις της μεταπτυχιακής εκπαίδευ σης είναι σχεδιασμένο για να εξασφαλίσει ότι δεν θα αναφανούν μεγά λες ψυχές. Στην Ιλιάδα του Ομήρου, όταν κλαίγοντας ο Αγαμέμνων λέει να παρατήσουνε την Τροία και να φύγουν, ο Διομήδης αρνείται: «Κ ι αν θέλουν κι αυτοί να φύγουν, ας φύγουν», ανακοινώνει. «Εγώ και ο Σθένελος θα πολεμήσουμε μέχρι να πετύχουμε το τέλος του Ιλίου» [Ιλιάς, I 46, 48-49], Σήμερα ο Διομήδης θα βαφτιζόταν «ταραξίας» και θα πεταγόταν στο σκουπιδοτενεκέ του τμήματος σαν σάπιο μήλο από τους ανθρώπους ακριβώς που έχουν αφιερώσει τη ζωή τους στη μελέτη του. Έ χει αρχίσει η διαδικασία μέσω της οποίας ξεχνιούνται οι λόγοι για τους οποίους θέλησαν κάποτε με τόσο πάθος να βρεθούν εκεί: να διαβάζουν και να διδάσκουν τον κόσμο των Ελλήνων. Ο επιτυχημένος μεταπτυχιακός φοιτητής, δηλαδή εκείνος 303
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
που είναι πιο πιθανό να επιβιώσει του προγράμματος και να λάβει συστάσεις από το τμήμα για μια θέση στο διδακτικό προσωπικό, είναι αυτός που μπορεί ευκολότερα να ζεμάθει τον Σοφοκλή, να ζεχάσει τις Μούσες και να διαγράψει τις καθαρές ελληνικές φωνές που τον καλούσαν από κάθε κείμενο που ρουφούσε και από κάθε βόλο χώματος που ξέθαβε από τη γη κατά τη διάρκεια των προπτυχιακών του ημερών. Όποιο νόημα και να είχε τότε, παλιά, ο κλασικός κό σμος για κάποιον —η πρόκληση και η χάρη των Ελληνικών και των Λατινικών, ο κυνικός ρεαλισμός του Θουκυδίδη, η απλότητα σκληροτράχηλων αντρών που υπεράσπιζαν τη γη και τις οικογένειές τους απωθώντας τους εισβολείς πίσω στην ασιατική πατρίδα τους — δεν έχει θέση στη μεταπτυχιακή εκπαίδευση. «Χαριτωμένα, μάλι στα, μιλούσε και ο Βίων, ότι, όπως οι μνηστήρες, μη μπορώντας να πλησιάσουν την Πηνελόπη, συνευρίσκονταν με τις υπηρέτριές της, έτσι και κείνοι που δεν μπορούν να κατακτήσουν τη φιλοσοφία, απο σκελετώνονται σε άλλες εντελώς ανάξιες μελέτες» [Πλούταρχος, Περί παίδων αγωγής, 7ϋ], Όλα αυτά πρέπει τώρα να αντιστραφούν. Οι Κλασικές Σπουδές πρέπει να έχουν όραμα, γιατί οι περισσότερες αμαρτίες τους είναι ίδιες με εκείνες του πανεπιστημίου γενικότερα. Όπως το δέκατο όγδοο και το δέκατο ένατο αιώνα, που τα τμήματα Ελληνικών και Λατινι κών αποτελούσαν την καρδιά του πανεπιστημίου, έτσι και τώρα οι Κλασικές Σπουδές μπορούν να καταλάβουν την υψηλότερη θέση και να κάνουν τον υπόλοιπο ακαδημαϊκό κόσμο να εγκαταλείψει ντρο πιασμένος την τωρινή απάτη του: να πετάξει τα συνέδρια και τη σκοτεινή και ακαταλαβίστικη ορολογία, να ξεχάσει τίτλους και χρή μα για να επιστρέψει στους φοιτητές, να υποστηρίξει ένα κοινό πο λιτισμό και να απλώσει το χέρι στο μέσο πολίτη. Πρέπει να εγκαταλείψουμε την υπεροπτική στάση μας και να αρχίσουμε να βγάζου με λόγιους που διδάσκουν τους Έλληνες. Είναι υπερβολή να πιστεύ ουμε ότι θα εμφανιστεί μια ολόκληρη στρατιά από Κόλιν Έντμοντσον και Γιουτζίν Βάντερπουλ; Στη διαδρομή δεν θα μπουν μερικοί Μάικλ Βέντρις για να μεταγγίσουν νέο αίμα; Δεν υπάρχουν πράγμα τα που θα μπορούσαμε να κάνουμε αμέσως τώρα, για να ζωντανέ304
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
ψουμε τις Κλασικές Σπουδές και να φέρουμ,ε έτσι τους Έλληνες στο προσκήνιο της σύγχρονης δημόσιας συζήτησης περί πολιτισμού, ξένης πολιτικής και πενίας σκέψης της σύγχρονης κοινωνίας; Δεν θα μπο ρούσαμε να βρούμε κάποιες συγκεκριμένες προτάσεις για το πώς μπορεί να σωθεί η επίσημη μελέτη των Ελληνικών; Ακολουθούν μερικές απλές ιδέες για να επανανακαλύψουμε την ίδια την έννοια του τι σημαίνει κλασικιστής, τι κάνει και πώς εκπαι δεύεται, και για να ευθυγραμμίσουμε ξανά τις Κλασικές Σπουδές με την ελληνική σοφία.
Να απαγορευτεί σε καθηγητές εκπαιδευτικών ιδρυμάτων που προ σφέρουν διδακτορικά διπλώματα να διδάσκουν τα δικά τους Βιβλία, μονογραφίες ή άρθρα, και αντίθετα να υποχρεωθούν να προσφέρουν ευρύτερες επισκοπήσεις στην ιστορία, στη λογοτεχνία και στην τέχνη. Ουδείς υποψήφιος για διδακτορικό θα μπορεί να επιλέγει ένα σεμι νάριο το οποίο τελικά θα περιορίζεται στη χρήση του δέ στον Πίν δαρο, επειδή το δέ στον Πίνδαρο —αντίθετα με τη δημοκρατία, την ελληνική έναντι της ρωμαϊκής σκέψης, και τη φύση της ψυχής — δεν θα ενδιαφέρει ποτέ ούτε έναν προπτυχιακό φοιτητή, ούτε έναν. Οι επιστήμονες μπορεί να μελετούν τα μηριαία οστά των ποντικών προκειμένου να δομήσουν μια γενική θεωρία εξέλιξης, αλλά οι κλασικι στές σπάνια προχωρούν πιο πέρα από τα δικά τους ιδιαίτερα οστά τρωκτικών: το στυλοβάτη του ναού σε ένα ασήμαντο τέμενος, την αντιπαραβολή τεσσάρων κακής ποιότητας χειρογράφων από τους Πέρσες του Αισχύλου, το μόριο αν στον Όμηρο, τους τάφους των Σκοτεινών Αιώνων στην Αγορά, τη «σεξουαλική ασυμμετρία» στη Σαπφώ. Αποτελεί κοινή διαπίστωση ότι τα μεταπτυχιακά σεμινάρια τώρα εξυπηρετούν τρεις κύριους σκοπούς: επιτρέπουν στο διδακτικό προσω πικό να κάνει λίγη δουλειά, επανεξετάζοντας κάθε χρόνο το ίδιο υλικό υπό όλο και στενότερη οπτική γωνία και χρησιμοποιώντας ουσιαστικά τους φοιτητές ως άμισθους και άδοξους συν-συγγραφείς της επί πολλά έτη αδημοσίευτης εργασίας του καθηγητή· εξασφαλίζουν ότι η επό μενη γενιά κλασικιστών σπάνια θα κάνει σημαντικές, αλλά ενοχλη305 20 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
τικές, ερωτήσεις σχετικά με την κλασική αρχαιότητα κι ότι ποτέ δεν θα δει ως αδιαίρετο όλον τη λογοτεχνία, την τέχνη, τη φιλοσοφία και την πολιτική· και αποδεικνύουν ότι η ανεπαρκής διδασκαλία, οι μικρές τάξεις και οι απόκρυφες μικρολεπτομέρειες είναι η αληθινή ύλη των Κλασικών Σπουδών, κι όχι ο δυτικός πολιτισμός, η κλασική λογοτεχνία σε μετάφραση, τα εισαγωγικά Λατινικά ή η επισκόπηση της ελληνικής τέχνης. Με άλλα λόγια, τα σεμινάρια στις Κλασικές Σπουδές, η υπάρχουσα βάση των μεταπτυχιακών σπουδών στην Α μερική, έχουν πολύ μικρή σχέση με την απόκτηση της γνώσης Ε λ ληνικών ή Λατινικών, ακόμη λιγότερη με οτιδήποτε θυμίζει την τέ χνη της διδασκαλίας και καμιά απολύτως με τη σύλληψη της ελλη νικής σοφίας. Το πιο πιθανό είναι ότι η εργασία για το μάθημα πνίγει τη φυσική περιέργεια γύρω από τους αρχαίους. Κ ι ας μη ξεχνάμε τα λόγια του Μάρκου Αυρήλιου: «Να έχεις πάντα στο νου σου πως ο καθένας αξίζει όσο αξίζουν εκείνα για τα οποία φροντίζει» [Τα εις εαυτόν, Ίί, γ]. Όχι μόνο θα φώτιζε δάσκαλο και μαθητή η έρευνα έξω από ένα στενότατο φάσμα, αλλά θα έστελνε και το μήνυμα στους καθηγητές ότι η προετοιμασία και η διδασκαλία στην τάξη δεν είναι μισθοφορική δουλειά. Τα σεμινάρια δεν μπορούν, δεν πρέπει, να υπάρχουν προς χάρη ανούσιων ειδικευμένων άρθρων ή προς χάρη ασήμαντων προ σθηκών σε φακέλους με βιογραφικά. Η διδασκαλία είναι επωφελής από μόνη της, είναι συνεργασία μεταξύ μέντορα και μαθητή, κι όχι τηλεπαιχνίδι όπου ο παρουσιαστής έχει έτοιμα τα καρτελάκια του με ασήμαντες ερωτήσεις. Δεν διδάσκουμε σεμινάρια για την καριέρα μας, αλλά για να συλλάβουμε το πνεύμα των Ελλήνων και, κατά τη δια δικασία, να γίνουμε παράδειγμα ακαδημαϊκών πολιτών στους μελλο ντικούς δασκάλους της χώρας. Καμιά έρευνα του διδακτικού προσω πικού δεν μπορεί να «πλασάρεται» ως μεταπτυχιακό σεμινάριο.
Τα χρόνια για την απόκτηση διδακτορικού πρέπει να συντομευτούν το πολύ στα τέσσερα. Εάν η διαδικασία παρατείνεται, ο φοιτητής θα απορρίπτεται. Πέντε έως δεκαπέντε χρόνια σπουδών αποδεικνύουν απλώς ότι ο με 306
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
ταπτυχιακός φοιτητής είναι ακόμη βρέφος και το μόνο που επιθυμεί είναι να μαθαίνει όλο και περισσότερες λεπτομέρειες από μέντορες που θα τον απομακρύνουν χρόνο με το χρόνο όλο και περισσότερο από τον προπτυχιακό στίβο. Μήπως τα δέκα χρόνια στα θρανία της Γεωπονικής κάνουν κάποιον αγρότη; Μήπως τα επιτυχημένα δικη γορικά γραφεία προσλαμβάνουν δικηγόρους με δεκαετή φοίτηση στη Νομική; Το πρώτο μεταπτυχιακό έτος πρέπει να παρέχει μόνο τα βασικά της επιστημοσύνης —από λίγους μήνες στην επιγραφική, στην αρχαιολογία, στην παπυρολογία και στην κριτική κειμένων — και τα άλλα τρία χρόνια να εστιάζουν στην ανάγνωση των μεγαλύ τερων Ελλήνων και Λατίνων συγγραφέων. Τίποτα περισσότερο, τίποτα λιγότερο. Το μεγαλύτερο μέρος της υπόλοιπης γνώσης για τον αρχαίο κόσμο το διδάσκεται κανείς μόνος του ή το αποκτά με το συγχρωτι σμό με τους προπτυχιακούς φοιτητές. («Μερικές φορές οι νέοι είναι συνετοί και οι γέροντες ασύνετοι. Άλλωστε δεν διδάσκει φρόνηση ο χρόνος αλλά η έγκαιρη αγωγή και η φύση», λέει ο Δημόκριτος [απ. 183 ϋΐεΐδ].) Οι καθηγητές των Κλασικών Σπουδών και οι λόγιοι του αύριο εκπαιδεύονται σήμερα να εξαρτούν το μέλλον τους από Γάλλους θεωρητικούς μάλλον παρά από τους αρχαίους, να προσβλέ πουν στον Λακάν αντί για τον Αλκαίο, στον Ντεριντά πριν από τον Ηρόδοτο, στον Φουκό μάλλον παρά στον Οράτιο*. Τι πρέπει όμως να διδάσκουν στις τάξεις τους; Πώς θα μετατρέψουν ορδές βαριεστημένων βιντεόπληκτων σε σκεπτόμενους και αυτοκρινόμενους πολί τες, σε αναγνώστες που μπορούν να εκτιμήσουν περισσότερο τη με γάλη λογοτεχνία από το ΜΤν; Πώς θα κάνουν οι νέοι καθηγητές τους φοιτητές τους να μπουν στο νόημα του Ομήρου, όταν είναι αμ φίβολο αν τον έχουν διαβάσει ποτέ τους; * Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα και αποκαλυπτική λεπτομέρεια σ ’ αυτή την αμερικα νική μανία με την παρανοημένη ερμηνεία του κλασικού κόσμου από τους Γάλλους διανοούμενους: δεν εκπροσωπεί αυτά που γράφουν οι Γάλλοι διανοούμενοι τα τ ε λευταία δεκαπέντε χρόνια! Όπως πάντα, οι κλασικιστές καριερίστες μας βρίσκονται δύο δεκαετίες πίσω. Οι νεότεροι Γάλλοι λόγιοι είναι πρωτεργάτες της κριτικής του αποδομιστικού παρελθόντος τους, αλλά αυτό δεν έχει φτάσει ακόμη στις μεταπτυχιακές σχολές της Αμερικής. 307
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Όλη σχεδόν η μεταπτυχιακή εκπαίδευση δεν έχει την παραμικρή αξία για την έρευνα ή για τη διδασκαλία των σημερινών προπτυχια κών φοιτητών. Τα θρανία στις αίθουσες των κολεγίων είναι γεμάτα με ανεπαρκώς εκπαιδευμένους φοιτητές με ελάχιστες πραγματολο γικές γνώσεις και ακόμη λιγότερες ικανότητες στην έκφραση, προ φορική ή γραπτή, που αναζητούν απελπισμένα ηθική καθοδήγηση και διψάνε για κάποιο σύστημα ερμηνείας, κι όχι για περισσότερο χάος, αταξία και μηδενισμό. Οι κλασικιστές δεν χρειάζεται να προ σπαθούν να υπονομεύσουν τις απλοϊκές θέσεις των φοιτητών γύρω από το δυτικό πολιτισμό, επειδή ελάχιστα κολεγιόπαιδα στις μέρες μας έχουν οποιαδήποτε θέση για οποιοδήποτε πολιτισμό ή για οτιδή ποτε άλλο. Αν διαφωνείτε, ζητήστε από ένα τυπικό προπτυχιακό φοιτητή ενός μέσου εκπαιδευτικού ιδρύματος να σας ορίσει τον όρο «Δυτικός» (ένας από τους φοιτητές μας εμφανίστηκε σε μια διάλεξη για το Δυτικό Πολιτισμό νομίζοντας ότι θα ήταν μια συζήτηση για καουμπόηδες και Ινδιάνους*) ή, ακόμη καλύτερα, να εντοπίσει την Αθήνα ή την Κρήτη σε ένα χάρτη της Μεσογείου. Τέσσερα χρόνια μεταπτυχιακών σπουδών, όχι περισσότερα.
Η διδακτορική διατριβή πρέπει να καταργηθεί. Αποτελεί παράλογη και παρελκυστική απαίτηση το 1998 να περιμέ νουμε από νεοφώτιστους λογίους στα είκοσι πέντε τους να δημιουρ γήσουν έργα μεγέθους βιβλίου που να έχουν κάποια σημαντική πρω τοτυπία. Μήπως ηγούνται στρατών οι έφηβοι ευέλπιδες ή γράφουν οι εκπαιδευόμενοι γιατροί εργασίες για νέες προσεγγίσεις στις εγχειρή σεις μπάι πας; Ελάχιστοι σύμβουλοι διδακτορικών διατριβών έχουν απορρίψει θέμα επειδή ήταν «υπερβολικά στενό». Συχνότερα συμβαί νει το αντίθετο: ο νεαρός υποψήφιος δόκτορας επικρίνεται επειδή έχει «απλώσει πολύ τα δίχτυα του». Η πρωτοτυπία, ο καθαρός λόγος, η φαντασία στη σκέψη και στην έκφραση, όλες οι προϋποθέσεις για * Ο όρος «Δ υτικός Π ολιτισμός» στα Α γγλικά λέγετα ι \νε8ΐειτι (ΙίνίΙίζ&Ιίοη, και η σύγχυση του φοιτητή προερχόταν από τη λέξη \ν65ΐ€πι που χαρακτηρίζει επ ί σης τις κινηματογραφικές ταινίες με καουμπόηδες και Ινδιάνους (Σ .τ .μ .).
308
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
την αναγνωσιμότητα ενός κειμένου, είναι κάτι εντελώς διαφορετικό τόσο από τις συζυγίες όσο και από τις «παρεμβατικές στρατηγικές εξουσίας». Η μεταπτυχιακή εκπαίδευση κάνει ελάχιστα πράγματα για να προετοιμάσει τους φοιτητές γι’ αυτό. Μια καλή διατριβή χρει άζεται έναν μάλλον ανεξάρτητο χαρακτήρα με μια φλέβα ζωγράφου ή μουσικού μέσα του, ή, ακόμη καλύτερα, έναν άνθρωπο της δρά σης, έναν άνθρωπο της Αναγέννησης. Όμως αυτό θα σήμαινε απόρ ριψη της όλης προσέγγισης της συμβιβασμένης καθηγεσίας, απόρρι ψη της εποπτικής επιτροπής και του μέντορα, ανοσία έναντι του Ακαδημάίκώς Μεταδιδόμενου Ιού. Η μεταπτυχιακή εκπαίδευση είναι σχεδιασμένη ώστε να εξασφαλίζει κακές διατριβές ή και καθόλου δια τριβές. Αφού οι επίδοξοι Γκίμπον και Μόμσεν αποχωρήσουν από την πρώ τη χρονιά των μεταπτυχιακών σπουδών κι αφού οι μελλοντικοί Βέντρις και Σλίμαν εγκαταλείπουν από τη δεύτερη και την τρίτη, οι περισσότεροι εναπομείναντες μεταπτυχιακοί «γυρίνοι» γράφουν αυτά που δεν διαβάζονται και δεν μπορούν να διαβαστούν —και επομένως δεν μπορούν να δεχτούν επίθεση— και αυτά που δεν έχουν καμιά πιθανότητα να διατηρήσουν το ενδιαφέρον έστω και ενός ατόμου μέσα ή έξω από τη λιμνούλα. Οι παρακάτω είναι πραγματικοί τίτλοι αλη θινών διατριβών, που ολοκληρώθηκαν όλες ή βρίσκονταν στη «διαδι κασία της ολοκλήρωσής» τους μέσα σε ένα έτος. Από τη φιλολογική πλευρά, μπορείτε να χουζουρέψετε στην πολυθρόνα σας αγκαλιά με το «Μετρικό· Διασκέλισμα και Στερεότυπη Διατύπωση στην Ομηρι κή Ποίηση: Μία Σύνοψη», αν εκατοντάδες σελίδες περί κατατμημένου δακτυλικού εξαμέτρου μπορούν πραγματικά να ονομαστούν «σύνο ψη». Καλή μέθοδος είναι να πηδήξετε εντελώς τα κύρια κείμενα και να σχολιάσετε ένα σχολιασμό («Μετάφραση και Σχολιασμός του Σχο λιασμού του Διδύμου επί του Δημοσθένους») ή να «αποπεριθωριοποιήσετε» τις περιθωριακές σημειώσεις («Τα Σχόλια του ΙΜηηιΐδ Ογ 35 επί της Εισαγωγής του Πορφύριου και των Κατηγοριών του Α ριστοτέλη»), Το μυστικό είναι να μην αναλάβετε ένα ολόκληρο κλα σικό έργο ή μια σημαντική ιδέα. Κατακτήστε σε βάθος το απόσπασμα («Σχολιαστικό υπόμνημα επί του Κατά Κτησιφώντος 177-230 309
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
του Αισχίνη») και ξεθάψτε κάνα δυο χαμένα χρόνια («Αντίπατρος, Ολυμπίάς και Αλέξανδρος: Διεκδικούμενη Ηγεμονία325-323 π .Χ .»). Είναι επίσης παράξενο ότι σε ένα χώρο όπου οι φεμινίστριες και οι ειδικοί επί των σπουδών φύλου μοιρολογούν την έλλειψη παροχής ευκαιριών, συναντάμε τους παρακάτω τίτλους από μία και μόνη χρονιά (και πάλι πρόκειται για πραγματικούς τίτλους): «Λίαν Προσωπικό Εμπόριο: Ανταλλαγή, Φύλο και Υποκειμενικότητα στην Ε λληνική Τραγωδία», «Τ ο Ερμαφρόδιτο στην Ε λληνική και Ρω μαϊκή Λογοτεχνία, Θρησκεία και Τ έχ ν η », « Η Εικονογράφηση του Η ρακλή και του “Άλλου” στην Αρχαϊκή Ε λληνική Αγγειογρα φία», «Τ ο “ Μέτρο της Ν εότητας” : Σώ μα και Φύλο στην άνδρωση των Αγοριών στην Αρχαία Ε λλά δα », «Μ εταλλαγμένες Καταστά σεις: Φύλο και Θέατρο Π ολιτικής Ταυτότητας στα πολιτικά έργα του Ευριπ ίδη», «Ο ι Γυναίκες και το Ανείπωτο στην Οβιδιακή Αφή γ η σ η », «Ι^βρ'ιάα νβηαε: Οι Γυναίκες, η Κοινωνική Θέση και οι Κ ω μωδίες του Π λαύτου», «Διαφοροποίηση με βάση το Φύλο και Αφη γη μα τική Δόμηση στον Προπέρτιο» και «Φύλο, Λογοτεχνικό Είδος και Εξουσία: Η Απεικόνιση των Γυναικών στο Αί> ίΐτ ίκ ϋοηάίΐα του Λίβιου».
Επιπροσθέτως, εκείνη η συγκεκριμένη χρονιά, ευλογήθηκε με τρεις σχοινοτενείς διατριβές περί του νερού στην αρχαιότητα, τρεις περί της νομικής ορολογίας στους κλασικούς ποιητές και τρεις περί φαγη τού. Μία δεκαετία εντατικής εκπαίδευσης εξοπλίζει τους προσκόπους μας με ισχυρά κιάλια τα οποία μπορούν να χρησιμοποιήσουν μόνο για να εστιάσουν στις παρωνυχίδες τους ή στη μισόγυμνη γειτόνισσα στο απέναντι παράθυρο. Στη θέση της διατριβής, πρέπει να οριστεί μια σ£ιρά τεσσάρων ή πέντε μεγάλων εργασιών επί ευρέων θεμάτων της αρχαιότητας, οι οποίες να διαβάζονται από όλα τα μέλη του μεταπτυχιακού τμήματος και στη συνέχεια να μένουν αδημοσίευτες. Η ικανότητα του σπουδα στή να χειρίζεται σε βάθος τις πηγές, να δομεί μια σαφή επιχειρημα τολογία, να χρησιμοποιεί σωστό πεζό λόγο και να εισάγει πρωτοτυ πία και φαντασία στο γράψιμο, είναι τα μόνα κατάλληλα κριτήρια για το τελικό πτυχίο. («Κάποιος που μαθαίνει να παίζει λύρα μαθαί νει μόνο παίζοντας λύρα», λέει ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια 310
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
[1103α 32].) Αντί για έναν και μόνο «ημίθεο», στον οποίο οι μετα πτυχιακοί φοιτητές οφείλουν τις ιδέες, τη μελλοντική σταδιοδρομία και την αφοσίωσή τους για μια ζωή, όλο το διδακτικό προσωπικό των μεταπτυχιακών σπουδών πρέπει να γράφει λεπτομερείς κριτικές και να αναλαμβάνει συλλογική ευθύνη για την επαγγελματική εκ παίδευση του φοιτητή. Ολόκληρο το διδακτικό προσωπικό πρέπει να εξετάζει τις μεταπτυχιακές εργασίες των φοιτητών και μετά να υπο βάλλει λεπτομερείς αναφορές που θα καλύπτουν τα πάντα, από το ύφος του πεζού λόγου μέχρι τη δεοντολογική χρήση των στοιχείων. Ακόμη καλύτερα είναι να συμμετέχει κι ένα μέλος από διαφορετικό τμήμα καθώς και ένας επαγγελματίας από την κοινότητα, για να είναι έντιμος ο έλεγχος και το ενδιαφέρον ευρύ. Οι δημοσιεύσιμες ιδέ ες γύρω από την αρχαία κοινωνία θα έρθουν στην ώρα τους, όταν τα αποστειρωμένα και λαμπερά μεταπτυχιακά λούστρα θα έχουν ξεφτί σει και θαμπώσει, όταν οι νέοι θα έχουν αποκτήσει κάποια πείρα πραγματικής ζωής, όπως ένα άρρωστο παιδί ή ένα γονιό νεκρό στην αγκαλιά τους. Όχι διδακτορική διατριβή.
Όλες οι μεταδιδακτορικές υποτροφίες πρέπει να σταματήσουν τώρα! Χωρίς διδακτορικές διατριβές, δεν χρειαζόμαστε και οτιδήποτε μετα διδακτορικό. Όλα αυτά απλώς συντηρούν και μεγεθύνουν τη νοοτροπία των μεταπτυχιακών σχολών ότι η εξειδίκευση και η απρόσιτη για τους πολλούς γνώση είναι το παν και ότι η γενίκευση και η διδασκα λία σε προπτυχιακούς φοιτητές δεν είναι τίποτα. Δώδεκα μήνες και τριάντα χιλιάδες δολάρια για να τυπωθεί το Μη Παρατηρημένος 0μοερωτισμός στον «Φαίδρο» του Πλάτωνα, του οποίου η λιπόσαρκη ιδέα παραμένει αμετάβλητη από την ενσάρκωσή του σε κάποιο με ταπτυχιακό σεμινάριο, αλλά τώρα έχει φουσκώσει με κοπανιστό αέ ρα υποσημειώσεων, είναι κακή επένδυση τόσο για το συγγραφέα όσο και για μας. Στη θέση της επιδοτούμενης μεταδιδακτορικής μελέτης, θα είχαν περισσότερο νόημα μονοετείς θέσεις υποτρόφων βοηθών κα θηγητών που θα δίδασκαν, ευκαιρίες για νεαρούς κλασικιστές να τους δοθούν ώρες διδασκαλίας σε λογοτεχνία και ιστορία, έτσι ώστε να μάθουν να δίνουν αυτοσχέδιες διαλέξεις χωρίς μνημονικά βοηθήματα. 311
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Η κάλυψη ενός αιώνα μέσα σε μια μέρα σε ένα μάθημα ελληνικής ιστορίας διαρκείας δέκα εβδομάδων ή Θα γιατρέψει ή Θα σκοτώσει ακόμη και το συγγραφέα του Μη Παρατηρημένος Ομοερωτισμός στον «Φαιδρό» του Πλάτωνα. «Σημαινόμενα», «σημαίνοντα» και «κατατμημένα δακτυλικά εξάμετρα» έχουν πολύ μικρή σημασία, όταν αυ τοί που πληρώνουν τα δίδακτρα δηλώνουν αδυναμία, και μετράνε α κόμη λιγότερο, όταν δεν μπορείς να μιλήσεις για το έργο της ζωής σου χωρίς προετοιμασμένο κείμενο. Το μεγαλύτερο σκάνδαλο των με ταπτυχιακών σπουδών στην Αμερική είναι ότι δεν μπορούμε να βγά λουμε ένα φοιτητή που να μπορεί να μιλάει αυτοσχέδια ή, ακόμη χειρότερα, κάποιον που να Θεωρεί σημαντικό να μην αποκοιμίζει το ακροατήριό του. Οι τελειόφοιτοι δεν πληροφορούνται ποτέ από τους μέντορές τους ότι η αφανής πλειοψηφία των κλασικιστών —δάσκαλοι σε κάποιο μικρό, ασήμαντο ιδιωτικό κολέγιο και σε μεγάλα πολιτειακά πανε πιστήμια — πρέπει να περνούν τον καιρό τους διδάσκοντας. Διδάσκουν συνεχώς, πρέπει να διδάσκουν, επιπρόσθετα μαθήματα για να διατη ρήσουν τη ροή λίγου αίματος στα αδύναμα προγράμματά τους. Συ νήθως διδάσκουν από έξι ως δέκα τάξεις, βρίσκονται στα γραφεία τους επισήμως 150 ώρες κάθε εξάμηνο για να βλέπουν φοιτητές και ξοδεύουν πολύ περισσότερες ανεπισήμως συμβουλεύοντας και προγυ μνάζοντας τους φοιτητές, προωθώντας τα τμήματά τους, συμμετέ χοντας σε συναντήσεις επιτροπών, δεχόμενοι βραδινά τηλεφωνήματα όταν τα εις -μι ρήματα τρομάζουν τα «Ελληνάκια», τρώγοντας πίτσα στην πανεπιστημιούπολη μαζί με τα μέλη της Λέσχης των Κλασι κών Σπουδών και ταξιδεύουν στην άλλη άκρη της πολιτείας για να βρουν κάποια αξιοπρεπή βιβλιοθήκη και να κάνουν λίγη έρευνα. Όλα αυτά μόνο και μόνο για να αδειάσουν λίγο νερό από ένα πλοίο που βυθίζεται. («Πήγαινε κοντά και πολέμα τον εχθρό, σώμα με σώμα, με μια πληγή της μεγάλης λάμας του σπαθιού σου. Βάλε το πόδι σου στο πόδι του, την ασπίδα σου στην ασπίδα του, μπλέξε θύσανο με θύσανο, κράνος με κράνος, στήθος με στήθος, και πολέμησε τον άνθρωπό σου, σφίγγοντας τη λαβή του σπαθιού σου ή το μακρύ το δόρυ», λέει ένα ποίημα του Τυρταίου [απ. 11, 21 κ.εξ.].) 312
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
Η αποδεδειγμένη αρετή και η φαντασία στη διδασκαλία των προπτυχιακών φοιτητών γίνεται η καλύτερη και η μοναδική συστα τική επιστολή για τη μελλοντική απασχόληση. Όχι υποτροφίες μετα διδακτορικής έρευνας. Υποχρεωτική εκπαίδευση στην ομιλία ενώπιον κοινού.
Η υπεράσπιση της διδακτορικής διατριβής και η προφορική εξέταση του υποψηφίου έχουν καταντήσει κάτι σαν πολεμικά γυμνάσια, όπου αιμοδιψείς καθηγητές προσπαθούν να τσακίσουν το μικροσκοπικό δι δακτορικό χαράκωμα του πολιορκούμενου φοιτητή. («Πάντα οι θεοί δίνουν μικρά δώρα σε μικρούς ανθρώπους» Καλλίμαχος [απ. άδ. 4 75].) Καλύτερα να πετάξουμε κι αυτές τις παρωδίες και στη θέση τους να βάλουμε τον επίδοξο κλασικιστή να διδάξει τρία ή τέσσερα μαθήματα διαλέξεων, σεμινάρια και μαθήματα γλωσσών μπροστά στους μέντορές του. Ποιος ξέρει, αντί για το αν «υπάρχει έστω και μία δημοσιεύσιμη σημείωση σε όλο αυτό;» να ανησυχούν για το «μπορούμε να τολμήσουμε να τον στείλουμε σε μια τάξη στο πολιτειακό πανεπι στήμιο»; Ίσως —Θεός φυλάξοι— στη θέση του «ακόμη δεν έχει πάρει το πτυχίο του καλά καλά και η μονογραφία του είναι ήδη στο τυπογραφείο», μπορεί να ακούσουμε «κάθονται δέκα δέκα σε κάθε θρανίο, ακόμη και στο πάτωμα, όταν διδάσκει Όμηρο». Διδασκαλία, όχι απλώς έρευνα, για τελικές εξετάσεις.
ΕΠ Α ΓΓΕΛ Μ Α ΤΙΚΗ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑ Δεν μπορούμε να περιμένουμε από μια επίσημη αναθεώρηση των με ταπτυχιακών προγραμμάτων να δημιουργήσει δασκάλους του Ομή ρου που να συμπεριφέρονται σαν Έλληνες, αν οι καθηγητές —μέντορες και πρότυπα για την επόμενη γενιά— συνεχίζουν να συμπεριφέρονται σαν κλασικιστές. Οι οπαδοί των Ελλήνων τφέπει και εδώ να τεθούν επικεφαλής, απορρίπτοντας τις γνωστές απάτες του πανεπι στημίου.
313
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Όλα τα επαγγελματικά συνέδρια, κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς, πρέπει να σταματήσουν. Τα συνέδρια δεν αξίζουν το χρόνο που χάνεται από τους φοιτητές ή τα χρήματα που ξοδεύονται για τα ταξίδια, εις βάρος της διδακτέας ύλης και της διδασκαλίας. Η εγκατάλειψη μιας διάλεξης για τα Πο λιτικά του Αριστοτέλη ή για την υποτακτική στα Λατινικά, έτσι ώστε ο αμειβόμενος μέντορας να χαζολογάει με άλλους ομοίους του στο συνέδριο «Η Θηλυκή Ιστορία της Άλλης Ελλάδας» είναι παρα βίαση του συμβολαίου. («Φύγε μακριά από τη συντροφιά κακών αν θρώπων, και μη γυρίσεις ούτε το κεφάλι σου», Πλάτων, Νόμοι, [854ο]) Ακόμη και οι κωπηλάτες της κρουαζιέρας στη ζούγκλα στην Ντίσνεϊλαντ δεν εγκαταλείπουν αυτούς που έβγαλαν εισιτήρια, κάνοντας κουπί προς την ακτή για να κάνουν διάλεξη σε άλλους συναδέλφους τους ντυμένους στο χακί, από άλλα ψυχαγωγικά πάρκα, περί τρικ με μηχανικούς κροκοδείλους και περί πρωτοκόλλου στο χειρισμό του μικροφώνου. Μην ξεχνάτε ποιος πληρώνει το λογαριασμό για το περιοδεύον ανά την υφήλιο διδακτικό προσωπικό: οι φοιτητές ή οι γονείς των φοιτη τών και οι φορολογούμενοι χρηματοδοτούν όλο αυτό το γλεντοκόπι. Οι δαπάνες της πτήσης, του ξενοδοχείου, των γευμάτων και της εγ γραφής επιδοτούνται από τα πανεπιστήμια του διδακτικού προσω πικού που συμμετέχει και παρακολουθεί αυτά τα συνέδρια. Όμως, τα εκπαιδευτικά ιδρύματα τα πληρώνουν όλα αυτά από το λειτουργικό τους προϋπολογισμό, πράγμα που σημαίνει ότι κάτι άλλο δεν παίρνει τα χρήματα που του αναλογούν. Τα συνέδρια δεν είναι φτηνά, κι αυ τά είναι χρήματα που δεν ξοδεύονται για υποτροφίες φοιτητών, εξο πλισμό της τάξης ή των εργαστηρίων ή βιβλία για τη βιβλιοθήκη. Τι θα λέγατε αν το πανεπιστήμιο σας έστελνε αναλυτικούς λογαρια σμούς για το εξάμηνο της κόρης σας: 10.000 δολάρια για άδεια μετ’ αποδοχών του Γιουτζίν Σάλμι, 550 για εισιτήρια της Μαίρης Ότινγκερ, 300 για γεύμα που παρέθεσε για τους συναδέλφους του τμή ματός του ο Γκράχαμ Όνιανς; Υποθέτουμε ότι αυτή η πρακτική θα σταματούσε πολύ σύντομα. Αυτό που ισχυρίζονται ότι κάνουν με αυτούς τους πόρους οι απο314
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
δέκτες της χρηματοδότησης των συνεδρίων είναι, φυσικά, έρευνα. Για να είναι κανείς απόλυτα «ενημερωμένος», πρέπει να συναναστρέ φεται ομοίους του εξίσου απόλυτα «ενημερωμένους». Μην τολμήσε τε να πείτε στους αποστολείς τους να περιμένουν τη δημοσίευση, ούτε που θα το ακούσουν. Μην τους υπενθυμίζετε ότι δεν πρόκειται για ιατρική, για χειρουργική εγκεφάλου. Οι δημοσιογράφοι δεν περιμέ νουν στο σαλόνι του ξενοδοχείου, το ευρύτερο κοινό δεν τσαλαπατιέται για να μπει στο συνέδριο για να δει αν υπάρχει πραγματικά η σύντηξη εν ψυχρώ. Αν χρειαστεί να περιμένουν άλλους έξι μήνες για να πληροφορηθούν την τελευταία φεμινιστική τεχνική για την αποκωδικο ποίηση της φαλλικής κυριαρχίας στο κρεβάτι του Οδυσσέα, κανενός το κεφάλι δεν πρόκειται να εκραγεί. Στην πραγματικότητα, τα σύγ χρονα ακαδημαϊκά συνέδρια δεν έχουν καμιά σχέση με τα παλιά συ μπόσια, στα οποία μια ομάδα διακεκριμένων μελετητών ξόδευαν το δικό τους χρόνο, τις δικές τους διακοπές και τα δικά τους χρήματα για να συναντηθούν μετά το εξάμηνο, προκειμένου να παρουσιάσουν ολοκληρωμένες ιδέες για σημαντικά θέματα —η παλιά ευρωπαϊκή αντίληψη για το συνέδριο διανοουμένων. Η σημερινή είναι ένα ολοκαίνουριο είδος οργανωμένης κουβεντούλας, όπου χρησιμοποιούνται χρήματα απ’ έξω για να πετάξει μια στενή παρεΐτσα παλιόφιλων μακριά από τις τάξεις τους, για να δικτυωθούν και να γλεντήσουν. Ο Αριστοφάνης είδε όλους αυτούς τους απατεώνες εδώ και πολλά χρό νια. Σε μια από τις κωμωδίες του σατιρίζει μια αθηναϊκή εκδρομή στην Περσία, όπου ξιπασμένοι πρέσβεις εξασφαλίζουν δωρεάν ταξίδι και γεύματα υπό το πρόσχημα της «συγκέντρωσης στοιχείων». Διαμαρτύρεστε ότι υπάρχει μια αμυδρή πιθανότητα ένα μέλος του διδακτικού προσωπικού που συμμετέχει ή έστω παρακολουθεί ένα τέτοιο συνέδριο να μάθει κάτι νέο, ότι όλο αυτό το φαινόμενο που ξε κίνησε τη δεκαετία του ’80 επιταχύνει την εξάπλωση της γνώσης; Στη θεωρία ίσως, τουλάχιστον σε άλλους τομείς· στην πράξη σχεδόν ποτέ στις Κλασικές Σπουδές. Ο εργασίες είναι συνήθως σύντομες — δέκα ως είκοσι λεπτά σε διάρκεια — ανεξέλεγκτες ασυναρτησίες φίλων και μεντόρων των διοργανωτών, ανταμοιβή για προηγούμενα παρόμοια ευεργετήματα. Οι περισσότερες από τις «νέες ιδέες» έχουν 315
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ήδη συζητηθεί αά ηαιΐδβαπι, μέσω καθημερινής επικοινωνίας με ηλε κτρονικό ταχυδρομείο. Αποτελεί ειρωνεία το γεγονός ότι η ηλεκτρο νική επικοινωνία, που καθιστά παρωχημένους τους περιορισμούς χρό νου και χώρου, υποτίθεται ότι θα γλίτωνε το πανεπιστήμιο από τις δαπάνες ταξιδίων, ξενοδοχείων και εστιατορίων. Δεν συνέβη κάτι τέ τοιο. Σχεδόν καμιά από αυτές τις συγκεντρώσεις δεν αξίζει την α κύρωση μ,αθημάτίον, την απουσία από τις συναντήσεις με τους φοι τητές, τις χαμένες ώρες γραφείου και το οικονομικό κόστος για το πανεπιστήμιο. Η μοναδική αξία αυτών των περιπλανήσεων είναι μια ακόμη προσθήκη στο «περιφερόμενο βιογραφικό». Οι περισσότεροι κλασικιστές δεν θα ακύρωναν ποτέ ένα μάθημα για να μιλήσουν στο τοπικό λύκειο ή για να δώσουν μια διάλεξη για τον Πλάτωνα στο Ροταριανό Όμιλό, αλλά θα έχαναν μια ολόκληρη εβδομάδα για να καθίσουν ως χαζοχαρούμενα και,αποβλακωμένα μέλη της «συζή τησης» στρογγυλής τραπέζης, για τέσσερις μέρες «εργασιών»,3.000 μίλια μακριά. («Το να εγκαταλείπει κάποιος την πόλη του και τους πλούσιος αγρούς για τη ζωή ενός επαίτη είναι το πιο αξιοθρήνητο από όλα τα πράγματα», λέει πάλι ο Τυρταίος [απ. 10, 3-4].) Όλοι οι κλασικιστές που έχουν προσληφθεί από ένα πανεπιστήμιο πρέπει να δίνουν υπόσχεση, προσωπικό όρκο ότι δεν θα ακυρώσουν σεμινάριο ή μάθημα παρά μόνο για λόγους υγείας. Αυτός που δεν αφήνει συνέδριο για συνέδριο κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς είναι φυγόπονος, αν όχι απατεώνας, και σίγουρα προδότης απέναντι στους μαθητές του, ένα παράσιτο που εγκαταλείπει φοιτητές που πληρώνουν δίδακτρα για να στεφανωθεί ίοπτιίοΗ δΐιρΓεπια μεταξύ με ρικών εκατοντάδων άλλων ακαδημαϊκών μυρμηγκιών. Η παρακο λούθηση συνεδρίων, τα κεφάλαια για συνέδρια, οι εργασίες για συνέ δρια, πρέπει να μετρούν αρνητικά στην ανανέωση της θητείας και, αν ξεπερνούν κάποιο όριο, πρέπει να κάνουν κάθε αξιόπιστη επιτροπή εξέτασης να προβληματιστεί για το τι σημαίνει πια «καθ’ έξιν αδι καιολόγητη απουσία», αν όχι παράλειψη καθήκοντος. Ενενήντα μέρες κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού ή στις διακοπές των Χριστουγέν νων παρέχουν άφθονες ευκαιρίες για συναντήσεις και συζητήσεις νέων ιδεών, κι ακόμη περισσότερο τώρα με την έλευση των δικτύων των 316
ΤΙ ΘΑ ΜΙΙΟΡΟΓΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
υπολογιστών και του στιγμιαίου ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Όχι α πουσίες από την τάξη για συνέδρια.
Ο καλύτερος τρόπος για να αλυσοδέσει κανείς τον περιπλανώμενο κλασικιστή στην τάξη είναι απλός: ο φόρτος εργασίας πρέπει να αυ ξηθεί δραστικά· η μία έως τέσσερις τάξεις που διδάσκει σήμερα σε πολλά εκπαιδευτικά ιδρύματα να γίνουν έξι έως οκτώ μαθήματα το χρόνο. Εκτός από την περικοπή περιττών συνεδρίων και άχρηστων δημοσι εύσεων, η αυξημένη διδασκαλία φέρνει και άλλα οφέλη. Τα προσφερόμενα προγράμματα Κλασικών Σπουδών διευρύνονται σε τεράστιο βαθμό. Πάρα πολύ συχνά το διδακτικό προσωπικό επιλέγει είτε τά ξεις ανώτερης βαθμίδας στα Ελληνικά και στα Λατινικά με πολύ λίγους φοιτητές, πράγμα που αποτελεί αυτοκτονία για τον προϋπο λογισμό τους, ή μεγαλύτερα, επικερδή μαθήματα ανθρωπιστικών σπουδών και μετάφρασης που προκαλούν θανάσιμη αιμορραγία στη διδακτέα ύλη των κλασικών γλωσσών. Με τη διεύρυνση του φόρτου διδασκαλίας ικανοποιούνται οι ανάγκες τόσο του φοιτητή με κεντρι κή κατεύθυνση τις Κλασικές Σπουδές όσο και αυτού της γενικής κατεύθυνσης, εις βάρος μόνο του κλασικιστή φΐα κλασικιστή. Ένα υπερβολικά μεγάλο μέρος του διδακτικού προσωπικού έχει χάσει τη γνώση του αρχαίου κόσμου. Άλλο ένα μεγάλο, βρόμικο, εφτασφράγιστο μυστικό στις Κλασικές Σπουδές είναι ότι πολλοί κα θηγητές Ελληνικών δεν διδάσκουν Λατινικά ούτε ιστορία ούτε τέχνη και κατά συνέπεια γνωρίζουν ελάχιστα ή τίποτε από τον επιστημο νικό τους κλάδο. Ρωτήστε οποιονδήποτε μεγαλόσχημο καθηγητή ελ ληνικής ιστορίας να σας πει ποιο είναι το αγαπημένο του εισαγωγικό λατινικό κείμενο, ή οποιονδήποτε κριτικό λατινικής λογοτεχνίας για τη μελέτη σχετικά με τον Μέγα Αλέξανδρο που προτιμάει, ρωτήστε οποιονδήποτε αρχαιολόγο, εκπαιδευμένο μέσα στην τελευταία δεκαε τία, για τον Φιλοκτήτη. Σιωπή. Οι κλασικιστές που γνωρίζουν πράγματα και για την Ελλάδα και για τη Ρώμη —και υπάρχουν μερικοί σε προπτυχιακές σπουδές — δυσφημούνται ως «μη ειδικοί». Το παλαιό πρωτόκολλο ότι όλοι πρέ 317
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
πει να διδάσκουν Ελληνικά και Λατινικά, ιστορία και λογοτεχνία, έχει γίνει μια σκληρή παρωδία, «ατάκα» μιας χρήσεως κατά την πρώτη μέρα των μεταπτυχιακών σπουδών, με την ειρωνεία να γίνε ται όλο και χειρότερη καθώς ο τίτλος και ο μισθός μεγαλώνουν. Πολύ απλά, οι καθηγητές των Κλασικών Σπουδών πρέπει να διδάσκουν περισσότερο για να θεραπεύσουν τη δική τους απουσία γνώσης κι έτσι να σταματήσει η υποκρισία τού να ζητούν από την ομάδα των μεταπτυχιακών φοιτητών να κατακτήσουν επίπεδα γενικής γνώσης που αυτοί οι ίδιοι, το διδακτικό προσωπικό των μεταπτυχιακών σχο λών, δεν κατέχουν. Άλλωστε, έχουν περάσει δύο χιλιετίες σχεδόν από τότε που ο Πετρώνιος παραπονιόταν ότι οι σχολαστικοί καθηγητές Ελληνικών και Λατινικών δίδασκαν περισσότερα απ’ όσα γνώριζαν. Το πανεπιστήμιο μπορεί να προσφέρει περισσότερα μαθήματα με μικρότερο κόστος και να υποσχεθεί ότι θα διατηρήσει την ετήσια αύξηση διδάκτρων στο επίπεδο του πληθωρισμού ή και ακόμη πιο κάτω. Το τεράστιο σκάνδαλο των δεκαετιών ’70 και ’80 ήταν ότι τα πανεπιστήμια —των οποίων το διδακτικό προσωπικό διακήρυττε ότι ήταν υπέρμαχο της ισοτιμίας, αν όχι του «βολεμένου» σοσιαλισμού — ανέβασαν τα δίδακτρά τους πάνω από τον πληθωρισμό (μερικές φορές κατά 50 ή και 60% και περισσότερο) για να βοηθηθούν να πληρώ νουν το χρόνο επαγγελματικών αδειών των καθηγητών τους (συχνά ο φόρτος μαθημάτων μειωνόταν κατά 25 ως 50%). Αυτό πρέπει να σταματήσει. Φοιτητές και γονείς, όπως τα ζώα της φάρμας του Όργουελ, κοιτάνε τώρα μέσα από τα παράθυρα της αγροικίας και βλέπουν τα γουρούνια όρθια στα πίσω τους πόδια να τρώνε με κρύ σταλλα και ασημικά. Το γεγονός^ότι οι μισθοί των διοικητικών έχουν αυξηθεί γρηγορότερα απ’ ό,τι των καθηγητών δεν είναι δικαιολογία για την κατηγορία ότι οι ακαδημαϊκοί δάσκαλοι διδάσκουν λιγότερο. Παρακαλούμε πολύ, κύριοι μεγαλόσχημοι, μην αποκαλείτε τις δί ωρες φλυαρίες την εβδομάδα σε ένα γεμάτο φοιτητές αμφιθέατρο «δι δασκαλία» ούτε το ωριαίο συμβούλιο «στρατηγικής» με τους αναπλ ηρωτές και τους βαθμολογητές «εκπαίδευση» ή εκείνους που υπο στηρίζουν ότι έπρεπε να έχουν βρεθεί από καιρό θεραπείες «ακαλλι έργητους». Μόνο οι πιο ξεδιάντροποι αποκαλούν ακόμη αυτά τα α 318
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
νώνυμα μυρμήγκια «μαθητές» τους, αυτούς τους «ασήμαντους» των οποίων οι ερωτήσεις, οι εργασίες, τα τεστ και οι συναντήσεις παραπέμπονται σε ευνοούμενους μεταπτυχιακούς φοιτητές. Το να αποκαλεί ο παρουσιαστής του τσίρκου τους άγνωστους θεατές κάτω από την τέντα «μαθητές του» είναι περίποιί το ίδιο έντιμο όσο και το να αναφέρεται κάποιος στους δέκα που διάβασαν τη μονογραφία του στο πανεπιστημιακό έντυπο ως «αναγνωστικό του κοινό». Ανησυχούμε συχνά και δικαιολογημένα ότι στην Αμερική το ευρύ αναγνωστικό κοινό διαβάζει φτηνά αναγνώσματα. Ωστόσο, είναι το αντίθετο — κανένα απολύτως αναγνωστικό κοινό— απόδειξη σοφίας; Μη διο γκώνετε το καθημερινό ιδιαίτερο μάθημα σε ένα φοιτητή και την κουβεντούλα με τους συναδέλφους σε «άυλη και άγνωστη πλευρά της ιδιότητας του καθηγητή». («Για τί δε θέλει ξέχωρος να δείχνει, παρά να ’ναι στ’ αλήθεια», Αισχύλος, Επτά επί Θήβας, στ. 592.) Τέλος, θυμηθείτε ότι η διδασκαλία δεν είναι μονόδρομος. Οι δάσκαλοι που αναγκάζονται να εξηγούν τον αρχαίο κόσμο συχνά και σε ποικίλα ακροατήρια κερδίζουν πολύτιμη γνώση και εμπειρογνωμοσύνη στην παρουσίαση των απόψεών. τους, τόσο σε γραπτή όσο και σε προφο ρική μορφή. Δεν αποτελεί κλισέ ότι οι καλύτεροι λόγιοι είναι συνήθως εκείνοι που διδάσκουν τους περισσότερους φοιτητές πιο συχνά. Οι δάσκαλοι μερικής απασχόλησης, οι αναπληρωτές και οι κακοπληρωμένοι βαθμολογητές αποτελούν μια από τις πιο θλιβερές απά τες του πανεπιστημίου. Ελιτιστές, προοδευτικά δήθεν σκεπτόμενοι άντρες και γυναίκες, προσλαμβάνουν τους παραπάνω για το ένα δέ κατο της αμοιβής τους για να διδάξουν τις τάξεις τους και να βαθμο λογήσουν τις εργασίες των φοιτητών τους. Ανώτερα στελέχη του διδακτικού προσωπικού των Κλασικών Σπουδών χρησιμοποιούν συ νήθως ευνοούμενους φοιτητές τους για τις τάξεις τους, όπου οι εγ γραφές είναι έτσι κι αλλιώς αξιοθρήνητες. «Πάρε την τάξη μου μια φορά την εβδομάδα, βαθμολόγησε τα τελικά μου διαγωνίσματα και βλέπε εσύ στη θέση μου τους φοιτητές μου, ώστε να βρω χρόνο για να γράψω για την ανισότητα και την οικονομική εκμετάλλευση υπό το καθεστώς της μοναρχίας», τους λένε μάλλον. Ολόκληρες σχολές, που ακολουθούν πολιτικές μείωσης προσωπικού εξίσου αδίστακτες 319
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
με τις κερδοσκοπικές επιχειρήσεις, επιδίδονται τώρα σε τέτοιου είδους κακομεταχείριση, υπονομεύοντας θέσεις πλήρους απασχόλησης με το να εκμισθώνουν τάξεις ή τμήματα τάξεων σε συνταξιούχους μεγαλό σχημους. Καθηγητές μερικής απασχόλησης και μεταπτυχιακοί φοι τητές που δεν βγάζουν σχεδόν τίποτα, που δεν έχουν επιδόματα, πρέ πει να χαμογελούν και να καταπίνουν τον τρόπο που τους συμπεριφέρονται, αν θέλουν να τους συστήσουν ποτέ για κάποια θέση που δεν θα είναι θέση είλωτα. Στο κάτω κάτω είναι δαπανηρή και χωρίς νόημα πρόταση για ένα πανεπιστήμιο να δίνει σε ένα άτομο ετήσιο μισθό 120.000 δολαρίων και άλλα τόσα σε επιδόματα και να παίρνει ως αντάλλαγμα διδασκαλία δύο ή τριών τάξεων. Έχουμε δει καθη γητές να αγωνιούν για το αν επιτρεπόταν στις γυναίκες να παρακο λουθούν θέατρο στην Αθήνα πριν από 2.500 χρόνια και μετά να σνο μπάρουν και να επιτιμούν τα κακοπληρωμένα, μερικής απασχόλη σης αδέλφια τους —που, φυσικά, συνήθως διδάσκουν πολύ καλύτερα για δέκα σεντς έναντι κάθε δικού τους δολαρίου. Να αυξηθούν δρα στικά τα διδασκόμενα μαθήματα ανά καθηγητή· όχι μεταπτυχιακοί φοιτητές και δάσκαλοι μερικής απασχόλησης στη θέση του τακτικού διδακτικού προσωπικού.
Στις Κλασικές Σπουδές, όπου όλοι εκπαιδεύονται σε ένα αμφιθέατρο και όπου οι περισσότεροι συνεχίζουν για να διδάξουν σε ένα άλλο, τα προγράμματα ανταλλαγών είναι σημαντικά. Οι ανταλλαγές αυτές πρέπει να είναι υποχρεωτικές κάθε εφτά χρό νια, και οι επισκέψεις πρέπει να είναι κάθετες, όχι οριζόντιες. Προπτυ χιακοί καθηγητές σε μεγάλα πανεπιστήμια πρέπει να υποχρεώνονται να διδάξουν σε μεταπτυχιακούς φοιτητές, τόσο για να ακονίσουν τη δική τους γνώση σε ένα ακροατήριο προετοιμασμένων κριτών, όσο και για να δώσουν στην επίδοξη ελίτ μια προκαταβολική εικόνα για το πώς μπορεί να προσεγγίσει κανείς μυαλά που δεν θέλουν να προ σεγγιστούν στον Αληθινό Κόσμο έξω από την αίθουσα μελέτης της μεταπτυχιακής εκπαίδευσης. Όταν το κύμα κυλίνδεται [Ιλιάς, Λ 307] θα ξαναφέρει το μουγκρητό της φουσκοθαλασσιάς μάλλον παρά το μονότονο μουρμουρητό από το στόμα του μεταπτυχιακού καθηγητή 320
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
περί δυσνόητων μετρικών διασκελισμών και4λελυμένων εξαμέτρων. Αντίστοιχα, μεγαλόσχημοι καθηγητές, διαβόητοι για τις αποτυ χημένες τάξεις τους και την απόρριψη του πρωτοκόλλου —ανύπαρ κτες ώρες γραφείου, εικονικά προγράμματα μαθημάτων και τεστ στην τύχη— θα μάθουν τις συνέπειες μιας τέτοιας αυθαίρετης και υπε ροπτικής στάσης στον κόσμο των παραγωγικών προπτυχιακών φοι τητών που εργάζονται για να τα βγάλουν πέρα. («Για τί ποθείς τόσο/ την πιο κακιά θεά, τη Φιλαρχία; / Όχι· είναι άδικη θεά· σ’ ευτυχι σμένα / σπίτια και πόλεις μπαινοβγαίνει / φέρνοντας χαλασμό κι εσύ έχεις τέτοια / μανία γι’ αυτήν; Καλύτερα, παιδί μου, / να στέργεις την ισότητα που ενώνει / τις πολιτείες, τους φίλους, τους συμμάχους». Ευριπίδης, Φοίνισσαι, στ. 531-537.) Ποιος νοιάζεται αν ο καθηγητής που δεν εμφανίζεται για το μάθημα των Λατινικών των 11.00 π.μ., ο λογιότατος που δεν μπορεί να εξηγήσει την κλίση μιας λέξης στον Πορτορικανό φοιτητή του, ο κηφήνας που κάνει μάθημα από παμπά λαιες σημειώσεις, το φάντασμα που άλλοτε είναι στο ένα αεροπλάνο και άλλοτε στο άλλο, είναι στην πραγματικότητα η Αυτού Υψηλότης ο καθηγητής Μπογκντάνοβιτς του πανεπιστημίου Ρόμπερτς; Ο Φονγκ Βερ Σιθ δεκάρα δεν δίνει αν ο καθηγητής του των Λατινικών καθόταν επί ένα έτος σε ένα θώκο στην Οξφόρδη. Προσγειωθείτε ή ξεκουμπιστείτε, κραυγάζει το πλήθος της εργατικής τάξης που πλη ρώνει τα δίδακτρα. Προγράμματα ανταλλαγής διδακτικού προσωπι κού μεταξύ πανεπιστημίων.
Τα ισχύοντα κριτήρια για παραμονή, παράταση της θητείας, προα γωγή και αμοιβή του διδακτικού προσωπικού είναι δίχως νόημα. Εδώ και τρεις δεκαετίες έπρεπε να είχε τεθεί περιορισμός στις δη μοσιεύσεις. Όχι περισσότερα από ένα βιβλία ή μερικά άρθρα —πέντε θα ήταν αρκετά— πρέπει να υποβάλλονται για έγκριση από συνα δέλφους, δίνοντας κάποια πιθανότητα να υπάρξει ποιότητα και όχι απλώς ποσότητα. Για ακόμα μια φορά, ο καλύτερος τρόπος για να εξασφαλιστεί η διδασκαλία είναι η απομάκρυνση του κινήτρου για οτιδήποτε άλλο. Δώδεκα ως δεκαέξι ώρες την εβδομάδα στην τάξη, με άλλες έξι προγραμματισμένες ώρες γραφείου, αναγκάζουν ακόμη 321 21 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
και τον χειρότερο βιβλιόσαυρο να παραιτηθεί από την προαναγγελθείσα επανεξέταση του παιωνικού παλιμβακχείου κατά τον Ευγένιο. (Ούκ έν τω πολλω το ευ άλλ’ έν τω ευ το πολύ, κατά την ελληνική ρήση.) Όταν η απλή ποσότητα των δημοσιεύσεων πάψει να αποτελεί κριτήριο για την ανανέωση της θητείας και την προαγωγή κι όταν αυξηθούν οι ώρες διδασκαλίας, ολόκληρο το δαπανηρό εποικο δόμημα των Κλασικών Σπουδών —άδειες μετ’ αποδοχών, ακαταλαβίστικη έρευνα για λίγους, ελάχιστα διαβαζόμενες μονογραφίες σε πα νεπιστημιακά έντυπα, συνέδρια— θα αρχίσει σιγά σιγά να καταρρέει. Πολύ μικρότερη εξάρτηση από τις δημοσιεύσεις για σκοπούς ανανέ ωσης θητείας, προαγωγής και αμοιβής.
Κρίσιμη η νέα προσέγγιση στην επιστημοσύνη. Η ιδέα της ευρείας, αφηγηματικής ιστορικής γραφής, της αισθητικής έκφρασης, της παλιομοδίτικης λογοτεχνικής εκτίμησης, μπορεί να επιστρέφει μόνο αν αλλάξουν οι μηχανισμοί της έρευνας. Οι υποση μειώσεις, μερικές φορές απαραίτητες, πρέπει να περικοπούν κατά 50% και να περιοριστούν κυρίως στις πηγές· οι περισσότερες απλώς δια κόπτουν τη ροή της συλλογιστικής και μπαίνουν ως «μπαμπούλες» για να πτοήσουν τον αναγνώστη και να τον αναγκάσουν να σεβαστεί την ασθενική ιδέα του συγγραφέα, κόλπα προφύλαξης για να αποφευ χθούν οι εύστοχες απαντήσεις και οι αντιρρήσεις. Ακόμη χειρότερα, οι υποσημειώσεις είναι συχνά ανέντιμα μέσα για να διαφημίσει κανείς τα δικά του Γ6δ §εδ1α6 ή για να ανταμείψει ή να τιμωρήσει φίλους ή εχθρούς. Ποιος θέλει να μάθει για τους καβγάδες μιας μικρής κλί κας, όταν το θέμα είναι γιατί και πώς εμφανίστηκε η τυραννία στη Δύση; Όσο μακροσκελέστερες, όσο περισσότερες υποσημειώσεις εμφα νίζονται, τόσο περισσότερο πρέπει η επιστημονική κοινότητα να απορ ρίπτει το όλο έργο. Οι μηχανικοί των τζετ θα καταδίκαζαν σε θάνατο τους επιβάτες, αν τα σχεδιαγράμματα, τα διαγράμματα των καλωδι ώσεων και τα εγχειρίδια των κινητήρων τους έβριθαν υποσημειώσεων με ψιλά γράμματα. Επίσης, το λεξιλόγιο, το σύνολο των καλολογικών στοιχείων και το ύφος του συνηθισμένου ακαδημαϊκού έργου πρέπει πια να απορρι322
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
φθεί, να ονομαστεί καταστροφική μεταπολεμική αποτυχία στην επι κοινωνία των ιδεών. Οι αρχαιολόγοι, που θα ξεθάβουν τα άρθρα τους στα επιστημονικά περιοδικά μετά από 3.500 χρόνια, θα έχουν την ίδια τύχη με την αποκωδικοποίηση της ακαδημαϊκής γραφής όσο εμείς τώρα με τη Γραμμική Α. Οι κλασικιστές πρέπει να ξεχάσουν το πώς διδάχτηκαν να γράφουν, πρέπει να παραιτηθούν από το μοντέλο του ασφαλούς, ανιαρού άρθρου σε επιστημονικό περιοδικό που εξα σφαλίζει μεν την παράταση της θητείας τους, αλλά παίζει το ρόλο του στην καταστροφή του επαγγέλματος. Δεν είναι τυχαίο ότι τα πιο συναρπαστικά βιβλία ιστορίας που εμφανίζονται τώρα δεν είναι προϊόντα επαγγελματιών ακαδημαϊκών αλλά των οπαδών του «μ έ σου τόνου» που τόσο πολύ περιφρονούν οι ακαδημαϊκοί. Πρέπει επίσης να ομολογήσουμε ότι μετά από τριακόσια χρόνια σοβαρής κλασικής επιστημοσύνης, πολλά θέματα έχουν εξαντληθεί, παρουσιαστεί γραπτώς και συζητηθεί από νεκρούς πια άντρες και γυναίκες κατά πολύ ευφυέστερους και περισσότερο μορφωμένους απ’ ό,τι οι τωρινοί μας επαγγελματίες καριερίστες. Η Αρχαία Ρητορική και τώρα το Φύλο είναι φανερά παραδείγματα: ελάχιστα χρειάζεται να ειπωθούν ακόμη είτε για το ένα είτε για το άλλο για τον επόμενο μισό αιώνα. Το βέβαιο είναι ότι δεν χρειαζόμαστε ούτε μια Ρητορική του Φύλου ούτε ένα Φύλο της Ρητορικής, συνδυασμοί στους οποίους καταφεύγουν προσφάτως απελπισμένοι κλασικιστές που διαισθάνο νται ότι και οι δύο τομείς έχουν πια στραγγιστεί ολότελα. («Όμως ένας άντρας συνέχιζε να φωνασκεί, που μέσα στο κεφάλι του γνώριζε πολλές λέξεις, αλλά δίχως τάξη, ένας άντρας ματαιόδοξος και δίχως ευπρέπεια», λέει ο Όμηρος.) Σύμφωνοι, πάντα υπάρχει ανάγκη για επιχορηγούμενους λογίους που να ταξινομούν τις σελίδες του Λατινι κού Θησαυρού ή να συναρμολογούν κομματάκια παπύρων που περιέ χουν έργα του Δίφιλου, όμως αυτές οι αναμφίβολα χρήσιμες και τιμημένες ασχολίες μπορούν να συνεχίζονται στις δημόσιες βιβλιοθήκες και σε ιδιωτικές δεξαμενές σκέψης, χωρίς τα χρήματα των προπτυ χιακών φοιτητών που αναζητούν τη γνώση. Αφοσιωμένοι άντρες και γυναίκες μπορούν επίσης να εργάζονται σε τράπεζες, δημοτικά σχο λεία και δικηγορικά γραφεία, και τις νύχτες ή τα Σαββατοκύριακα 323
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
να εξακολουθούν να καταπιάνονται με την Πραγμάτευση και Ρητο ρική στους «Επιτρέποντες» του Μένανδρου. Υπάρχει άραγε εγγενής σχέση μεταξύ της διδασκαλίας των Ελλη νικών και των Λατινικών και της αντιπαραβολής, ταξινόμησης, σύντα ξης ευρετηρίων, εναρμόνισης και συμπίλησης; Κανένας κλασικιστής δεν έχει καταφέρει ακόμη να το υποστηρίξει, κι ελάχιστοι έχουν νιώσει την ανάγκη να προσπαθήσουν. Τελικά ίσως οι ίδιοι οι κλασικιστές να μάθουν πώς να κάνουν έρευνα και πώς να γράφουν, όταν αναγκαστούν να διδάσκουν οκτώ μαθήματα. Ποιος ξέρει; Ίσως η γνώση τού πώς να προσεγγίζεις το μέσο φοιτητή στις δέκα το πρωί να είναι ζωτικής σημασίας στο να καταφέρεις να αποκτήσεις χίλιους αναγνώστες αντί για δέκα για μια νέα ερμηνεία της τριαρχίας του τέταρτου αιώνα. Ποιος ξέρει; Ίσως ένα καθεστώς τεσσάρων μαθημάτων σε κάθε εξά μηνο να ανεβάσει το αναγνωστικό κοινό των κλασικιστών στους διακόσιους. Να μειωθεί η υποστήριξη της έρευνας που απευθύνεται μό νο σε λίγους μυημένους- να αποθαρρυνθεί η υπερεξειδίκευση υπέρ της γενίκευσης.
Όσο για τις κριτικές βιβλίων σε στενά ακαδημαϊκά περιοδικά, οποιο σδήποτε καλός προγραμματιστής υπολογιστών θα μπορούσε να γρά φει το λογισμικό ώστε να ανατεθεί αυτή η ανυπόληπτη ενασχόληση στις μηχανές. Άλλωστε, υπάρχουν μόνο εφτά περίπου προϋποθέσεις: 1. Χρησιμοποιήστε τη σχέση με το πανεπιστήμιο ως τεστ «βάμματος του ηλιοτροπίου», εγκωμιάζοντας ή καταστρέφοντας το συγγραφέα σε σχέση με το πόση βοήθεια ή πόση βλάβη μπορεί να εξασφαλίσει· υποκλιθείτε μπροστά στη δέκατη μονογραφία ενός μεγαλόσχημου (αν ζει ακό μη) ή δυσφημήστε έναν ασήμαντο εχθρό. 2. Πανηγυρίστε για μια αναφορά στο δικό σας βιβλίο ή γκρινιάξτε ότι ο συγγραφέας το ξέχασε. 3. Μη διαβάσετε καθόλου το βιβλίο και κάντε στη θέση του μια κριτική του βιβλίου που θα γράφατε εσείς. 324
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
4. Αναφέρετε τη δυσνόητη και άχρηστη γερμανική ή ιταλι κή μονογραφία που μόνο εσείς γνωρίζετε και ο συγγραφέας παρέλειψε να αναφέρει. 5. Μπερδέψτε τους όλους, συνοψίζοντας με μια τελική πρό ταση που αντικρούει όλη σας την κριτική. 6. Πετάξτε στα σκουπίδια μια ιδέα που είναι αδιάσειστη και πρωτοποριακή αναφέροντας ότι «τα τυπογραφικά λάθη είναι υπερβολικά πολλά για να τα παραθέσουμε σε τούτη την ανασκόπηση» και μετά παραθέστε το ένα και μονα δικό που βρήκατε. 7. Το πιο σημαντικό απ’ όλα: χρησιμοποιήστε την ευκαιρία να επικρίνετε δριμύτατα όποιον σας έχει επικρίνει δριμύτατα. («Ο φθόνος δεν με έχει ποτέ καταλάβει, και δεν δυσφορώ γι’ αυτό που είναι έργο των θεών ούτε ποθώ να γίνω μεγάλος και τρανός τύραννος», λέει ο Αρχίλοχος.) Οι βιβλιοκριτικοί πρέπει να είναι υποχρεωμένοι να δηλώνουν τις προσωπικές τους σχέσεις με τους συγγραφείς που κρίνουν, στην πρώτη κιόλας παράγραφο, και βεβαίως θα πρέπει να δηλώνουν αν έχουν γρά ψει στο παρελθόν κάποιο βιβλίο με το ίδιο θέμα. Υποθέτουμε ότι είναι περιττό να υπενθυμίσουμε ότι δεν πρέπει να δείχνουν την κριτική τους στο συγγραφέα πριν τη δημοσίευσή της. Και μια τελική σύσταση: θα ήταν πιο έντιμο να ζητιέται από εκείνον που κάνει κριτική ενός βιβλίου να έχει πρώτα γράψει ο ίδιος ένα βιβλίο και ως εκ τούτου να μην κρίνει σε άλλους εκείνο που δεν έχει κάνει ο ίδιος. Στις κριτικές βιβλίων συναδέλφων να τηρείται η ειλικρίνεια και η ορθή προοπτική.
Ομοίως, να μάθουμε να λέμε την αλήθεια για τους μαθητές μας. Οι συστατικές επιστολές είναι ίσως πάντα κάπως υπερβολικές, αλλά εκείνες που προέρχονται από τα ελίτ μεταπτυχιακά εκπαιδευτικά ιδρύματα είναι στην πλειοψηφία τους θρασύτατα παραπλανητικές («Δεν επιθυμούσε διακρίσεις που δεν τις είχε κερδίσει», έλεγε ο Ξενοφών για τον Αγησίλαο.) Το γνωρίζουμε καλά επειδή και οι δύο μας την έχουμε «πατήσει» και καεί περισσότερες από μια φορές προσλαμβά 325
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
νοντας τα φανταχτερά τους «προϊόντα» και παραλίγο να καταστρέ ψουμε τα προγράμματα μας. Οι καθηγητές των μεταπτυχιακών σχο λών θέλουν να τοποθετήσουν τους ευνοούμενους μαθητές τους στις ελάχιστες θέσεις που είναι διαθέσιμες κάθε χρόνο, σ’ αυτές τις εποχές των ισχνών αγελάδων. Αυτό αυξάνει το γόητρο και την επιρροή του καθηγητή. Έτσι λοιπόν λένε ψέματα. Τι ειρωνεία που αυτοί που έ χουν κάνει τόσο λίγα για να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας λένε ψέ ματα σ’ εκείνους που έχουν κάνει πολλά προκειμένου να βρουν θέσεις για αποφοίτους που, όπως έχουν φροντίσει να εξασφαλίσουν, δεν μπο ρούν να διδάξουν. Έχοντας διαβάσει εκατοντάδες τέτοιες χαρακτηρι στικές επιστολές την περασμένη δεκαετία, διαβάζουμε πια ανάμεσα από τις γραμμές και έχουμε μάθει πώς να αποκωδικοποιούμε το αλη θινό μήνυμα που είναι συνήθως κάτι σαν το παρακάτω.
Προς κάθε ενδιαφερόμενο: Είμαστε βέβαιοι ότι θα θελήσετε οπωσδήποτε να εξετάσετε την υπο ψηφιότητα του Τζέρεμι Μαντέλ [μολονότι .δεν μπορώ να σας δώσω κανένα συγκεκριμένο λόγο γιατί πρέπει να το κάνετε], Ο κ. Μαντέλ μας ήρθε πριν από οκτώ χρόνια από το κολέγιο ..., όντας ήδη ώριμος και φιλομαθής νέος με μια, κατά γενική ομολογία, μεγάλη εμπειρία στις Κλασικές Σπουδές. [Άρχισε το γλείψιμο από την πρώτη κιόλας μέρα.] Στο πράίτο σεμινάριο που παρακολούθησε μαζί μου, παρήγαγε μία σοβαρή εργασία για το μονόλογο του Αίαντα που φανέρωνε ορθή κρίση και βαθιά γνώση σημαντικού, αλλά ελάχιστα γνωστού δευτερεύοντος υλικού. [Παρέπεμφε στο άρθρο μου για το ίδιο θέμα δεκα τρείς φορές και, αφού συμφώνησε με όλα μου τα συμπεράσματα, πρόσθεσε λίγα ακόμη υποστηρικτικά στοιχεία, τα οποία στη συνέχεια δημοσίευσα ο ίδιος σαν δικά μου.] Τα Ελληνικά του, κατά την άποψή μου, είναι πολύ ισχυρά, τα Λατινικά του περιγράφονται συχνά ως πολύ επαρκή, και συμπεραίνω ότι γνωρίζει επαρκώς τόσο την ελλη νική όσο και τη λατινική λογοτεχνική ιστορία. [Τα Ελληνικά του είναι για κλάματα ενώ μόλις και μετά βίας μπορεί να ψελλίσει το αιηο, αιη&δ αιηαΐ...] Η διδακτορική του διατριβή με τίτλο Φωνήεντα του Πόνου: Ομη326
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
ρικά Επιφωνήματα με Ωμέγα συνδυάζει την ακριβή φιλολογική ανά λυση με την πλέον σύγχρονη ανθρωπολογική θεωρία και την παλαιά και νέα μεθοδολογία. [Μετράει γράμματα και έχει παραθέσει μερικά βιβλία της μόδας για τον Μαρκήσιο ντε Σαντ — τραβηχτικός τίτλος για διδακτορική διατριβή, πρέπει να ομολογήσω.] Έχω ήδη δει τα τρία πρώτα κεφάλαια, τα οποία θα μπορούσα να χαρακτηρίσω ως εξαιρετικά [Μου παρέδωσε ενάμισι κεφάλαιο που κάπου το πέταξα στο γραφείο μου και δεν έχω καταφέρει να το ξετρυπώσω από τότε] και είμαι βέβαιος ότι θα την έχει τελειώσει μέχρι το τέλος του έτους [χιλιετίας], Ο συνάδελφός μου Γιουτζίν Σάλμι θα μπορέσει να σας μιλήσει λεπτομερέστερα για το θέμα. [Μπορεί να βρήκε αυτός το αντίγραφο του δεύτερου κεφαλαίου που έχασα και να μοιραστεί την ευθύνη, όταν ο Μαντέλ απορριφθεί] Ως προσωπικότητα, ο κ. Μαντέλ είναι ευρυμαθής, ευγενικός και ήπιου χαρακτήρα νέος, μερικές φορές μάλλον ντροπαλός και ίσως λίγο εσωστρεφής, ωστόσο είναι άνθρωπος που με τον καιρό θα εξελιχθεί σε εξαιρετικό συνάδελφο. [Καλά θα κάνετε να έχετε πρόχειρο κάτι αιχμηρό. Μπορεί να χρειαστεί πότε πότε να τον καρφώνετε, για να δείτε αν αναπνέει ακόμα.] Είναι αυστηρός και ίσως μερικές φορές κάπως απαιτητικός δάσκαλος που έχει κερδίσει το σεβασμό της με γάλης πλειοψηφίας των φοιτητών του. [Απέρριφε ολόκληρη την τάξη των πρωτοετών στα Λατινικά, όταν τους έβαλε να μεταφράσουν πρίμα βίστα αποσπάσματα από τον Αουκανό.] Με δυο λόγια, ο κ. Μαντέλ είναι, χωρίς ίχνος υπερβολής, ο κα λύτερος μαθητής που έχει αποφοιτήσει από το διδακτορικό μας πρό γραμμα την τελευταία δεκαετία [εκτός βέβαια κι αν διαβάσατε την εντελώς όμοια δήλωσή μου πέρσι για τη Νάνσι Μαρκενστάιν]. Σας τον συνιστώ χωρίς καμιά επιφύλαξη. [Εγώ ποτέ δεν θα τον προσλάμβανα στο δικό μου τμήμα, καταλαβαίνετε, αλλά, βλέπετε, άλλο το δικό μου πανεπιστημίου και άλλο το δικό σας, έτσι δεν είναι;] Παρα καλώ μη διστάσετε να επικοινωνήσετε μαζί μου αμέσως για οποιαδήποτε επί πλέον πληροφορία σχετικά με αυτό τον σπάνιο υποψήφιο. [Αυτό το εξάμηνο θα βρίσκομαι στη Δυτική Αυστραλία ως επισκέ πτης καθηγητής, και δεν θα μπορεί να με βρει κανείς.] 327
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Όταν ο Αχιλλέας απευθύνεται στον Αγαμέμνονα, τον πιο ισχυρό ά ντρα στο στρατό, δεν μασάει τα λόγια του: «Μέθυσε, που έχεις μορ φή σκύλου και καρδιά ελαφιού...» [Ιλιάς, Α 225] Αν πρόκειται να αξίζουμε δασκάλους που γνωρίζουν τους Έλληνες, πρέπει να ενερ γούμε και οι ίδιοι περισσότερο σαν Έλληνες. Κατά την αξιολόγηση και τις συστατικές επιστολές να είμαστε ειλικρινείς.
Πρέπει να υπάρχει ιεράρχηση μαθησιακών δραστηριοτήτων. Δεκάδες μελετητών απασχολούνται σε ομαδικά προγράμματα προκειμένου να φέρουν τους Έλληνες και τους Ρωμαίους στον προπτυ χιακό φοιτητή με τη βοήθεια των ποικίλων νέων μορφών επικοινω νίας. Γίνεται προσπάθεια να συνδυαστεί το κείμενο, οι χάρτες, η τέχνη και ο μύθος υπό μορφή γραφικών ηλεκτρονικού υπολογιστή, τόσο για τον προπτυχιακό φοιτητή όσο και για το μελετητή. Υπάρχουν κα θηγητές που αφιέρωσαν τη ζωή τους στην επέκταση των Λατινικών και στα λύκεια. Άλλοι αφοσιώθηκαν στην εκπόνηση ενός διεθνούς προγράμματος χαρτογράφησης που θα φέρει όλες τις περιοχές του αρχαίου κλασικού κόσμου στη διάθεση τόσο του περιστασιακού όσο και του επαγγελματία αναγνώστη. Μερικοί κλασικιστές περνούν ώ ρες ολόκληρες κάνοντας βιβλιοκρισία για φοιτητικές λέσχες μελέτης ιστορίας, γράφουν επισκοπήσεις σε λαϊκές εφημερίδες, δοκιμάζουν ο τιδήποτε και τα πάντα για να φέρουν τους Έλληνες στον μέσο Α μερικανό. Όλες αυτές οι προσπάθειες πρέπει να αναγνωριστούν ως άξιες των ύψιστων επαίνων και τιμών, πολύ περισσότερο από χιλιάδες επιστημονικά άρθρα και εκατοντάδες βιβλία που εκδίδονται από τα πανεπιστήμια. Γ ι’ αυτό το σκοπό, στη δική μας Ουτοπία, οι λόγιοι που ασχολούνται με κάποιο στενό και εξειδικευμένο τομέα, οι οποίοι δεν μπορούν ή δεν θέλουν να διδάξουν, θα απομακρυνθούν από το πανεπιστήμιο. («Πολλές φορές κι ολόκληρη η πόλη τυραννιέται απ’ τον κακό άντρα που κριματίζει και μηχανεύεται ανόσια», λέει ο Η σίοδος στα Έργα και ημέραι [στ. 240-241]). Ας επιτρέπεται σε ιδι ωτικούς φορείς να χρηματοδοτούν τις απολύτως εξειδικευμένες έ ρευνες· τα πανεπιστήμιο είναι για όσους γνωρίζουν κάτι και μπορούν 328
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
να το διδάξουν. Βεβαίως οι μισθοί θα αντανακλούν αυτή την αξιολό γηση — ο διδάσκων με δημοσιεύσεις στην κορυφή της κλίμακας, ο διδάσκων που μπορεί να έχει περισσότερες δημοσιεύσεις αλλά είναι σκέτη καταστροφή στην τάξη πολύ πιο κάτω. Δεν είναι απλοϊκή ούτε μειωτική η πρόταση να αμείβεται με 60.000 δολάρια το χρόνο ο δάσκαλος με δέκα τάξεις και τριακόσιους μαθητές, ενώ ο συγγρα φέας πενήντα άρθρων που διαβάστηκαν από είκοσι όλους κι όλους ανθρώπους και διδάσκει σε τρεις τάξεις με δύο μαθητές στην καθε μιά να παίρνει 30.000. («Ευτυχισμένος είναι όποιος αισθάνεται γα λήνη με τα λίγα χρήματα, ενώ δυστυχισμένος είναι όποιος δεν ευχα ριστιέται ούτε με τα πολλά», κατά τον Δημόκριτο [απ. 286 ϋΐθΐδ].) Μόνο έτσι μπορούν οι μεγαλόσχημοι να ξανακερδίσουν το χαμένο κύρος τους, με το να πληρώνονται σύμμετρα προς την αληθινή αξία αυτού που πραγματικά κάνουν. Μόνο με αυτό τον τρόπο θα απαιτούν, θα αγωνίζονται με νύχια και με δόντια οι νέοι διδάκτορες να μπουν στην τάξη. Θυμίζουμε.ότι τα εν λόγω πενήντα άρθρα δεν αφορούν σε νέες προσεγγίσεις στη χειρουργική των νεφρών, σε κάποιο άγνωστο ισότοπο του άνθρακα ή σε γενετικούς δείκτες για τον καρκίνο του μαστού ούτε καν στις δεοντολογικές κατευθυντήριες γραμμές και τις αντίστοιχες κοινωνικές ευθύνες μιας τέτοιας επιστημονικής έρευνας. Φανταστείτε ένα νεαρό κάτοχο διδακτορικού στη συνέντευξη για μια θέση εργασίας να μη ρωτάει: «Πόσες επιχορηγήσεις δίνετε για ελεύ θερο χρόνο και έρευνα στο νέο διδακτικό προσωπικό;» ή «Μπορώ να διδάξω δύο μαθήματα το ένα τρίμηνο και δύο το άλλο και να μη δουλέψω το τρίτο;» αλλά «Υπάρχει κάποιος τρόπος να διδάξω οκτώ μαθήματα του χρόνου;» Την τελευταία λέξη την έχει το χρήμα. Οι περισσότεροι μεγαλόσχημοι απαγγέλλουν με στόμφο αριστερίστικα δόγματα της μόδας, μόνο και μόνο επειδή αυτό φέρνει οφέλη στην καριέρα τους στο πανεπιστήμιο· για να θυμηθούμε τον Όργουελ, αν υπήρχε μεγαλύτερο κέρδος σ’ αυτό, θα ήταν φασίστες. Οι αμοιβές να συνδέονται με την ευρεία έρευνα και την ικανότητα στη διδασκαλία.
Η παραγωγή ανοιχτόμυαλων λογιών που είναι εξαιρετικοί δάσκαλοι δεν θα επαναφέρει ωστόσο τους Έλληνες, αν τα πανεπιστήμια και 329
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
και τα κολέγια συνετίσουν να προσλαμβάνουν «παιδαγωγικά μειονε κτικούς» κλασικιστές. («Όταν οι διεφθαρμένοι ευημερούν στην πόλη, διαφθείρουν το νου των πιο ενάρετων, που μετά παίρνουν την ακολα σία των διεφθαρμένων ως παράδειγμα», όπως λέει ο Ευριπίδης.) Οι σχολές πρέπει να αντικαθιστούν το διδακτικό προσωπικό που συνταξιοδοτείται με νέα γενιά δασκάλων. Αυτό σημαίνει —κι εδώ πρέπει να φανούμε σκληροί— ότι δεν υπάρχει πια θέση σε αμερικα νικά πανεπιστήμια για Βρετανούς «Μπάτλερ». Δεν μιλάμε για όλους τους Βρετανούς στην Αμερική που διδάσκουν Κλασικές Σπουδές, πολ λοί από τους οποίους είναι λαμπροί λόγιοι και μερικές φορές επιτυ χημένοι δάσκαλοι — μερικοί από αυτούς είναι ό,τι καλύτερο έχουν να προσφέρουν οι αμερικανικές Κλασικές Σπουδές. Οι Μπάτλερ είναι αντίθετα ένα κοινό, αδιαβάθμητο είδος που εισάγεται από τη Βρετανία στις σχολές Κλασικών Σπουδών της Αμε ρικής, μια αριστοκρατική ομοταξία με εντυπωσιακό γενεαλογικό δέ ντρο, που επιθυμούν διακαώς να αφήσουν την οικονομική εξάντληση και το υγρό κλίμα του νησιού τους για να αποκτήσουν δουλειά, κοινω νική θέση και ηλιοκαμένο χρώμα στην Αμερική· δίκαιη ανταμοιβή για έναν εγκέφαλο γεμάτο στοιχεία ζωτικής σημασίας για τον Δείναρχο και τον Φρόντωνα. Σε ένα τομέα που βασίζεται στη φιλολογία, ο εισαγόμενος καθαρόαιμος φιλόλογος κρίνεται απαραίτητος για να εξα σφαλιστεί ότι οι Αμερικανοί μεταπτυχιακοί φοιτητές θα αντιληφθούν πως η ικανότητα να διδάσκουν δεν θα τους βρει ποτέ δουλειά. Όπως ακριβώς στα αμερικανικά τηλεοπτικά ρεπορτάζ ψάχνουν να βρουν παρουσιαστές με αυστραλιανή προφορά για να μας εντυ πωσιάσουν με τις καθαγιασμένες παραδόσεις τους της «κίτρινης» δημοσιογραφίας, έτσι και στις Κλασικές Σπουδές μεγάλο μέρος των Βρετανών έρχεται εδώ για να δώσει λούστρο στα αμερικανικά Ε λ ληνικά και Λατινικά, και να μας διαβεβαιώσει ότι, στο κάτω κάτω, είναι μια καθώς πρέπει εργασία για τζέντλεμαν. Κάθε χρόνο, παρά τους διακόσιους άνεργους Αμερικανούς κατόχους διδακτορικού στις Κλασικές Σπουδές, τα πανεπιστήμιά μας εισάγουν δευτεροκλασά τους και τριτοκλασάτους Βρετανούς- οι περισσότεροι δεν μπορούν να διδάξουν και όλοι παραμένουν ευγενικά έξω από τις «υποθέσεις των 330
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
Αμερικανών». Είναι οι ανώνυμοι καιροσκόποι του Δάντη «που έζησαν δίχως ατίμαση και δίχως έπαινο, τους οποίους η Κόλαση δεν θέλει». Δεν πρόκειται για τους ανδρείους που οδήγησε ο Μοντγκόμερι στη Νορμανδία ούτε ανήκουν στο είδος των ιδιοφυών Άγγλων ερασιτεχνών που αποκρυπτογράφησαν τη Γραμμική Β ή ανακάλυψαν την Κνωσό. Με άψογη εκφορά λόγου, με τρόπους και συμπεριφορά που δεν επιδέχονται κριτική, αυτοί οι Βρετανοί επιπλέουν στις μικρές δίνες των αμερικανικών σχολών Κλασικών Σπουδών, βγαίνοντας σπάνια σε πιο φουρτουνιασμένα νερά, ελαφρώς καταφρονετικοί προς τους φιλολογικώς μειονεκτούντες οικοδεσπότες τους αλλά ικανοποιημένοι παρ’ όλ’ αυτά να διδάσκουν την υιοθετημένη τους αγέλη. Βλέπουν σταδιο δρομίες να καταστρέφονται, φοιτητές να συντρίβονται, προικισμένους να λιώνονται σαν κουνούπια, μισοπάλαβους να εξυμνούνται, και δεν βγάζουν κιχ. Πότε πότε με κατακόκκινα πρόσωπα, μερικές φορές δακρυσμένοι από την προσβλητική συμπεριφορά των ανάγωγων και πιο άξεστων Αμερικανών οικοδεσποτών τους, αυτοί οι αξιοπρεπείς και εσωστρεφείς τύποι και πάλι δεν .ακούνε, δεν λένε, δεν βλέπουν κανένα κακό. Αντίθετα, οι Μπάτλερ υπηρετούν. Πάντα. Παραλαμβάνουν τους επισκέπτες από το αεροδρόμιο. Προσφέρουν τσάι στο εξοχικό τους. Βγάζουν άχαρες/ους καθηγήτριες/καθηγητές για φαγητό. Απολαμ βάνουν νωχελικά τη θέση τους στη φιλολογία, με την αυτάρεσκη σι γουριά ότι κάθε αμερικανική σχολή χρειάζεται τουλάχιστον δύο από τη φυλή τους: «Έναν που αληθινά γνωρίζει Ελληνικά κι έναν που πραγματικά καταλαβαίνει Λατινικά». Με παρωπίδες, κωφεύοντας στους άξεστους, παθητικά επιθετικούς Αμερικανούς ανάμεσά τους, νιώθουν άνετα με τον ασημένιο δίσκο και τα κολονάτα ποτήρια τους. Δεν ανέχονται καμιά κατηγορία εναντίον του κυρίου και ευεργέτη τους, του αγροίκου μεν αλλά γενναιόδωρου αμερικανικού τμήματος και πανεπιστημίου. Με αίματα και μαλλιά στους τοίχους, με ακρω τηριασμένα μέλη στο πάτωμα, εκείνοι πάνε στο ντουλάπι για σφουγ γαρόπανα και φαράσια. («Πρέπει να καταπιάνεται ο καθένας μ ’ εκεί να που μπορεί να πετύχει», κατά τον Ευριπίδη.) Οι Αμερικανοί φοιτητές, καλώς ή κακώς, προσδοκούν τα μαθή 331
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ματα να είναι σπουδαία για τη ζωή τους. Ο καθηγητής με την έν ρινη βρετανική προφορά που διαβάζει μονότονα από γραπτές σημειώ σεις λεπτομέρειες για τη δομική αρτιότητα του Τείχους του Αδριανού δεν θα κρατήσει ούτε τον πιο αφοσιωμένο Βρετανό φοιτητή μέσα στην τάξη. Εδώ σ’ εμάς, οι φοιτητές φεύγουν τρέχοντας για την άλ λη άκρη του διαδρόμου όπου διδάσκεται η «Ψυχολογία των Σπορ», πριν καλά καλά βγει το πρόγραμμα μαθημάτων από το φωτοτυπικό. Υπάρχει κάτι στραβό σ’ ένα σύστημα όπου τα μισά μέλη του διδακτι κού προσωπικού σε μερικά πανεπιστήμια είναι Βρετανοί, τη στιγμή που οι φοιτητές δυσφορούν για το επίπεδο διδασκαλίας και οι Αμερι κανοί παραμένουν άνεργοι. Δεν χρειαζόμαστε εισαγόμενη βοήθεια για να καταστρέψουμε το επάγγελμά μας. Να προσλαμβάνονται λόγιοι που μπορούν να διδάξουν Αμερικανούς φοιτητές.
Μερικοί κλασικιστές στα ενημερωτικά τους δελτία επικρίνουν την απουσία «εγχρώμων» από τα μαθήματα Ελληνικών και Λατινικών. Τέτοιοι κλασικιστές ιδρύουν οπωσδήποτε μια δυο αδελφότητες μειο νοτήτων, μεγεθύνουν τα επιτεύγματα του αφρικανικού πολιτισμού, αφιερώνουν ώρες ολόκληρες στις διαλέξεις τους για το φύλο, την κα ταπίεση, την εκμετάλλευση, τη φυλή ή την ομοφυλοφιλία, αναζητούν απελπισμένα να βρουν θυγατέρες ή γιους ορθοδοντικών ή τραπεζιτών που να έχουν πιο σκούρο χρώμα, ωστόσο ελάχιστοι, εκτός από με ρικά πλουσιόπαιδα, ενδιαφέρονται για τα όσα έχουν να πουν. Απο τυγχάνουν ολοσχερώς με το να μη βλέπουν ότι το ταξικό κι όχι το φυλετικό είναι το πρόβλημά τους —κι αυτό από τους μελετητές ενός πολιτισμού όπου οι «μέσοι», η μεσαία τάξη, δημιούργησε την ελληνική πόλη-κράτος. Ελάχιστοι από την κατώτερη μεσαία τάξη — λευκοί, καφετιοί, μαύροι ή κίτρινοι— νιώθουν άνετα κοντά στην παρούσα γενιά κλασικιστών που διακηρύσσουν την προοδευτικότητά τους σε μια εύπορη απομόνωση. Και γιατί να νιώθουν άλλωστε; Με μεγάλη οξυδέρκεια διαισθάνονται ότι μια Ελλάδα και μια Ρώμη που σχετίζονται με το κλασικό μπαλέτο, την όπερα, τους καλοζωισμέ νους λευκούς των σικ προαστίων και με τα ταξίδια στην Ευρώπη — το οπλοστάσιο του Αμερικανού ακαδημαϊκού — δεν ανήκουν στον κό 332
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
σμο τους. Μπορούν να εντοπίσουν έναν κλασικιστή από μίλια μα κριά, από το βάδισμά του, την ομιλία του, τη συμπεριφορά και τη στάση του, που μεταφράζονται σε: «Κρατήσου μακριά μου, ανήκεις στους άπλυτους Άλλους». Αν οι δάσκαλοι των Λατινικών και των Ελληνικών θέλουν πραγ ματικά να προσελκύσουν το ενδιαφέρων των Άλλων, πρέπει να ζουν, να παντρεύονται, να δουλεύουν ανάμεσα στους Άλλους. («Κάθε λό γος χωρίς έργο είναι ανώφελος και κενός», κατά τον Δημοσθένη.) Μείνετε μακριά από τα αεροδρόμια. Ξεχάστε τις ψευτοθεωρίες περί αφρικανικών ριζών του ελληνικού πολιτισμού. Αφήστε το σαλόνι σας για να αφιερώσετε την εβδομάδα σας στη διδασκαλία εκείνων από το Ανατολικό Πάλο Άλτο και το Χάρλεμ που δεν είναι σαν κι εσάς. Πάρτε το αυτοκίνητό σας και πηγαίνετε αθόρυβα στο Ουάτσονβιλ για να κάνετε τον αγρότη να ενδιαφερθεί για τα Λατινικά. Απαρνηθείτε το διεθνές συμπόσιο και συνδέστε το όνομά σας με το τοπικό κολέγιο διετούς φοίτησης. Σαν τους Έλληνες, σκεφτείτε τοπικά· γί νετε πολίτες της δικής σας πόλεως —μιας κοινότητας συνήθως πολύ μεγαλύτερης από τις περισσότερες αρχαίες πόλεις-κράτη. Κάντε τα έργα σύμφωνα με τα λόγια. Ζήστε ό,τι διδάσκετε. («Είμαι χωρικός, λέω τα σύκα σύκα», λέει ο Μένανδρος.)
Πρέπει να Θέσουμε τέλος σ ’ αυτό που οι φυχολόγοι ονομάζουν «άρ νηση». Αυτόματα σχεδόν, οι ακαδημαϊκοί δάσκαλοι φωνάζουν τώρα εν χορώ: «Μα εγώ διδάσκω!» «Οι Κλασικές Σπουδές ποτέ δεν ήταν κα λύτερες!» «Οι παράμετροι της έρευνας αποδεικνύουν ότι κάνετε λά θος!» «Για τί λέτε αυτά τα πράγματα για μας που μας πληγώνουν και μας βλάπτουν;» «Για τί γράφετε αυτό το συκοφαντικό κατεβατό, αυτή την πολεμική, αυτό το λίβελο, αυτή την ιερεμιάδα, αυτή τη δημαγωγία, αυτά τα μεγάλα λόγια, αυτό τον εξάψαλμο, αυτό τον Φιλιππικό [όλες τις αγαπημένες λέξεις των ακαδημαϊκών για την αλήθεια];» Κ ι αυτά από μια γενιά που γνωρίζει ότι οι καθηγητές που συνταξιοδοτούνται δεν αντικαθίστανται, ότι τα τμήματα Λατινι κών δεν αυξάνονται, ότι τα ελληνικά προγράμματα δεν επανιδρύονται, 333
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ότι οι σχολές Κλασικών Σπουδών πεθαίνουν, δεν ζωηρεύουν, ότι γρά φονται περισσότερα αλλά διαβάζονται λιγότερα, ότι ενώ μειώνονται τα μαθήματα που διδάσκει κάθε καθηγητής δεν δημιουργούνται νέες θέσεις εργασίας για άλλους. Ο Γκάρι Γουίλς κάνει τραγικό λάθος όταν υποστηρίζει ότι οι μεταμοντερνιστές, οι ομοφυλόφιλοι και οι ο παδοί της πολυπολιτισμικότητας έχουν προκαλέσει εντυπωσιακή α ναβίωση των Ελλήνων. Οι κλασικιστές που λένε ότι το επάγγελμά μας είναι σχεδόν νεκρό δεν είναι τρελοί· οι αληθινοί παράφρονες είναι εκείνοι οι μεγαλόσχημοι που αρνούνται την έκταση της συμφοράς, οι οποίοι δεν δημιούργησαν έστω και μία θέση εργασίας στο χώρο μας και περιμένουν πάντα από άλλους να προσλάβουν τους φοιτητές τους, να διαβάζουν τις ανειλικρινείς συστατικές επιστολές τους και να εμ φανίζονται για να παρακολουθήσουν τις άθλιες διαλέξεις τους. Για όσους έχουν αντιρρήσεις, δημοσιεύστε μια θέση εργασίας και δείτε πόσοι υποψήφιοι θα εμφανιστούν, ή ρωτήστε τους συναδέλφους σας να σας πουν πώς πάνε πραγματικά τα Ελληνικά στο γειτονικό σας πολιτειακό πανεπιστήμιο. Χρειάζεται διανοητική ειλικρίνεια και ακε ραιότητα για τη διαπίστωση του θανάτου των Κλασικών Σπουδών. Δεν πιστεύουμε ότι στον αιώνα που έρχεται τα μεταπτυχιακά προ γράμματα Κλασικών Σπουδών θα υιοθετήσουν το πρόγραμμα θερα πείας που εισηγούμαστε. Δεν πιστεύουμε ότι το πανεπιστήμιο θα α κολουθήσει τις ριζοσπαστικές ιδέες μας για την αναμόρφωση της δι δακτέας ύλης. Είμαστε βέβαιοι ότι, με τον τωρινό ρυθμό, η ελληνική σοφία θα είναι σχεδόν άγνωστη στο ευρύτερο κοινό μέσα σε δύο δε καετίες. Βλέπετε, οι Κλασικές Σπουδές ακολουθούν το δρόμο όλων των γραφειοκρατιών που έχουν εξελιχθεί σε απλή νομιμοποίηση της χρεο κοπίας. Για να συγκρίνουμε μικρά πράγματα με μεγάλα: Η πολυπλοκότητα κινείται προς μία κατεύθυνση. Η ανεστραμμένη πυραμί δα γίνεται όλο και ευρύτερη στην κορυφή, στενότερη στη βάση. Προς ξαφνική φρίκη της αυτάρεσκης κορυφαίας κάστας της, πάντα γκρε μίζεται με πάταγο αντί να διαλύεται μαλακά στο έδαφος. Οι Κλα σικές Σπουδές, με τον τρόπο που πέθαναν οι Μάγιας, οι Αζτέκοι και 334
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ
οι Μυκηναίοι, έχουν φτάσει τώρα στον προτελευταίο κλυδωνισμό. Τα συμπτώματα της επικείμενης κατακλυσμικής κατάρρευσης των συ στημάτων είναι όλα παρόντα: 1. Η ελιτίστικη κάστα αντιγραφέων που μεταγράφει επί σημα έγγραφα σε ακαταλαβίστικα ιερογλυφικά που είναι απλές απογραφές και καταχωρίσεις, οι οποίες δεν διαβά ζονται από κανέναν άλλον έξω από το μικροσκοπικό τους κύκλο. 2 . Η υπερεξειδίκευση, όπου ο ένας λόγιος δεν καταλαβαίνει τον άλλον. 3. Η συσσώρευση κεφαλαίου και εργασίας που αφιερώνεται στην αποσαφήνιση, στην εκλογίκευση και στην αυτοπροώ θηση μάλλον παρά στην κατασκευή και στην παραγωγή. 4. Ο υπερπληθυσμός, με τον πολιτισμό να μην προσφέρει ελπίδα για εργασία στους ανέργους της επόμενης γενιάς. 5. Η άρνηση, όπου αυλοκόλακες και έμμισθοι γραφιάδες ψι θυρίζουν στο αφτί του φαραώ και του αφέντη ότι όλα πά νε θαυμάσια, ότι οι φήμες για προβλήματα είναι απλώς κουβέντες των γκρινιάρηδων και των αχάριστων. Εμείς στις Κλασικές Σπουδές περιμένουμε τώρα ένα σεισμό, μια πλημμύρα, έναν ιό, έναν Κορτέζ, τους Λαούς της Θάλασσας ή ακόμη κι έναν δυσαρεστημένο είλωτα για να αποδείξει ότι ο βασιλιάς είναι γυμνός. Οι φοιτητές που πληρώνουν δίδακτρα, οι νομοθέτες, οι άτεγκτοι πρυτάνεις, ακόμη και μερικοί από τους ίδιους τους κλασικιστές, έχουν φορέσει εκείνο το μανδύα. Όταν τέτοιου είδους πολύπλοκες γραφειο κρατίες κλονίζονται και καταρρέουν, δεν αφήνουν πίσω τους αναδί πλωση και απομάκρυνση από τον πολιτισμό, αλλά κανέναν απολύτως πολιτισμό: μια φατρία των Σκοτεινών Αιώνων που πρώτα στρα τοπεδεύει πάνω στα ερείπια του ανακτόρου, χαράζοντας σημάδια και εικόνες πάνω από τη σφηνοειδή γραφή και τη Γραμμική Β, αλλά που τελικά σέρνεται έξω από την άβυσσο για να επαναεφεύρει τον πολιτισμό. 335
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Ελπίζουμε λοιπόν πως, όταν οι Κλασικές Σπουδές καταρρεύσουν παρασέρνοντας κι εμάς μαζί τους, οι Σκοτεινοί Αιώνες των Ελληνι κών, έστω μετά από δεκαετίες παλινδρομήσεων, θα δώσουν τη θέση τους στην εποχή των παιδιών μας σε έναν νέο Όμηρο. Από εκείνο το χάος θα αναδυθεί ένας νέος Έλληνας, ένας Όμηρος που δεν θα αποτελεί μέρος μυκηναϊκού ανακτόρου, αλλά θα είναι προσιτός στον κα θένα και ιδιοκτησία όλων, πιο κοντά στο πνεύμα της αληθινής ελ ληνικής πόλεως. Θα βλαστήσουν νέα φύλλα σε μια διαφορετική ά νοιξη, γιατί οι ρίζες των Ελλήνων είναι βαθιές και δεν μπορούν να μολυνθούν τόσο εύκολα. Όπως λέει και ο ίδιος ο Όμηρος γι’ αυτό τον κύκλο: Όπως είναι των φύλλων η γενιά, έτσι είναι και των ανθρώπων. Τα φύλλα, άλλα τα ρίχνει ο άνεμος στη γη και άλλα βγάζει το ολόχλωρο δάσος, σαν έρθει η εποχή της άνοιξης. Έ τ σ ι και των ανθρώπων η γενιά, η μια φυτρώνει και η άλλη τελειώνει.
Όμηρος, Ιλιάζ, Ζ 146-150
336
[ΕΠΙΜΕΤΡΟ]
Η ΣΕ ΙΡ Α ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ « 0 1 Ε Λ Λ Η Ν Ε Σ»
(Επιλογικό σημείωμα του εκδότη)
Τόσο σπουδαίοι και τόσο άγνωστοι, ιδού οι Έλληνες. Δύο Αμερικανοί καθηγητές, οι συγγραφείς του παρόντος βιβλίου, πληρώντας το απαιτητικό κριτήριο που θεσπίζει ο Ισοκράτης ( Πανη γυρικός, 50), είναι Έλληνες και αυτοδικαίως θέτουν σε όλη τη δρα ματική του επικαιρότητα το ζήτημα αν «σκεφτόμαστε και ενερ γούμε σαν Έλληνες». Μας αφορά ή όχι; Ένας ξεχωριστός τρόπος θεώρησης του κό σμου, αυτός που ορίζεται από τις έννοιες και τις αξίες του ελληνικού πνεύματος, σημαίνει για μας κάτι ή όχι; Μας προβληματίζει που αυτό το οικουμενικό όραμα ζωής φαίνεται πια να εγκαταλείπεται από τον σύγχρονο άνθρωπο, και για τις νέες ιδίως γενιές να μοιάζει τώρα σαν αναχρονισμός που μικρή ή καθόλου σχέση έχει με το πώς — και γιατί— διαμορφώνονται ο εαυτός μας και η κοινωνία μας; Καταλαβαίνουμε τον θάνατο της κλασικής Παιδείας σαν την πα ρακμή ενός ολόκληρου κόσμου που έχει με την Παιδεία αυτή συγγέ νεια αίματος; Ο δυτικός πολιτισμός της Ελευθερίας και του Λόγου είναι τέκνο ελληνικό. Σήμερα ο πολιτισμός αυτός φαίνεται να θριαμβεύει, να δι ευρύνεται πέρα από τα όρια της Δύσης, να εγκαινιάζει μια νέα χι λιετία ηγεμονίας του —και την ίδια στιγμή (σαν μια γιγαντιαία α ντίφαση) ολοένα περισσότεροι μιλούν για παρακμή ή και για το τέ λος αυτού του παγκόσμιου κυρίαρχου. 339
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ»
Δεν είναι εδώ το σημείο να πούμε πράγματα ξαναειπωμένα, ν’ ανακαλύψουμε ακόμα μια φορά τις ίδιες αιτίες, να προτείνουμε γνω στές ηχηρές γενικολογίες και να πείσουμε τους ήδη πεπεισμένους, προτού ριχτούμε, μαζί με τους πιο πολλούς, εξουθενωμένοι από τις διαπιστώσεις στην αναπαυτική απραξία. Αν οι νέοι αποστρέφουν το πρόσωπο από τους Αρχαίους, ας όψονται αυτοί που είτε τους έκαναν να νομίζουν ότι πρέπει να χτίσουν το μέλλον τους με υλικά ενός κατεδαφιστέου παρελθόντος είτε τους βύθισαν στην αφόρητη πλήξη του ακαδημαϊκού σχολαστικισμού —οι προηγούμενες σελίδες λένε πολλά για το πώς αντιλαμβάνεται το κα θήκον του το πανεπιστήμιο. Τώρα ας σιωπήσουμε εμείς για να μιλήσουν οι Αρχαίοι. Ας αρνηθούμε για μια φορά τον πειρασμό ν’ αποδειχτούμε ανώτεροι τους, με βαρύγδουπους σχολιασμούς, «προσωπικές απόψεις», ιδιοτέλεια ατο μικής διάκρισης, ελιτίστικο περιτύλιγμα, κίνητρο κέρδους. Ας δούμε τους αρχαίους με τα μάτια της ψυχής και όχι με το μικροσκόπιο του εντομολόγου ή με τον φακό του αργυραμοιβού. Οι Εκδόσεις Κ Α Κ Τ Ο Σ εδώ και οκτώ περίπου χρόνια κυκλοφορούν τη σειρά της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας «Οι Έλληνες». Σ ’ αυτήν έχουν περιλάβει μέχρι στιγμής 476 τόμους με κλασικούς συγγραφείς των οποίων εκδίδουν το έργο ολόκληρο μεθοδικά και συστηματικά. Με ελεγμένο αρχαίο κείμενο από τα στερεότυπα, σύγχρονες μετα φράσεις και ικανό σχολιασμό προλογικά και επιλογικά, ώστε ο σημε ρινός αναγνώστης, λιγότερο ή περισσότερο ειδικός, να εμβαθύνει εφο διασμένος στο έργο. Φιλοδοξία του ΚΑ ΚΤΟ Υ είναι να δώσει Όλη την ελληνική γραμματεία σε 2.500 τόμους περίπου. Πρόκειται, πιστεύουμε, για ένα έργο αληθινής αφοσίωσης ή, αν αναλογιστεί κανείς τις δυσκολίες και τα βάρη που συνεπάγεται όπως και το ότι υποστηρίζεται μόνο από τους αναγνώστες, για μια πραγ ματικά «συνειδητή αποκοτιά» από αυτές που, κατά τ ’ άλλα, όλοι συμφωνούν ότι χρειάζονται ώστε να σωθεί ο Όμηρος για μια ακόμα ή για περισσότερες γενιές. Μέχρι σήμερα έχουν εκδοθεί: 340
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ»
Α Θ Η Ν Α ΙΟ Σ
23. (236) 2 - Κατά Κτησιφώντος,
ΑΠΑΝΤΑ
Έπιστολαί
1. (421) 1 - Δειπνοσοφιστών Α'
Α ΙΣ Χ Υ Λ Ο Σ
2. (422) 2 - Δειπνοσοφιστών Β '
ΑΠΑΝΤΑ
3. (423) 3 - Δειπνοσοφιστών Γ" 4. (424) 4 - Δειπνοσοφιστών Δ"
24.
(7) Προμηθεύς Δεσμώτης
5. (425) 5 - Δειπνοσοφιστών Ε"
25.
(9) Πέρσαι
6. (426) 6 - Δειπνοσοφιστών Σ Τ
26.
(11) Ίκέτιδες
7. (427) 7 - Δειπνοσοφιστών ΐ
27.
(13) Αγαμέμνων
8. (428) 8 - Δειπνοσοφιστών Ι Γ
28.
(14) Χοηφόροι
9. (429) 9 - Δειπνοσοφιστών Θ"
29.
(15) Ευμενίδες
10. (430) 10 - Δειπνοσοφιστών Γ
30.
(24) Έπτά έπι Θήβας
11. (431) 11 - Δειπνοσοφιστών ΙΑ"
31.
(65) Άποσπάσματα
12. (432) 12 - Δειπνοσοφιστών ΙΒ
Α ΙΣΩ Π Ο Σ
13. (433) 13 - Δειπνοσοφιστών ΙΓ"
ΑΠΑΝΤΑ
14. (434) 14 - Δειπνοσοφιστών ΙΔ"
32. (477) Αισώπου Μύθοι 1
15. (435) 15 - Δειπνοσοφιστών ΙΕ"
33. (478) Αισώπου Μΰθοι 2
ΑΙΛΙΑ Ν ΟΣ
34. (479) Αισώπου Μΰθοι 3
ΑΠΑΝΤΑ
16. (387)
Α Λ ΚΑ ΙΟ Σ - ΣΑΠΦΩ
1 - Περι ζώων ίδιότητος 1,
ΑΠΑΝΤΑ
. προοίμιον, βιβλία Α"-Δ" 17. (388)
2 - Περι ζώων ίδιότητος 2,
35. (372) 'Άπαντα
18. (389)
βιβλία Ε '-Η ' 3 - Περι ζώων ίδιότητος 3,
Α Ν Δ Ο Κ ΙΔ Η Σ
19. (390)
βιβλία θ '- Ι Γ ' 4 - Περι ζώων ίδιότητος 4,
20. (391)
βιβλία ΙΔ -ΤΖ', επίλογος 5 - Ποικίλη ιστορία 1 (Α"-Η)
Λακεδαιμονίους ειρήνης, Κατά
21. (392)
6 - Ποικίλη ιστορία 2
Άλκιβιάδου, Άποσπάσματα
ΑΠΑΝΤΑ
36. (239) Περι τών μυστηρίων, Περι τής έαυτοΰ καθόδου.. Περι τής προς
(Θ '-ΙΔ Ι, ’Αγροικικαΐ έπι~
Α ΝΤΙΦΩΝ
στολαί, Άποσπάσματα
ΑΠΑΝΤΑ
Α ΙΣ Χ ΙΝ Η Σ
37. (286) Φαρμακείας κατά τής μητρυιάς,
ΑΠΑΝΤΑ
Τετραλογία Α", Β", Ιν , Περι
22. (235) 1 - Κατά Τιμάρχου, Περι τής
του Ήρωδου φόνου, Περι του
παραπρεσβείας
χόρευτου, Άποσπάσματα
Η εντός παρενθέσεων αρίθμηση δηλώνει τον αριθμό έκδοσης του τόμου στη σειρά Αρχαία Ελληνική Γραμματεία ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ. 341
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ»
Α Ρ Ε Τ Α ΙΟ Σ
57. (207) 18 - Τών περι τά ζώα ιστοριών Κ '
ΑΠΑΝΤΑ
38. (393) 1 - Περί αίτιων καί σημείων οξέων παθών Α , Β , Περί.
58. (208) 19 - Περι ζώων μορίων Α '-Γ' 59. (209) 20 - Περι ζώων μορίων Δ', Περι ζώων κινήσεως,
αίτιων και σημείων χρονιών
Περι πορείας ζώων
παθών Α', ΙΓ
60. (210) 21 - Περι ζώων γενέσεως Α', Β '
39. (394) 2 - Όξέων νούσων θεραπευτι-
61. (211) 22 - Περί ζώων γενέσεως Γ - Ε '
κον Α', ΕΓ, Χρονιών νού
62. (212) 23 -
σων θεραπευτικον Α ,
1 - Κατηγορίαι,
Περί έρμηνείας 63. (213) 24 -
Α Ρ ΙΣ Τ Ο Τ Ε Λ Η Σ
οργανον
2 -
Τοπικών Α"-Ε"
ΑΠΑΝΤΑ
64. (214) 25 -
40. (190) 1 - Πολίτικα 1 (Α", Β θ 41. (191) 2 - Πολίτικα 2 ( Γ - Ε ')
3 Τοπικών Ζ - 0 , Περί τών
οργανον
σοφιστικών έλέγχων
42. (192) 3 - Πολιτικά 3 (Ζ'-θΟ
65. (215) 26 -
43. (193) 4 - Ηθικά Μεγάλα, Οικο
ΟΡΓΑΝΟΝ
4 - Αναλυτικών
προτέρων Α , Β^
νομικός, Περί αρετών
66. (216) 27 -
και κακιών 44. (194)
οργανον
οργανον
5 - Αναλυτικών
υστέρων Α , Β^
5 - Αθηναίων Πολιτεία
67. (217) 28 - Ρητορική 1 (Α')
- ’Αποσπάσματα
68. (218) 29 - Ρητορική 2 (Β θ
45. (195)
6 - Ηθικά Εύδήμεια
69. (2 1 9 )3 0 - Ρητορική 3 (Γ θ
46. (196)
7 - Ηθικά Νικομάχεια 1
70. (2 2 0 )3 1 - Περί ούρανου
(Α'-ΔΟ 47. (197)
71. (221) 32 - Περί γενέσεως καί φθοράς,
8 - Ηθικά Νικομάχεια 2
Περί κόσμου
(Ε'-ΗΟ
72. (222) 33 - Μικρά φυσικά
48. (198) 9 - Ηθικά Νικομάχεια 3
73. (2 2 3 )3 4 - Περί ποιητικής
(Θ'-ΚΟ
74. (2 2 4 )3 5 - Έλάσσονα 1 (Περί χρω
49. (199) 10 - Μετά τά φυσικά 1 (Α'-Δθ
μάτων, Έ κ του περί ακου
50. (200) 11 - Μετά τά φυσικά 2 ( Ε - Γ )
στών, Φυσιογνωμονικά,
51. (201) 12 - Μετά τά φυσικά 3 (Κ -ΝΟ
Περί φυτών Α ,
52. (202) 13 - Μετεωρολογικά 1 (Α', Β')
θαυμασίων ακουσμάτων)
Περί
75. (2 2 5 )3 6 - Έλάσσονα 2 (Μηχανικά,
53. (203) 14 - Μετεωρολογικά 2 (Γ", Δ θ
Περί ατόμων γραμμών,
54. (204) 15 - Τών περι τά ζώα
Ανέμων θέσεις καί προσ-
ιστοριών Α
ηγορίαι, Περί Ξενοφάνους,
55. (205) 16 - Τών περι τά ζφα
περί Ζήνωνος, περί
ιστοριών Δ-Ζ^
Γοργίου)
56. (206) 17 - Τών περι τά ζώα
76. (2 2 6 )3 7 - Προβλήματα 1
ιστοριών Ή. -Γ 342
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ»
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ (συνέχεια)
Α Ρ Ρ ΙΑ Ν Ο Σ ΑΠΑΝΤΑ
77. (227) 38 - Προβλήματα 2 78. (228) 39 - Προβλήματα 3
98.
(26) 1 - Αλεξάνδρου άνάβασις 1
99.
(α ; βο (27) 2 - Αλεξάνδρου άνάβασις 2
100.
(28) 3 - Αλεξάνδρου άνάβασις 3
101.
(29) 4 - Αλεξάνδρου άνάβασις 4
79. (229) 40 - Περι ψυχής 80. (2 3 0 )4 1 - Φυσική άκρόασις
( Γ , ΔΟ
(Φυσικά) 1, βιβλία Α\ Β' 81. (2 3 1 )4 2 - Φυσική άκρόασις
(ε ; Σ Γ)
(Φυσικά) 2, βιβλία Γ", Δ" 82. (232) 43 - Φυσική άκρόασις
(Ζ "), Ινδική
(Φυσικά) 3, βιβλία Ε -ΙΓ 83. (2 3 3 )4 4 - Φυσική άκρόασις (Φυσικά) 4, βιβλίο Θ" 84. (2 3 4 )4 5 - Περι πνεύματος, Ρητο ρική προς Αλέξανδρον,
Δ Ε ΙΝ Α Ρ Χ Ο Σ
- ΔΗ Μ Α ΔΗ Σ
ΑΠΑΝΤΑ
102. (400) Δεινάρχου: Κατά Δημοσθέ νους, Κατ’ Άρι-
Προτρεπτικός
στογείτονος,
ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ
Κατά Φιλοκλέους, Άποσπάσματα
ΑΠΑΝΤΑ
85.
(10) Άχαρνής
86.
(25) Νεφέλαι
87.
(59) Πλούτος
88.
(60) Σφήκες
89. (142) Λυσιστράτη 90. (143) Βάτραχοι 91. (144) Ειρήνη 92. (145) Ίππής 93. (146) Έκκλησιάζουσαι 94. (147) θεσμοφοριάζουσαι 95. (148) "Ορνιθες
ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΣ ΑΠΑΝΤΑ
Δημάδου:
Υπέρ τής δωδε καετίας, Άπο σπάσματα
Δ Η Μ Ο Κ Ρ ΙΤ Ο Σ ΑΠΑΝΤΑ
103. (323) "Απαντα 1 104. (324) Άπαντα 2 ΔΗ Μ Ο ΣΘ ΕΝ Η Σ ΑΠΑΝΤΑ
105. (287) 1 - Όλυνθιακός Α", Β \ Γ", Κατά Φιλίππου Α", Β", Γ , Δ' 106. (288) 2 - Περι τής ειρήνης, Περι Αλοννήσου, Περι των έν
96. (395)
1 -Τώ ν Άριστοτέλους
97. (396)
2 - Των Άριστοτέλους
Περι ζψων έπιτομή 1
Χερρονήσω, [Φιλίππου] Επιστολή, Προς τήν έπιστολήν τήν Φιλίππου,
Περι ζώων έπιτομή 2,
Περι των προς Αλέξανδρον
Άποσπάσματα
συνθηκών, Περι συντάξεως
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ» ΔΗ Μ Ο ΣΘ ΕΝ Η Σ 107. (289)
118. (300) 14 - Πρός Νικόστρατον, Κα
(συνέχεια)
τά Κόνωνος, Πρός Καλ-
3 - Περι τών συμμοριών,
λικλέα, Κατά Διονυσο-
Υπέρ τής *Ροδίων έλευθερίας, 'Τπέρ Μεγαλο-
δώρου, Πρός Εύβουλί-
πολιτών, Πρός Λεπτίνην
δην, Κατά Θεοκρίνου
108. (290)
4 - Περι τοϋ στεφάνου
109. (291)
5 - Περι τής παραπρεσβείας
110. (292)
119. (301) 15 - Κατά Νεαίρας, Επιτάφιος, Ερωτικός 120. (302) 16 - Προοίμια Δημηγορικά,
6 - Κατά Μειδίου, Κατά
Έπιστολαί, ’Αποσπά-
Άνδροτίωνος 111. (293)
7 - Κατά Αριστοκράτου;,
112. (294)
8 - Κατά Τιμοκράτους, Κα
σματα
Προς Όνήτορα Α', Β ' Δ ΙΟ Γ Ε Ν Η Σ ΑΠΑΝΤΑ
τά ’Αριστογείτονος Κ , ϊΓ 113. (295)
Λ Α Ε Ρ Τ ΙΟ Σ
9 - Κατά Άφοβου Α', Β",
121. (303)
1 - Βίοι φιλοσόφων,
122. (304)
2 - Βίοι φιλοσόφων,
123. (305)
3 - Βίοι φιλοσόφων,
βιβλία 1, 2
Πρός Άφοβον, Πρός Ζηνόθεμιν, Πρός ’Απα-
βιβλία 3-5
τούριον 114. (296) 10 - Προς Φορμίωνα, Προς
βιβλία 6, 7
Λάκριτον, Υπέρ Φορμί 124. (306)
ωνος, Προς Πανταίνετον
4 - Βίοι φιλοσόφων, βιβλία 8, 9
115. (297) 11 - Προς Ναυσίμαχον και Ξενοπείθην, Πρός ΒοιωΔ ΙΟ Δ Ω Ρ Ο Σ
τόν περί του ονόματος,
Σ ΙΚ Ε Λ ΙΩ Τ Η Σ
ΑΠΑΝΤΑ
Πρός Βοιωτόν περί προικός μητρωας, Πρός
125. (401)
Σπουδίαν. Πρός Φαίνιπ-
1 - Βιβλιοθήκη ιστορική, βιβλίο 1
πον, Πρός Λεωχάρη
126. (402)
2 ·■ Βιβλιοθήκη ιστορική,
127. (403)
3 - Βιβλιοθήκη ιστορική,
128. (404)
4 - Βιβλιοθήκη ιστορική,
116. (298) 12 - Πρός Μακάρτατον, Κα
βιβλίο 2
τά Στεφάνου Α , Β , Κατά Όλυμπιοδώρου
βιβλίο 3
117. (299) 13 - Κατά Ευέργου καί Μνησιβούλου ψευδομαρτυ
βιβλίο 4
ριών, Πρός Τιμόθεον,
129. (405)
5 - Βιβλιοθήκη ιστορική,
130. (406)
6 - Βιβλιοθήκη ιστορική,
131. (407)
7 - Βιβλιοθήκη ιστορική,
Πρός Πολυκλέα, Περί
βιβλίο 5
του στεφάνου τής τριη ραρχίας, Πρός Κάλ-
βιβλία 6-10
λιππον
βιβλίο 11 344
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ»
ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΪΚΕΛΙΩΤΗΣ
Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Α
(συνέχεια)
150. (463) Άποσπάσματα Ο&ΐιβηδίδ -
132. (408)
8 - Βιβλιοθήκη ιστορική,
Ο Ξ Υ Ρ Υ Γ Χ ΙΑ
Ρ1θΓ6ηώι& - ίοη(1ίη6η8Ϊ&
βιβλίο 12 133. (409)
9 - Βιβλιοθήκη ιστορική,
Ε Π ΙΚ Ο Υ Ρ Ο Σ
βιβλίο 13
ΑΠΑΝΤΑ
134. (410) 10 - Βιβλιοθήκη ιστορική,
151. (284) Κυριαι δόξαι, Έπιστολαί,
βιβλίο 14
Άποσπάσματα, 10ο βιβλίο
135. (411) 11 - Βιβλιοθήκη ιστορική,
Διογένη Ααέρτιου
βιβλίο 15 136. (412) 12 - Βιβλιοθήκη ιστορική,
Ε Π ΙΚ Τ Η Τ Ο Σ
βιβλίο 16
ΑΠΑΝΤΑ
137. (413) 13 - Βιβλιοθήκη ιστορική,
152. (314) 1 - Διατριβαι Α"
βιβλίο 17
153. (315) 2 - Διατριβαι Β"
138. (414) 14 - Βιβλιοθήκη ιστορική,
154. (316) 3 - Διατριβαι Γ"
βιβλίο 18
155. (317) 4 - Διατριβαι Δ '
139. (415) 15 - Βιβλιοθήκη ιστορική,
156. (318) 5 - Έγχειρίδιον, Άποσπά
βιβλίο 19
σματα
140. (416) 16 - Βιβλιοθήκη ιστορική, βιβλίο 20
Ε Υ Ρ ΙΠ ΙΔ Η Σ
141. (417) 17 - Βιβλιοθήκη ιστορική,
ΑΠΑΝΤΑ
βιβλία 21-28 142. (418) 18 - Βιβλιοθήκη ιστορική, βιβλία 29-33 143. (419) 19 - Βιβλιοθήκη ιστορική, βιβλία 34-40
157.
(3) 'Ρήσος
158.
(4) Ίκέτιδες
159.
(5) Εκάβη
160.
144. (420) 20 - Ευρετήρια
ΔΙΟΦΑΝΤΟΣ ΑΠΑΝΤΑ
(6) Τρωάδες
161.
(31) Ιφιγένεια ή έν Αύλίδι
162.
(38) Μήδεια
163.
(39) Ιφιγένεια ή έν Ταύροις
164.
(40) Όρέστης (41) Ήλέκτρα
145. (279) Αραβικά 1
165.
146. (280) Αραβικά 2
166.
(42) Ήρακλείδαι
147. (281) Ελληνικά 1
167.
(43) Φοίνισσαι
168.
(53) Ελένη
169.
(58) Ιω ν
- Αριθμητικών Α", Β" 148. (282) Ελληνικά 2 - Αριθμητικών Γ", Δ"
170. (136) Βάκχαι
149. (283) Ελληνικά 3
171. (137) Ηρακλής μαινόμενος
- Αριθμητικών Ε ', Σ Τ '
172. (138) Ανδρομάχη
3 45
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ» Ε Υ Ρ ΙΠ ΙΔ Η Σ
Θ ΕΟ Φ ΡΑ ΣΤΟ Σ
(συνέχεια)
ΑΠΑΝΤΑ
173. (139) Ιππόλυτος
190. (452)
174. (140) Κύκλωψ
1 - Περι φυτών ιστορία, βιβλία Α '-Γ'
175. (141) Άλκηστις 176. (397) Ύψιπύλη
191. (453)
2 - Περι φυτών ιστορία,
192. (454)
3 - Περι φυτών ιστορία,
193. (455)
4 - Περί φυτών αιτιών,
βιβλία Δ'-Ζ' Η Ρ Α Κ Λ Ε ΙΤ Ο Σ
(ό Έφέσιος)
βιβλία Η '-Ι'
ΑΠΑΝΤΑ
177. (285) "Απαντα
βιβλία Α', Β ' Η Ρ Α Κ Λ Ε ΙΤ Ο Σ
194. (456)
5 - Περί φυτών αιτιών,
195. (457)
6 - Περί φυτών αιτιών,
196. (458)
7 - Περί φυτών αιτιών,
βιβλία Γ , Δ'
ΑΠΑΝΤΑ
178. (386) Όμηρικα προβλήματα
βιβλία Ε ', Ζ'
Η ΡΟΔΟ ΤΟΣ
βιβλίο Ζ' (συν.), Περί
ΑΠΑΝΤΑ
179.
(44)
180.
(45)
181.
(46)
182.
(47)
183.
(48)
184.
(49)
185.
(50)
186.
(51)
187.
(52)
1 2 3 4 5 6 7
89 -
Βιβλίο Βιβλίο Βιβλίο Βιβλίο Βιβλίο Βιβλίο Βιβλίο Βιβλίο Βιβλίο
ανέμων, Περί σημείων
Α' - Κλειώ Β' - Ευτέρπη Γ ' - Θάλεια Δ' - Μελπομένη Ε' - Τερψιχόρη Σ Γ - Ερατώ 7/ - Πολύμνια Η' - Ουρανία θ ' - Καλλιόπη
ύδάτων καί πνευμάτων καί χειμώνων καί εύδιών 197. (459)
8 - Χαρακτήρες, Περί εύσεβείας, Περί λίθων, Περί πυρός
198. (460)
9 - Περί οσμών, Περί ιχθύων, Μετά τά φυσικά, Φυσικαί δόξαι, Περί αισθήσεων
199. (461) 10 - Περί λιποψυχίας, Περί Η Σ ΙΟ Δ Ο Σ
κόπων, Περί ιλίγγων,
ΑΠΑΝΤΑ
Περί ιδρώτων. Περί πα-
188. (110) Θεογονία, Έργα και ήμέραι,
ραλύσεως
’Ασπίς Ήρακλέους, ’Αποσπά-
200. (462) 11 - Λεξικό φυτών
σματα Θ Ο Υ Κ Υ Δ ΙΔ Η Σ Θ Ε Ο Κ Ρ ΙΤ Ο Σ
ΑΠΑΝΤΑ
ΑΠΑΝΤΑ
189. (322) Ειδύλλια, ’Αποσπάσματα, Επιγράμματα, Σΰριγξ
346
201.
(16)
1 - Ιστοριών Α'
202.
(17)
2 - Ιστοριών Β '
203.
(18)
3 - Ιστοριών Γ '
204.
(19)
4 - Ιστοριών Δ'
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ» Θ Ο Υ Κ Υ Δ ΙΔ Η Σ
(συνέχεια)
σχημοσύνης, Παραγγελίαι, Άφορισμοί 2 - (Προληπτική Ιατρική):
205.
(20) 5 - Ιστοριών Ε '
206.
(21) 6 - Ιστοριών Σ Τ
207.
(22) 7 - Ιστοριών Ί'
Προγνωστικόν, Προρρη-
(23) 8 - Ιστοριών Η '
τικός Α', Β \ Κωακαι
208.
215.
(94)
προγνώσιες ΙΟ Υ Λ ΙΑ Ν Ο Σ
216.
(95)
λογία): Περι άέρων, ύ-
ΑΠΑΝΤΑ
209. (274)
δάτων, τόπων, Περι χυ
1 - Έγκώμιον εις τον αύτο-
μών, Περι φυσών, Περι
κράτορα Κωνστάντιον,
κρισίων, Περι κρίσιμων,
Εύσεβίας τής βασιλίδας έγκώμιον, Περί βασιλείας 210. (275)
2 - Έ πι τή έξόδω του άγα-
ΙΙερι όψιος 217.
(96)
καρδίης, Περι άδένων,
παραμυθητικός εις έαυ-
Περι σαρκών, Περι όστέ-
τόν, Αθηναίων τή βουλή
ων φύσιος, Περι φύσιος
και τω δήμω, Θεμιστίω
άνθρώπου, Περι γονής,
φιλοσοφώ, Προς Ηρά κλειον κυνικόν περι του πώς κυνιστέον και εί πρέπει τω κυνι μύθους πλάττειν, Εις τήν μητέ
Περι φύσιος παιδιού 218.
(97)
5 - (Διαιτητική-Θεραπευτι
219.
(98)
6 - (Διαιτητική - Θεραπευ
κή 1): Περι διαίτης Λ -Δ" τική 2): Περι διαίτης
ρα τών θεών
οξέων, Περι διαίτης
3 - Εις τούς άπαιδεύτους
υγιεινής, Περι τροφής,
κύνας, Συμπόσιον ή Κρόνια, Εις τον βασιλέα Ήλιον προς Σαλούστιον 212. (277)
4 - Άντιοχικός ή Μισοπώγων, Κατά Γαλιλαίων λόγος α , Άποσπάσμα τα, Έπιστολαί
213. (278)
5 - Έπιστολαί (συν.)
ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ ΑΠΑΝΤΑ
214.
(93)
4 - (Ανατομία-Φυσιολογία): Περι άνατομής, Περι
θωτάτου Σαλουστίου
211. (276)
3 - (Παθολογία-Όφθαλμο-
Περι υγρών χρήσιος 220.
(99)
7 - (Γυναικολογία 1): Περι
221. (100)
8 - (Γυναικολογία 2): Περι
222. (101)
γυναικείων Β' 9 - (Γυναικολογία 3): Περι
γυναικείων Α"
γυναικείης φύσιος, Περι άφόρων, Περι παρθενίων 223. (102) 10 - (Μαιευτική-Εμβρυολο γία): Περι έπικυήσεως, Περι έγκατατομής έμ-
1 - (Γενική Ιατρική):-"Ορ
βρύου, Περι έπταμήνου,
κος, Νόμος, Περι άρχαί-
Περι οκταμήνου, Περι
ης ίητρικής, Περι ίητρου,
όδοντοφυΐης, Περι έβδομάδων
Περι τέχνης, Περι εύ-
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ»
ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ (συνέχεια)
του ’Αριστάρχου κλήρου,
224. (103) 11 - (Χειρουργική): Περι τών
Περί του 'Αγνίου κλήρου,
έν κεφαλή τρωμάτων,
Υπέρ Εύφιλήτου, ’Απο-
Κ ατ’ ίητρεΤον, Περι
σπάσματα
άγμών, Περι έλκων, Περι αιμορροΐδων. ΓΙερι συριγγών 225. (104) 12 - (Όρθοπεδική): Περι
ΙΣ Ο Κ Ρ Α Τ Η Σ ΑΠΑΝΤΑ
233. (111)
1 - Πρός Εύθύνουν, Πρός Καλλίμαχον, Κατά Λο-
άρθρων, Μοχλικός
χίτου, Περί του ζεύγους,
226. (105) 13 - (Επιδημίες 1): Περί
Τραπεζιτικός, Αίγινητι-
επιδημιών Α'-Δ'
κός, Κατά τών σοφιστών
227. (106) 14 - (Επιδημίες 2): Περί έπιδημιών Έί-Ζ'
234. (112)
2 - Ελένης έγκώμιον, Βού~ σιρις, Πρός Δημόνικον,
228. (107) 15 - (Περί ασθενειών): Περί
Πρός Νικοκλέα, Νικο-
νούσων Α-Δ^
κλής ή Κύπριοι, Ευα
229. (108) 16 - (Παθήσεις-Επιληψία):
γόρας
Περί παθών, Περί τών έντος παθών, Περί ιερής
235. (113)
3 - Πανηγυρικός, ΙΙλαταϊκός, ’Αρχίδαμος
νούσου, Περί τόπων τών κατά άνθρωπον
236. (114)
4 - Περί τής ειρήνης, ’Αρεο-
237. (115)
5 - Περί τής άντιδόσεως,
238. (116)
6 - Έπιστολαί, ’Αποσπά-
παγιτικός, Φίλιππος
230. (109) 17 - Έπιστολαί, Δόγμα Αθη ναίων, Έπιβώμιος, Πρε
Παναθηναϊκός
σβευτικός
ΙΣΑΙΟΣ
σματα, Αρχαία σχόλια
ΑΠΑΝΤΑ
231. (373)
1 - Περί του Κλεωνύμου κλήρου, Περί του Μενε-
ΙΩ Σ Η Π Ο Σ ΑΠΑΝΤΑ
239. (436)
1 - Ίωσήπου βίος, Κ ατ’
Νικοστράτου κλήρου,
240. (437)
2 - Ιουδαϊκός πόλεμος Α'
Περί του Δικαιογένους
241. (438)
3 - Ιουδαϊκός πόλεμος Β ’, Γ '
κλήρου, Περί του Φιλο-
242. (439)
4 - Ιουδαϊκός πόλεμος
243. (440)
5 - Ιουδαϊκός πόλεμος
244. (441)
6 - Ιουδαϊκή αρχαιολογία
κλέους κλήρου, Περί του
Άπίωνος
Πύρρου κλήρου, Περί του
Δ', Ε '
κτήμονος κλήρου 232. (374)
2 - Περί του Απολλοδώρου
ΣΤ', Ζ'
κλήρου, Περί του Κίρωνος κλήρου, Περί του ’Αστυφίλου κλήρου, Περί
Α', Β '
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ» ΙΩ Σ Η Π Ο Σ 245. (442)
(συνέχεια)
αγορεύσει πταίσματος, Περι τών διψάδων, Περι
7 - Ιουδαϊκή αρχαιολογία
του μή ραδίως πιστεύειν
γ ; δ' 246. (443)
διαβολή,. Περι της άστρο-
8 - Ιουδαϊκή αρχαιολογία
λογίης, Περι θυσιών,
Ε ', Σ Γ 247. (444)
Περι πένθους, Περι τής
9 - Ιουδαϊκή αρχαιολογία
1\ Η"
Συρίης θεου, Προς τον ειπόντα Προμηθεύς ει
248. (445) 10 - Ιουδαϊκή αρχαιολογία θ;
έν λόγοις
Γ
249. (446) 11 - Ιουδαϊκή αρχαιολογία
257. (259)
γρΤνος, Συμπόσιον ή Λα-
ΙΑ', ΙΒ '
πίθαι, Βίων πράσις
250. (447) 12 - Ιουδαϊκή αρχαιολογία
ΙΓ, ΙΔ'
258. (260)
χνη ή παρασιτική, Ψευ-
ΙΕ ', Ι Σ Γ
δοσοφιστής ή Σολοικι-
252. (449) 14 - Ιουδαϊκή αρχαιολογία
στής
ΙΖ', ΙΗ '
ΐθ',
4 - ’Αναβιοΰντες ή *Αλιεύς, Περι παρασίτου, ότι τέ
251. (448) 13 - Ιουδαϊκή αρχαιολογία
253. (450) 15 - Ιουδαϊκή αρχαιολογία
3 - Δημώνακτος βίος, Νι-
259. (261)
5 - ’Ανάχαρσις ή Περι γυ μνασίων, Τόξαρις ή Φι
γ
λία, Εικόνες, Υπέρ τών
254. (451) 16 - Ευρετήρια
εικόνων Λ Ο Υ Κ ΙΑ Ν Ο Σ
260. (262)
ρέσεων, Λεξιφάνης,
ΑΠΑΝΤΑ
255. (257)
1 - Φάλαρις Α', Β ', Ιππίας ή Βαλανεΐον, Διόνυσος,
Εύνουχος 261. (263)
τραγωδός, Θεών κρίσις,
λέκτρου ή τών κύκνων, Μυίας έγκώμιον, Περι του οίκου, Πατρίδος έγ
Θεών έκκλησία 262. (264)
μηθεύς, Διάλογος προς
πνίου ήτοι βίος Αουκια’Αποκηρυττόμενος 2 - Ηρόδοτος ή Άετίων, Ζεΰξις ή ’Αντίοχος, 'Αρμονίδης, Σκύθης ή Πρό ξενος, Δίκη συμφώνων, Υπέρ του έν τή προσ-
8 - Τα προς Κρόνον, νΟνειρος ή ’Αλεκτρυών, Προ
κώμιον, Περι του ένυνοΰ, Τυραννοκτόνος,
7 - Κατάπλους ή τύραννος, Ζευς έλεγχόμενος, Ζευς
Ηρακλής, Περι του ή-
256. (258)
6 - Έρμότιμος ή Περι αι
Ησίοδον, Ποδάγρα 263. (265)
9 - Μένιππος ή Νεκυιομαντεία, Τίμων ή Μισάν θρωπος, Χάρων ή Έπισκοποΰντες, Δραπέται
264. (266) 10 - Δϊς Κατηγορούμενος, Φιλοψευδής ή Απιστών, Περι ορχήσεως
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ» Λ Ο Υ Κ ΙΑ Ν Ο Σ
’Αθήνησι, Κατά Έ πι-
(συνέχεια)
κράτους, Κατά Έργο-
265. (267) 11 - Θεών Διάλογοι, Ένάλιοι
κλέους, Κατά Φιλοκρά-
Διάλογοι
τους, Κατά Νικομάχου,
266. (268) 12 - Νεκρικοί Διάλογοι,
Κατά τών σιτοπωλών,
Εταιρικοί Διάλογοι 267. (269) 13 - Ίκαρομένιππος ή Τπερ-
Περί τής Εύάνδρου δοκι
νέφελος, Αληθών διηγη
μασίας, Κατά Φίλωνος,
μάτων Α', Β ', Πλοιον ή
Κατά ’Αλκιβιάδου λιποταξίου, Κατά ’Αλκιβιά-
Εύχαί
δου άστρατείας. Απολο
268. (270) 14 - Πρός τον άπαίδευτον και πολλά βιβλία ώνούμενον,
γία δωροδοκίας, Τπέρ Πολυστράτου, Δήμου
Περί τών έπί μισθώ συνόντων, Απολογία,
καταλυσεως άπολογία,
Μακρόβιοι, Αλέξανδρος
Τπέρ Μαντιθέου
ή Ψευδόμαντις
274. (132)
2 - Περί δημεύσεως τών του Νικίου αδελφού, Τπέρ
269. (271) 15 - Περί τής Περεγρίνου τελευτής, Πώς δεΤ ιστο
τών ’Αριστοφάνους χρη
ρίαν συγγράφειν, 'Ρητό
μάτων, Κατά Έρατο-
ρων διδάσκαλος, Ψευδό-
σθένους, Κατά ’Αγορά-
λογιστής ή Περί τής
του, Κατ’ ’Ανδοκίδου άσεβείας, Τπέρ του Έ -
άποφράδος 270. (272) 16 - Λούκιος ή "Ονος, Κυνι-
ρατοσθένους φόνου, Πρός
κός, Φιλόπατρις ή Διδα
Σίμωνα, Περί τραύματος έκ προνοίας
σκόμενος, Επιγράμματα 271. (273) 17 - Έρωτες, ’Αλκυών ή Περί μεταμορφώσεων,
275. (133)
3 - Τπέρ Καλλίου ιεροσυ λίας, Περί του σηκού,
Δημοσθένους έγκώμιον,
Τπέρ του στρατιώτου,
Ώκύπους, Χαρίδημος ή
Κατά Θεομνήστου Α',
Περί κάλλους
Κατά Θεομνήστου Β', Κατά Διογείτονος, Περί
Λ ΥΚ Ο ΥΡΓΟ Σ ΑΠΑΝΤΑ
272. (399) Κατά Λεωκράτους, ’Αποσπάσματα
Κατά Παγκλέωνος, Τπέρ άδυνάτου, Κ α τη γορία πρός τούς συνουσιαστάς κακολογιών, Όλυμπιακός, Ε π ιτά
Λ Υ Σ ΙΑ Σ ΑΠΑΝΤΑ
273. (131)
δημοσίων άδικημάτων,
1 - Περί του μη καταλΰσαι την πάτριον πολιτείαν
φιος, ’Αποσπάσματα
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ» Μ Α ΡΚΟΣ
ΟΜΗΡΟΣ
Α Γ Ρ Η Λ ΙΟ Σ
ΑΠΑΝΤΑ
ΑΠΑΝΤΑ
296.
276. (480) Τά εις έαυτον 1 (Α'-ΣΤ')
- 'Ραψψδίαι α, β, γ, δ
277. (481) Τά εις έαυτον 2 (Ζ '-ΙΒ') 297.
(82) Όδύσσεια 2
298.
(83) Όδύσσεια 3
299.
(84) Όδύσσεια 4
300.
(85) Όδύσσεια 5
301.
(86) Όδύσσεια 6
- 'Ραψωδίαι ε, ζ, η, θ
Μ ΕΝ Α Ν ΔΡΟ Σ ΑΠΑΝΤΑ
278. 279.
(81) Όδύσσεια 1
- 'Ραψωδίαι ι, κ, λ, μ
(63) Σαμία (64) Έπιτρέποντες
- 'Ραψωδίαι ν, ξ, ο, π
280. (149) Δύσκολος
- 'Ραψωδίαι. ρ, σ, τ, υ
ΞΕΝΟ Φ ΑΝΗ Σ ΑΠΑΝΤΑ
- 'Ραψωδίαι φ, χ, ψ, ω
281. (482) "Απαντα
302.
(87) Ίλιάς 1
303.
(88) Ίλιάς 2
304.
(89) Ίλιάς 3
305.
(90) Ίλιάς 4
306.
(91) Ίλιάς 5
307.
(92) Ίλιάς 6
- 'Ραψωδίαι Α, Β, Γ , Δ
ΞΕΝΟ Φ Ω Ν ΑΠΑΝΤΑ
- 'Ραψωδίαι Ε , Ζ, Η, Θ
282. (117)
1 - Απομνημονεύματα 1
283. (118)
2 - Απομνημονεύματα 2
(Α', Β')
- 'Ραψωδίαι I, Κ , Λ, Μ
( Γ , Δ') 284. (119)
3 - Ελληνικά 1 (Α', Β ')
285. (120)
4 - Ελληνικά 2 (Γ '-Ε ')
286. (121)
5 - Ελληνικά 3 (ΣΤ'-Η ')
- 'Ραψωδίαι Ν, Ξ, 0 , Π - 'Ραψωδίαι Ρ, Σ , Τ, Τ
287. (122)
6 - Κύρου άνάβασις Ι(Α'-Τ')
288. (123)
7 - Κύρου άνάβασις 2 (Δ'-Ζ')
- 'Ραψωδίαι Φ, X , Ψ, Ω
289. (124)
8 - Κύρου παιδεία 1 (Α', Β')
ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ
290. (125)
9 - Κύρου παιδεία 2 (Γ '-Ε ')
ΑΠΑΝΤΑ
291. (126) 10 - Κύρου παιδεία 3 (ΣΤ'-Η')
308.
(71) Ελλάδος περιήγησις 1
309.
(72) Ελλάδος περιήγησις 2
310.
(73) Ελλάδος περιήγησις 3
311.
(74) Ελλάδος περιήγησις 4
312.
(75) Ελλάδος περιήγησις 5
292. (127) 11 - Οικονομικός, Πόροι
- Αττικά
293. (128) 12 - Ίππαρχικός, Περι ιππι κής, Κυνηγετικός
- Κορινθιακά
294. (129) 13 - Συμπόσιον, Απολογία Σωκράτους, Ίέρων,
- Λακωνικά
Έπιστολαί 295. (130) 14 - Αθηναίων Πολιτεία, Λα
- Μεσσηνιακά
κεδαιμονίων Πολιτεία,
- Ηλιακά
Αγησίλαος
351
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ»
ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ (συνέχεια)
343. (182) Λάχης, Λύσις
313.
344. (183) Αλκιβιάδης, Αλκιβιάδης II,
(76) Ελλάδος περιήγησις 6
Έρασταί
- Αχαϊκά 314.
345. (184) Εύθύφρων, Κριτών, Των
(77) Ελλάδος περιήγησις 7
346. (185) Ιππίας μείζων,
- Αρκαδικά 315.
Ιππίας έλάσσων
(78) Ελλάδος περιήγησις 8
347. (186) "Ιππαρχος, Θεάγης, Χαρμίδης
- Βοιωτικά 316.
348. (187) Μένων, Κλειτοφών, Μίνως
(79) Ελλάδος περιήγησις 9
349. (188) Έπινομίς, 'Όροι, Νοθευόμενοι
- Φωκικά 317.
(Περι δικαίου, Περι αρετής,
(80) 10 - Ευρετήρια κ.λπ.
Δημόδοκος, Σίσυφος, Έρυ-
ΠΛΑΤΩΝ
ζίας, ’Αξίοχος) 350. (189) Έπιστολαί
ΑΠΑΝΤΑ
318.
(1) *Απολογία Σωκράτους
319.
(2) Συμπόσιον
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΑΠΑΝΤΑ
320.
(32) Νόμοι 1 (Α', Β ')
321.
(33) Νόμοι 2 (Γ ', Δ')
322.
(34) Νόμοι 3 (Ε ', ΣΤ')
351.
(54) Σόλων - Ποπλικόλας
323.
(35) Νόμοι 4 (Ζ', Η')
352.
(55) Θεμιστοκλής - Κάμιλλος
324.
(36) Νόμοι 5 (Θ', Ι')
353.
(56) Θησεύς - Τωμύλος
325.
(37) Νόμοι 6 (ΙΑ', ΙΒ ')
354.
(57) Αυκουργος - Νουμας
326.
(66) Πολιτεία 1 (Α', Β')
355. (150) Περικλής - Φάβιος Μάξιμος
327.
(67) Πολιτεία 2 (Γ ', Δ')
356. (151) Γάιος Μάρκιος - Αλκιβιάδης
328.
(68) Πολιτεία 3 (Ε ', ΣΤ')
357. (152) Αριστείδης - Μάρκος Κάτων
329.
(69) Πολιτεία 4 (Ζ', Η')
358. (153) Πελοπίδας - Μάρκελλος
330.
(70) Πολιτεία 5 (Θ', Ι')
359. (154) ’Αγις, Κλεομένης - Τιβέριος,
ΒΙΟΙ
ΠΑΡΑΛΛΗΛΟΙ
Γάιος Γράκχοι
331. (170) Φαιδρός 332. (171) Τίμαιος, Κριτίας
360. (155) Αιμίλιος Παύλος - Τιμολέων
333. (172) Θεαίτητος
361. (156) Δίων - Βρούτος
334. (173) Πρωταγόρας
362. (157) Κίμων - Λεύκολλος
335. (174) Γοργίας
363. (158) Πύρρος - Μάριος
336. (175) Σοφιστής
364. (159) Φιλοποίμην - Τίτος Φλαμινινος
337. (176) Πολιτικός
365. (160) Νικίας - Κράσσος
338. (177) Φίληβος
366. (161) Φοακίων - Κάτων
339. (178) Παρμενίδης
367. (162) Αλέξανδρος - ΚαΤσαρ
340. (179) Κρατύλος
368. (163) Δημοσθένης - Κικέρων
341. (180) Φαίδων
369. (164) Λύσανδρος - Σύλλας
342. (181) Εύθύδημος, Μενέξενος
370. (165) Αγησίλαος - ΙΙομπήιος 352
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ»
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ (συνέχεια)
δρου τύχης ή άρετής λόγος
371. (166) Σερτώριος - Εύμένης
Α',
Β ', Πότερον Αθηναίοι
372. (167) Δημήτριος - Αντώνιος
κατά πόλεμον ή κατά σοφίαν
373. (168) νΑρατος - Άρτοξέρξης
ενδοξότεροι 384. (352) Ηθικά 10 - Περι Ίσιδος και
374. (169) Γάλβας - νΟθων
Όσίριδος, Περι του Ε ι του έν Δελφοίς
ΗΘΙΚΑ
375. (343) Ηθικά 1 - Περι παίδων άγω-
385. (353) Ηθικά 11 - Περι του μη χράν εμμετρα νυν τήν Πυθίαν, Περι
γής, Πώς δει τον νέον ποιη
τών έκλελοιπότων χρηστηρίων
μάτων άκούειν, Περι του
386. (354) Ηθικά 12 - Ε ί διδακτόν ή
άκούειν 376. (344) Ηθικά 2 - Πώς άν τις διακρί-
άρετή, Περι ήθικής άρετής, Περι άοργησίας, Περι ευθυμίας
νοιε τον κόλακα του φίλου,
387. (355) Ηθικά 13 - Περι φιλαδελφίας,
Πώς άν τις αϊσθοιτο έαυτου προκόπτοντος επ’ άρετή, Πώς
Περι τής εις τά εγγονα φιλο
άν τις ύπ’ έχθρών ώφελοιτο
στοργίας, Εί αυτάρκης ή κακία
377. (345) Ηθικά 3 - Περι πολυφιλίας,
προς κακοδαιμονίαν, Περι του
Περι τύχης, Περι άρετής και
πότερον τά ψυχής ή τά σώμα
κακίας, Παραμυθητικός προς
τος πάθη χείρονα, Περι άδολε-
’Απολλώνιον
σχίας, ΙΙερι πολυπραγμοσύνης 388. (356) Ηθικά 14 - Περι φιλοπλου-
378. (346) Ηθικά 4 - *Υγιεινά παραγγέλ
τίας, Περι δυσωπίας, Περι
ματα, Γαμικά παραγγέλματα,
φθόνου και μίσους, Περι του
Έπτά σοφών συμπόσιον
έαυτον έπαινεΤν άνεπιφθόνως,
379. (347) Ηθικά 5 - Περι δεισιδαιμο
Περι τών υπό του θείου βρα
νίας, Βασιλέων άποφθέγματα
δέως τιμωρουμένων
και στρατηγών 380. (348) Ηθικά 6 - Άποφθέγματα Λα
389. (357) Ηθικά 15 - Περι ειμαρμένης,
κωνικά, Τά παλαιά τών Λακε
Περι του Σωκράτους δαιμονίου,
δαιμονίων έπιτηδεύματα, Λα-
Περι φυγής, Παραμυθητικός
καινών άποφθέγματα
προς τήν γυναίκα 390. (358) Ηθικά 16 - Συμποσιακών 1
381. (349) Ηθικά 7 - Γυναικών άρεταί,
(Α'-Γ')
Συναγωγή ιστοριών παραλλή
391. (359) Ηθικά 17 - Συμποσιακών 2
λων Ελληνικών και 'Ρωμαϊ-
(Δ'-Σ Τ ')
κών, Περι της *Ρωμαίων
392. (360) Ηθικά 18 - Συμποσιακών 3
τύχης
(Ζ'-Θ')
382. (350) Ηθικά 8 - Αϊτια 'Ρωμαϊκά
393. (361) Ηθικά 19 - Ερωτικός, Ερω
και Ελληνικά
τικά! διηγήσεις
383. (351) Ηθικά 9 - Περι τής Αλεξάν 353 23 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ»
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ (συνέχεια)
'Ότι ουδέ ήδέως ζήν έστιν
394. (362) Ηθικά 20 - Περι του δτι
κατ’ Επίκουρον 403. (371) Ηθικά 29 - Πρός Κωλώτην,
μάλιστα τοις ήγεμόσιν δεί τον φιλόσοφον διαλέγεσθαι, Πρός
Ε ί καλώς εϊρηται τό λάθε βιώ-
ηγεμόνα άπαίδευτον, Ε ι πρε
σας, Περί μουσικής
σβυτέρα πολιτευτέον, Περι του
ΠΟΛΥΑΙΝΟΣ
μη δειν δανείζεσθαι
ΑΠΑΝΤΑ
395. (363) Ηθικά 21 - Πολιτικά παραγ γέλματα, Περι μοναρχίας και
404. (319)
1 - Στρατηγημάτων Α '-Γ'
δημοκρατίας και ολιγαρχίας
405. (320)
2 - Στρατηγημάτων Δ '-Σ Τ '
396. (364) Ηθικά 22 - Βίοι τών δέκα
406. (321)
3 - Στρατηγημάτων Ζ", Η",
ρητόρων, Συγκρίσεως ’Αριστο-
Περικοπές από τον
φάνους καί Μενάνδρου έπιτο-
- Πολύαινο
μή, Περί τής Ηροδότου κα-
ΠΟΛΥΒΙΟΣ
κοηθείας 397. (365) Ηθικά 23 - Περί τών άρε-
ΑΠΑΝΤΑ
σκόντων φιλοσόφοις φυσικών
407. (375)
δογμάτων 398. (366) Ηθικά 24^ - Αϊτια φυσικά, Περί του έμφαινομένου προσ ώπου τω κύκλω τής σελήνης, Περί του πρώτως ψυχρού 399. (367) Ηθικά 25 - Πότερον ύδωρ ή πυρ χρησιμώτερον, Πότερα τών ζώων φρονιμώτερα, τά χερσαία ή τά ένυδρα, Περί του
1 - Ιστοριών Α'
408. (376)
2 - Ιστοριών Β '
409. (377)
3 - Ιστοριών Γ '
410. (378)
4 - Ιστοριών Δ '
411. (379)
5 - Ιστοριών Ε '
412. (380)
6 - Ιστοριών Σ Τ ' -Η'
413. (381)
7 - Ιστοριών Θ'-ΙΑ'
414. (382)
8 - Ιστοριών ΙΒ'-ΊΣΤ '
415. (383)
9 - Ίστοριών ΙΗ'·-Κ Γ '
416. (384) 10 - Ιστοριών ΚΔ'-ΛΑ'
τά άλογα λόγω χρήσθαι,
417. (385) 11 - Ιστοριών ΛΒ' -ΛΘ'
Περί σαρκοφαγίας Α', Β ' 400. (368) Ηθικά 26 - Πλατωνικά ζη
ΣΕΞΤΟ Σ ΕΜ Π ΕΙΡΙΚ Ο Σ
τήματα, Περί τής έν Τιμαίω
ΑΠΑΝΤΑ
ψυχογονίας, Επιτομή του περί
418. (464)
1 - Πυρρώνειοι υποτυπώσεις
419. (465)
2 - Πυρρώνειοι υποτυπώσεις
420. (466)
3 - Προς λογικούς Α'
402. (370) Ηθικά 28 - Περί τών κοινών
421. (467)
4 - Πρός λογικούς Β '
έννοιών πρός τούς Στωικούς,
422. (468)
5 - Πρός φυσικούς Α '-Β'
τής έν τώ Τιμαίω ψυχογονίας
Α', Β ' (α'-ιβ')
401. (369) Ηθικά 27 - Περί Στωικών έναντιωμάτων, 'Ότι παραδοξό-
Β ' (ιγ'-κβ'), Γ '
τερα οί Σ'τωικοί τών ποιητών λέγουσιν
354
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ»
ΣΕΞΤΟ Σ ΕΜ Π ΕΙΡΙΚ Ο Σ
ΣΤΟΒΑΙΟΣ (συνέχεια)
(συνέχεια)
446. (339) 15 - Βιβλίο Δ' (χχν-χχχί)
423. (469)
424. (470)
447. (340) 16 - Βιβλίο Δ' (χχχπ-χΐ)
6 - Προς ηθικούς - Προς μαθηματικούς, Προς
448. (341) 17 - Βιβλίο Δ ' (χΚ-1)
γραμματικούς
449. (342) 18 - Βιβλίο Δ' (Η-ΙνϋΟ
7 - Προς μαθηματικούς,
ΣΤΡΑ ΒΩ Ν
Προς ρήτορας, Προς γεωμέτρας, Προς αρι
ΑΠΑΝΤΑ
θμητικούς, Προς άστρο-
450. (240) Γεωγραφικά 1 (Εισαγωγή,
λόγους, Προς μουσικούς
Κριτική στον Ερατοσθένη) 451. (241) Γεωγραφικά 2 (Μαθηματική
ΣΟΦΟΚΛΗΣ
Γ εωγραφία)
ΑΠΑΝΤΑ
425. 426.
452. (242) Γεωγραφικά 3 (Ισπανία) 453. (243) Γεωγραφικά 4 (Γαλλία)
(8) Φιλοκτήτης
454. (244) Γεωγραφικά 5 (Άλπεις,
(12) Αντιγόνη
427.
(30)/Η λέκτρα
428.
(61) Τραχίνιαι
429.
(62) Αίας
Ιταλία) 455. (245) Γεωγραφικά 6 (Μεγάλη Ελλάδα) 456. (246) Γεωγραφικά 7 (Ανατολική
430. (134) Οίδίπους Τύραννος
Ευρώπη, Βόρεια Ελλάδα)
431. (135) 0 ίδίπους έπι Κολωνω
457. (247) Γεωγραφικά 8 (Πελοπόννησος)
ΣΤΟΒΑΙΟΣ
458. (248) Γεωγραφικά 9 (Ανατολική Ελλάδα)
ΑΠΑΝΤΑ
432. (325)
1 - Βιβλίο Α' (ί-χΐχ)
433. (326)
2 - Βιβλίο Α' (χχ-χίνΐϋ)
459. (249) Γεωγραφικά 10 (Δυτική Ε λ λάδα, Νησιά του Αιγαίου)
434. (327)
3 - Βιβλίο Α' (χΗχ)
460. (250) Γεωγραφικά 11 (Άσία: Καύ
435. (328)
4 - Βιβλίο Α' (1-1χ),
κασος, Κασπία) 461. (251) Γεωγραφικά 12 (Καππαδο
βιβλίο Β ' (ΐ-νη) . 436. (329)
κία, Πόντος)
5 - Βιβλίο Β ' (νϋί-χίνί)
437. (330)
6 - Βιβλίο Γ ' (0
4 3 8 .(3 3 1 )
7 - Βιβλίο Γ '( ϋ - ν ϋ )
462. (252) Γεωγραφικά 13 (Τρωάδα, Αιολική γη) 463. (253) Γεωγραφικά 14 (Άπό τήν
439. (332) 8 - Βιβλίο Γ ' (νίπ-χνί)
Ιωνία στήν Κιλικία)
440. (333) 9 - Βιβλίο Γ ' (χνπ-χχνίϋ) 441. (334) 10 - Βιβλίο Γ ' (χχίχ-χΐϋ)
464. (254) Γεωγραφικά 15 (Ινδία)
442. (335) 11 - Βιβλίο Δ ' (ί-ϋ)
465. (255) Γεωγραφικά 16 (Ασσυρία, Βαβυλωνία, Περσία)
443. (336) 12 - Βιβλίο Δ ' (ϋι-νίπ)
466. (256) Γεωγραφικά 17 (Αφρική:
444. (337) 13 - Βιβλίο Δ ' (ιχ-χχ)
Αίγυπτος)
445. (338) 14 - Βιβλίο Δ ' (χχί-χχίν) 355
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «01 ΕΛΛΗΝΕΣ»
ΣΩΡΑΝΟΣ
ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ
ΑΠΑΝΤΑ
’ ΑΠΑΝΤΑ
467. (237)
1 - Γυναικείων 1 (Α', Β ')
468. (238)
2 - Γυναικείων 2 (Γ ', Δ'),
470. (307)
1 - Τά ές τον Τυανέα
471. (308)
2 - Τά ές τον Τυανέα
472. (309)
3 - Τά ές τον Τυανέα
’Απολλώνιον Α '-Γ'
Περι σημείων καταγμά των, Περι έπιδέσμων,
’Απολλώνιον Δ'-Ζ'
Ίπποκράτους γένος και βίος
’Απολλώνιον Η', Θ' - Απολλώνιου του Τυα-
Υ Π Ε Ρ Ε ΙΔ Η Σ Ρήτορας, αι. π.Χ.
473. (310)
4 - Βίοι σοφιστών
ΑΠΑΝΤΑ
474. (311)
5 - Ηρωικός, Νέρων
475. (312)
6 - Φιλοστράτου Εικόνες,
νέως έπιστολαί
469. (398) Τπέρ Λυκόφρονος, Κατά Φι
Φιλοστράτου του Νεω-
λιππίδου, Κατ’ ’Αθηνογένους,
τέρου Εικόνες
Τπέρ Εύξενίππου, Κατά Δη μοσθένους, Επιτάφιος, ’Αποσπάσματα
356
476. (313)
7 - Γυμναστικός, Έπιστολαί
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ
«ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ» 476 Τ Ο Μ Ο Ι
Η Σ Ε ΙΡ Α Σ Υ Ν Ε Χ Ι Ζ Ε Τ Α Ι Σ Η Μ Ε Ρ Α 476 Τ Ο Μ Ο Ι Α Υ Ρ ΙΟ 2 .5 0 0
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΔΕΝ ΣΚΟΤΩΝΕΤΑΙ “ΚΑΚΤΟΣ” ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 46, ΑΘΗΝΑ 106 78, ΤΗΛ.: 38.40.524, ΡΑ Χ :-33.03:098
View more...
Comments